Sowieci – określenie dotyczące mieszkańców ZSRR, a przede wszystkim funkcjonariuszy reżimu komunistycznego tego państwa.
Określenie to wywodzi się od rosyjskiego słowa sowiet, po polsku „rada”. Nazwę Imperium Rosyjskie po rewolucji październikowej zastąpiono nazwą , co w dosłownym tłumaczeniu na język polski brzmi – Związek Radzieckich (Sowieckich) Socjalistycznych Republik.
Historia W 1917 roku w Rosji władzę przejęły rady (ros. sowiety), które władały na poziomie gmin. Najwyższą władzę w państwie stanowił Sownarkom (skrót od rosyjskiej nazwy Rada Komisarzy Ludowych). Stąd też wywiodła się nazwa państwa rządzonego przez takie rady (sowiety), a także funkcjonujące w całym zachodnim świecie określenie obywateli tego państwa, nazywanych od tej pory „Sowietami”.
Słowo „Sowieci” zastąpiło używane wcześniej i popularne w Polsce określenie „Moskale”, które nie odnosiło się do ideologii komunistycznej. Analogicznie sprawa się miała z pejoratywnym odczuciem wywoływanym przez oba wyrażenia. Narody zagrożone imperializmem najpierw Rosji carskiej, a następnie ZSRR nabrały w sposób naturalny dystansu do agresywnego sąsiada, a same słowa, mające rosyjską etymologię i o pierwotnie neutralnym emocjonalnie charakterze, zyskały negatywne znaczenie.
W okresie Polski Ludowej stosowanie przymiotnika sowiecki miało wymiar polityczny. Forma ta była bowiem używana przed II wojną światową, a następnie w prasie emigracyjnej oraz publikacjach drugiego obiegu, a zatem według władz komunistycznych była nacechowana pejoratywnie. Starano się więc wyprzeć ją z języka polskiego, wprowadzając synonim – radziecki.
Należy tu wspomnieć, że formę sowiecki oficjalnie stosowano do 1947 roku w Polsce Ludowej. Także w Manifeście PKWN. Forma radziecki już dawniej była używana w Polsce, ale w odniesieniu do rad miejskich i sądów. W takim też znaczeniu odnajdujemy ją w Powszechnym Atlasie Geograficznym Eugeniusza RomeraEugeniusz Romer (red.): Powszechny Atlas Geograficzny. (Przykładowa mapa z wydania w 1930).. Na tej podstawie została zaproponowana w miejsce rusycyzmu sowiecki w 1934 roku przez sowietologa Wiktora Sukiennickiego.
Do koncepcji Sukiennickiego powrócono z racji politycznych w PRL, wypierając formę sowiecki, niosącą „niepożądany wydźwięk” – sygnalizujący dystans lub wrogość wobec ZSRR. Na straży respektowania takiej „poprawności” stała cenzura.
Dyskusja dotycząca funkcjonowania w języku polskim określenia „sowiecki” i jego zamiennika „radziecki” trwała ze szczególnym nasileniem w emigracyjnym środowisku literackim w czasie istnienia PRL-u. Zdecydowanym przeciwnikiem wprowadzanego przez komunistyczne władze siłą przymiotnika „radziecki” był Wojciech Wasiutyński. Marek Jan Chodakiewicz, wspominający rozmowę przeprowadzoną z Wasiutyńskim tuż przed jego śmiercią, konstatuje: Po roku 1989 na polskim rynku wydawniczym zaszły zmiany terminologiczne w niektórych publikacjach. W korespondencji od redaktorów „Wojskowego Przeglądu Historycznego” do Marka Jana Chodakiewicza napisano: W tekście przesłanym do druku redaktorzy zmienili zapisane w rękopisie autora słowo „radziecki” na „sowiecki”.
Oba synonimiczne wyrazy są współcześnie uważane za prawidłoweWystępowanie wyrazu sowieci, we współczesnych publikacjach i opracowaniach naukowych .. Słowo „sowiecki” wpisało się na trwałe w historię i literaturę światową wraz ze swoimi wszystkimi odcieniami emocjonalnymi i znaczeniowymi; jest równoprawne ze słowem „radziecki”.
W czasach PRL-u używane było też określenie „Radzianie”, zwłaszcza przez funkcjonariuszy partyjnych.
Opinie językoznawców Polski językoznawca Witold Doroszewski tak oto wypowiadał się na temat funkcjonującego w języku polskim określenia sowieci:
Mirosław Bańko w swojej publikacji Inny słownik języka polskiego PWN (tom 2) podaje taką definicję wyrazu Sowieci:
Zobacz też
naród radziecki sowietologia homo sovieticus
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Rosyjska FSRR 1917–1922 Kategoria:Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich