thumb|250px|Głaz Mszczonowski 250px|thumb|Głaz Ursynowski – największy głaz narzutowy na terenie Warszawy thumb|250px|Granitowy głaz narzutowy przed wejściem do Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie thumb|250px|Głaz Flins – największy głaz narzutowy na południu województwa lubuskiego Głaz narzutowy, eratyk, narzutniak (z – błądzić) – fragment skały litej, przyniesiony przez lądolód.
Informacje ogólne Obszary północnej i środkowej Polski pokryte są tworami polodowcowymi – składają się na nie głazy, żwirowiska, piaski, mułki, różne gliny i iły. Obok całkowicie zwietrzałych skał moreny zawierają też materiał grubszy – zaokrąglone bryły i wielkie bloki, często o objętości wielu metrów sześciennych. Część z nich uległa zniszczeniu, jednak te utworzone ze skał odporniejszych zachowały się do naszych czasów.
Podobne twory znajdują się na obszarze Niemiec, północnej Francji, Wielkiej Brytanii, Kanady, północnej części Stanów Zjednoczonych, czyli wszędzie tam, gdzie dotarły plejstoceńskie lądolody. Eratyki spotyka się również na obszarach, które były pokryte przez lodowce górskie.
Głazy narzutowe są różnie zachowanym, wyselekcjonowanym materiałem skalnym o dużej wytrzymałości i odporności na działanie czynników klimatycznych. Zbudowane są przeważnie z granitów, amfibolitów, gnejsów, migmatytów, porfirów, kwarcytów.
Głazy narzutowe są zbierane na polach oraz eksploatowane z moren kamienistych np. okolic Suwałk.
Niekiedy pojęcie eratyk jest utożsamiane również z bliskim pojęciem porwak lodowcowy, które jednak dotyczy skał plastycznych lub sypkich o znacznych wymiarach. Głazy narzutowe często są też składnikami większej kry lodowcowej (porwaka lodowcowego).
Obecność głazów narzutowych ludność tłumaczyła sobie przy pomocy legend związanych z postaciami świętych lub interwencją sił nieczystychWielkopolska ciekawie.Głazy narzutowe w krajobrazie. Pomnik przyrody i legenda [dostęp 2021-09-28].
Zastosowanie głazów narzutowych wykonuje się z nich kamień łamany i kruszywo; służy do wyrobu kostki i krawężników drogowych; wykorzystuje się je jako materiał budowlany – na fundamenty i na całe budowle, np. na Pomorzu; mniejsze głazy są wykorzystywane do brukowania ulic i budowy dróg.
Niektóre głazy narzutowe przyniesione przez lodowiec do Polski ze Skandynawii mają status pomników przyrody nieożywionej.
Głazy narzutowe na świecie Największym głazem narzutowym na świecie jest prawdopodobnie głaz Lewiatan w Parku Narodowym Mt. Buffalo w Australii, w stanie Wiktoria o wymiarach 33 × 21 × 12 m. Z występowania olbrzymich głazów znane są też masyw Erongo w Namibii oraz płaskowyż Serra da Estrela w PortugaliiMigoń P., 2006, Granite landscapes of the world. Oxford University Press, s. 393.. Największym głazem narzutowym Europy jest prawdopodobnie głaz Ehalkivi (est. blask słońca) na bałtyckim wybrzeżu Estonii, granit pegmatytowy o obwodzie ok. 50 m i objętości ok. 980 m³. Wybrzeże Estonii jest w ogóle największym skupieniem głazów w Europie; do największych należą głazy Majakiwi (ok. 570 m³ objętości) w Parku Narodowym Lahemaa, Kabelikivi k. Tallinna (57 m obwodu, ok. 780 m³ objętości) oraz skupienie głazów – Głazowisko Helmersena na wyspie HiumaSatkunas i in. 2004. The most representative geosites of Nations of Northern Europe..
Głazy narzutowe w Polsce
mały|350x350px|Głaz narzutowy, pomnik przyrody ustawiony w miejscu przecięcia się południka 21º E z równoleżnikiem 50º N w Tarnowie Według danych z 31 grudnia 2014 roku liczba głazów narzutowych w formie pomników przyrody nieożywionej w Polsce wynosiła 1083. Najwięcej głazów objętych ochroną znajduje się w województwie mazowieckim (195), a najmniej w podkarpackim (10). Rozkład w poszczególnych województwach przedstawia poniższa tabela:
rok 2010 2014według województwDolnośląskie 36 38Kujawsko-pomorskie 81 81Lubelskie 38 40Lubuskie 36 36Łódzkie 10 13Małopolskie 14 17Mazowieckie 180 195Opolskie 11 12Podkarpackie 10 10Podlaskie 97 97Pomorskie 162 169Śląskie 23 25Świętokrzyskie 37 35Warmińsko-mazurskie 108 116Wielkopolskie 91 96Zachodniopomorskie 100 103
Największym w Polsce głazem narzutowym jest Trygław (zwany też Tychowskim Głazem) w mieście Tychowo, zaś drugim co do wielkości jest Głaz Mszczonowski w Zawadach.
Inne znane: Wydrzy Głaz w jeziorze Czajczym na Pojezierzu Wolińskim Głaz Królewski w Zalewie Kamieńskim koło Wyspy Chrząszczewskiej Kamień świętego Wojciecha w Leosi Głaz Tempelburg koło Czaplinka Głaz narzutowy „Adam” w Szczecinie Kamień św. Jadwigi w Gołuchowie Kamień św. Wojciecha w Budziejewku Święty Kamień w Zalewie Wiślanym. Flins (pomnik przyrody) koło Szprotawy
W Borkowie znajduje się cmentarzysko z grobami megalitycznymi, w Grzybnicy kamienne kręgi, a w Piasecznie głaz „Mazur” o obwodzie 17,5 m i wysokości 2,5 m.
Zobacz też
eratyk przewodni eratyk o ograniczonym znaczeniu wskaźnikowym Głaz narzutowy z Ed
Przypisy
Bibliografia Czernicka-Chodkowska Danuta – oprac., Zabytkowe głazy narzutowe na obszarze Polski – część I Warszawa Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 1977 Czernicka-Chodkowska Danuta – oprac., Zabytkowe głazy narzutowe na obszarze Polski – część II Warszawa Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 1980 Czernicka-Chodkowska Danuta – oprac., Zabytkowe głazy narzutowe na obszarze Polski – część III Warszawa Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa, 1983
Kategoria:Skały osadowe