Panny mądre i panny głupie – określenie, jakiego używa się wobec opisanych w Piśmie Świętym panien, tytułowych bohaterek jednej z przypowieści Jezusa Chrystusa.
thumb|left|240px|Panny mądre poł. XII w. (katedra w Magdeburgu) thumb|240px|Panny głupie poł. XII w. (katedra w Magdeburgu) Lecz o północy rozległo się wołanie: Pan młody idzie, wyjdźcie mu na spotkanie! Wtedy powstały wszystkie owe panny i opatrzyły swe lampy. A nierozsądne rzekły do roztropnych: Użyczcie nam swej oliwy, bo nasze lampy gasną. (Mt 25, 6-8) Znaczenie lampy także można odnaleźć w Psalmie 119 (Ps 119 ,105) gdzie jest zapisane: Twoje słowo jest lampą dla moich kroków i światłem na mojej ścieżce.
Panny mądre i panny głupie są przedstawiane w sztukach plastycznych. Były to przedstawienia ukazujące właściwości ludzkiego umysłu, przede wszystkim o wymowie moralizatorskiej i będące integralną częścią średniowiecznej idei Biblia Pauperum. Ta artystyczna myśl była szczególnie powszechna w dobie dojrzałego gotyku. Miejscem, gdzie przedstawiano grupy Panien Mądrych i Panien Głupich był portal do kościoła, najczęściej katedralnego. Po lewicy ukazywano panny głupie, najczęściej w gestach rezygnacji, obrazujących takie przywary jak np. lenistwo, nieczystość, gniew itp., które ze wstrętem opuszczały lampy oliwne. Po prawicy zaś panny mądre, w pozach bardziej spokojnych, trzymające wysoko światło, często o pogodnym i spokojnym wyrazie twarzy.
thumb|240px|left|Panny głupie, tzw. Triangel Portal katedry w Erfurcie Ikonograficznie temat ten, podobnie jak wcześniejsze kolumny z kościoła św. Trójcy w Strzelnie, odnosi się do tematu Sądu Ostatecznego. Średniowieczni rzeźbiarze ukazując ten temat skupiali uwagę na fizjonomii, by wyrazić w sposób jak najbardziej żywy i dobitny znaczenie ludzkich uczuć, dlatego pozbawiano je często idealizacji.
Temat ten został najbardziej rozpowszechniony na terenie Francji i następnie w Rzeszy, charakterystyczny dla dzieł gotyku katedralnego. Jednym z przykładów jest północny portal katedry w Magdeburgu, gdzie się znajduje po 5 postaci. Charakterystyczne dla nich są malownicze szaty, pełna rozmachu gestykulacja i naturalność, które poświadczają o ówczesnym nowatorstwie działającego w Magdeburgu od lat 40. XIII wieku warsztatu.
Przykłady Notre Dame w Paryżu, Katedra w Amiens, Katedra w Reims – południowy portal transeptu, Katedra w Bourges, południowy portal katedry w Strasburgu, Katedra w Bazylei, ok. 1280, Katedra we Fryburgu Bryzgowijskim, Katedra w Erfurcie – wejście zachodnie tzw. Triangle Portal, ok. 1330, Portal Sądu Ostatecznego kościoła Św. Sebalda w Norymberdze Zamek w Malborku – portal do kościoła zamkowego NMP, tzw. Złota Brama dekoracja rzeźbiarska północnego szczytu transeptu kościoła Św. Marcina w Brunszwiku, XV w. Kolegiata Najświętszej Marii Panny Królowej Świata w Stargardzie – polichromie w kaplicy Mildenitzów
Kategoria:Rzeźby o tematyce religijnej Kategoria:Ikonografia chrześcijańska