František Halas

mały|František Halas František Halas (ur. 3 października 1901 w Brnie, zm. 27 października 1949 w Pradze) – czeski poeta i tłumacz.

Życiorys Urodził się w rodzinie robotniczej, jego rodzice byli pracownikami przemysłu tekstylnego. W dzieciństwie był świadkiem powolnego umierania matki na gruźlicę, co odcisnęło piętno na jego późniejszej twórczości. Po ukończeniu szkoły pracował w księgarni i na własną rękę kontynuował naukę.

Od 1919 roku zaangażowany był w działalność rewolucyjną, za co po delegalizacji czeskiego Komsomołu trafił do aresztu. Od 1921 r. pracował dla prasy komunistycznej, pisywał do gazet „Rovnost” i „Sršatec”. Od 1924 r. należał do grupy Devětsil i współredagował jej pismo „Pásmo”, w tym czasie pisywał także dla „Frondy”. Dużo podróżował, zwiedził między innymi Włochy i Francję. W 1936, w przededniu wojny domowej wziął udział w zjeździe przedstawicieli kultury w Hiszpanii, a po powrocie do ojczyzny zaangażował się w działalność na rzecz niesienia pomocy temu krajowi. Podczas II wojny światowej działał w lewicowym podziemiu, m.in. pisywał do nielegalnego „Rudégo práva”. Po wojnie zaangażował się w politykę, pracował w Ministerstwie Informacji i był posłem na sejm.

W 1947 roku przewodził delegacji pisarzy czeskich podczas wizyty w Polsce. 20 maja 1947 został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski „za wybitne zasługi w dziele Polsko-Czechosłowackiej współpracy kulturalnej” - wskazany jako Halas Franciszek.. Rok później otrzymał nagrodę polskiego Pen-Clubu za przekłady na język czeski utworów Mickiewicza.

Pod koniec jego życia, a szczególnie po przedwczesnej śmierci w 1949 roku jego twórczość była mocno atakowana, szczególnie przez socrealistów i marksistów. Jego twórczość doczekała się rehabilitacji dopiero po 1956 roku.

Twórczość Początki twórczości Halasa są silnie związane z poetyzmem i brneńskim odłamem awangardowej grupy Devětsil. Pod jej wpływem debiutował w 1927 tomikiem Sepia. Bardzo szybko odszedł od ruchu awangardowego, a jego twórczość zmieniła charakter. Już w swoim drugim tomie Kogut płoszy śmierć zwrócił się przeciwko cywilizacji technicznej i dał wyraz swoim egzystencjalnym przemyśleniom. Na tym etapie twórczości chętnie odwoływał się do twórczości czeskiego romantyka Karela Hynka Machy. W wierszach Halasa licznie pojawiały się motywy śmierci, rozkładu i tragizmu życia. W 1935 roku ukazał się jego poemat Stare kobiety, w którym w przejmujący sposób ukazał samotność i pustkę bytowania starych ludzi pozbawionych jakichkolwiek perspektyw. Kolejny etap twórczości związany był z jego doświadczeniami wojennymi. Pojawiła się krytyka faszyzmu i liczne odwołania do patriotyzmu i ducha walki. Chętnie także nawiązywał do czeskich bohaterów narodowych, w tym chociażby do XIX-wiecznej pisarki Bożeny Němcovej (Nasza pani Bożena Němcová). Po wojnie pojawiły się motywy odzyskanej wolności i milczącego heroizmu ofiar faszyzmu. Po śmierci Halasa, dopiero w 1957 roku, ukazał się ostatni tomik I co?, w którym po raz kolejny powróciły niepokoje egzystencjalne i pytania o sens życia.

Halas okazał się prekursorem egzystencjalizmu i poezji nastawionej na rozważania o przemijaniu i śmierci na gruncie czeskim. Wielu poetów wzorowało się potem na jego twórczości, mówi się nawet o tzw. linii Halasa, która działała w Czechach w opozycji do surrealistycznie nacechowanej linii Nezvala. Oprócz poezji Halas tworzył także wiersze dla dzieci, pisywał także liczne eseje, uwagi o poezji sztuce, krytyki poświęcone malarstwu i sztukom plastycznym. Zajmował się także tłumaczeniami z literatury polskiej, rosyjskiej, węgierskiej i narodów Jugosławii.

Recepcja polska Pierwszy polski przekład utworu Halasa ukazał się w 1932, było to tłumaczenie wiersza Litość z tomu Kogut płoszy śmierć, autorem przekładu, który wyszedł na łamach „Gazety Polskiej”, był Józef Aleksander Gałuszka. W okresie międzywojennym Halasa drukowały pisma „Kamena”, „Pion”, „Prom”, „Ruch Słowiański” i „Zet”.

Po wojnie w Polsce ukazało się kilka książkowych wyborów poezji Halasa: Oczekiwanie, wybór Andrzej Piotrowski, Warszawa 1959 Wybór poezji, wybór i wstęp Marian Grześczak, Warszawa 1974 Wybór poezji, wstęp i opracowanie Jacek Baluch, Wrocław 1975 (BN, seria II, nr 179) I co?, wybór i posłowie Adam Włodek, Kraków 1979 Imagena, wybór, wstęp i opracowanie Józef Waczków, Warszawa 1982

Na język polski poezje Halasa tłumaczyli m.in. Józef Czechowicz, Leszek Engelking, Marian Grześczak, Kazimierz Andrzej Jaworski, Anna Kamieńska, Andrzej Piotrowski, Arnold Słucki, Józef Waczków i Adam Włodek. Wybrane listy poety oraz inne teksty prozatorskie tłumaczył Józef Zarek.

W Polsce ukazała się monografia poety: Józef Waczków, Franciszek Halas, Warszawa 1980.

Twórczość Sepia (Sepie, 1927) Kogut płoszy śmierć (Kohout plaší smrt, 1930) Twarz (Tvář, 1931) Goryczka (Hořec, 1934) Stare kobiety (Staré ženy, 1935) Na oścież (Dokořán, 1936) Robotnice (Dělnice, 1938) Kadłub nadziei (Torzo naděje, 1938), który zawiera między innymi wiersz Śpiew trwogi Nasza pani Bożena Němcová (Naše paní Božena Němcová, 1940) Ja tam powrócę (Já se tam vrátím, 1947) W szeregu (V řadě, 1948) I co? (A co?, pośmiertnie 1957)

Przypisy

Kategoria:Cudzoziemcy odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1944–1989) Kategoria:Czescy poeci XX wieku Kategoria:Ludzie urodzeni w Brnie Kategoria:Urodzeni w 1901 Kategoria:Zmarli w 1949