Gryfów Śląski (Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ()., ) – miasto w województwie dolnośląskim, w powiecie lwóweckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Gryfów Śląski. Historycznie leży na południowo-zachodnich rubieżach Dolnego Śląska. Położone na Pogórzu Izerskim, nad rzeką Kwisą, w połowie drogi między Jelenią Górą a Zgorzelcem.
Według danych GUS z 31 grudnia 2024 r. miasto ma 6020 mieszkańców. Według danych z 7 grudnia 2017 r. powierzchnia miasta wynosi 6,63 km².
Położenie thumb|left|Rzeka Kwisa w Gryfowie Śląskim Gryfów Śląski położony jest w południowo-zachodniej części województwa dolnośląskiego w powiecie lwóweckim. Miasto leży na północ od Gór Izerskich, nad Kwisą i jeziorem Złotnickim, na Pogórzu Izerskim, na Wzniesieniach RadoniowskichSłownik geografii turystycznej Sudetów, t. 2 (A–Ł) Pogórze Izerskie, red. Marek Staffa, Wydawnictwo I-BiS, Wrocław, 2003, (A–Ł), s. 261.Góry i Pogórze Izerskie, mapa turystyczna skala 1:100 000, PPWK, Warszawa-Wrocław, 1991..
Nazwa Miasto od swojej lokacji w XIII w. nosiło niemiecką nazwę Greiffenberg („gryfia góra”), występującą w rozmaitych formach ortograficznych: Griphenberch (1297), Greifenberge (1353, 1447), Creffenberg (1376). Nawiązująca do niej polska nazwa Gryfów utworzona została w 1945 r.Rymut, Kazimierz: Nazwy miast Polski, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1980, s. 85. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińskie nazwy: Greiffensteinum castrum, Gryphimontium, Greiffenberga, Gryphiberga, Gryphimons.
Historia Nie zachowały się dokumenty precyzujące okoliczności powstania miasta. Władze Gryfowa przyjmują obecnie, że jego lokacji dokonał w 1242 książę śląski Bolesław Rogatka, jednak część badaczy sądzi, że miasto założył w końcu XIII w. książę świdnicko-jaworski Bolko IStoob H., Johanek P.: Deutsches Städtebuch. Band 1, Schlesisches Stätebuch, Stuttgart 1995, s. 136.. Po podziale księstwa śląskiego w 1248 teren dzisiejszego miasta wchodził bowiem początkowo w skład księstwa legnickiego Bolesława Rogatki, by ok. 1274 stać się częścią wydzielonego dla jego syna Henryka Grubego księstwa jaworskiego. Od 1278 r. jego władcą został Bolko, od 1290 r. przyjmując tytuł księcia świdnicko-jaworskiego, przy czym tereny dzisiejszego miasta zdążyły jeszcze wejść w skład krótkotrwałego księstwa lwóweckiego Bernarda Zwinnego (1281–1286).
Osada została rozplanowana na nieregularnym kształcie zbliżonym do koła z obwarowaniami, prostopadłymi ulicami i rynkiem w środku. 23 sierpnia 1354 książę świdnicko-jaworski Bolko II nadał miastu szereg praw, które sporządzone zostały na podstawie prawa lwóweckiego. W 1368 Gryfów wraz z księstwem świdnicko-jaworskim przeszedł pod zwierzchność lenną króla Czech, by w 1392 wejść w skład bezpośrednio poddanych mu ziem dziedzicznych.
Gryfowa nie ominęły zniszczenia wojen husyckich, które nękały miasto w latach 1427–1431. Epidemia w 1497 straszliwie spustoszyła miasto, pozostawiając przy życiu zaledwie 12 osób. Następne stulecie to okres dynamicznego rozwoju miasta, głównie dzięki rodzinie Schaffgotschów oraz produkcji i handlu płótnem lnianymSłownik geografii turystycznej Sudetów, t. 2 (A–Ł) Pogórze Izerskie, red. Marek Staffa, Wydawnictwo I-BiS, Wrocław, 2003, (A–Ł), s. 264.. Byli oni właścicielami Gryfowa i okolicznych miejscowości.
W 1524 mieszczanie gryfowscy wznieśli okazały ratusz – symbol bogactwa miasta, oraz dwa kramy sąsiadujące z nim: solny i mięsny. Od 1525 w mieście odbywały się nabożeństwa ewangelickie, a protestantyzm szybko zdobył popularność wśród mieszczan. Pierwszym kaznodzieją protestanckim był od 1530 Jakub Steinbrecher.
W 1526 tron czeski i władzę nad miastem księstwem świdnicko-jaworskim przejęli Habsburgowie. W tym okresie wybudowano w mieście winiarnię, a w 1542 podwyższono dzwonnicę. Pierwszy młyn powstał w 1544 z nakazu Hansa Schaffgotscha, a wraz z bratem Krzysztofem za Bramą Jeleniogórską postawili szpital. Rok 1562 to zawieszenie dzwonu odlanego przez lwóweckich ludwisarzy, a w 1581 gryfowski ratusz zyskał jedno piętro więcej.
W 1587 r. wrócił do miasta z Bazylei, z dyplomem doktora medycyny i filozofii, urodzony tu w 1563 r. w rodzinie ówczesnego burmistrza Caspar Schwenckfeld. Otwarł on w mieście praktykę lekarską, zaś w wolnych chwilach badał okoliczną faunę, florę i przyrodę nieożywioną, co z czasem przyniosło mu sławę "Śląskiego Pliniusza"Mirosław Syniawa, Rafał Syniawa: Śląski Pliniusz [w:] "Przyroda Górnego Śląska" nr 19, wiosna 2000, s. 14-15. Wkrótce potam (1589) wybudowano pierwszą w mieście aptekę.
W 1654, po przywróceniu władzy Habsburgów po wojnie trzydziestoletniej, wszystkie kościoły protestanckie zostały zamknięte bądź przekazane katolikom, a wskutek zakazu budowy świątyń protestanckich mieszkańcy miasta zmuszeni zostali do uczęszczania na nabożeństwa do kościoła granicznego w Wieży Dolnej, położonej po drugiej stronie Kwisy, już na obszarze Łużyc GórnychSłownik geografii turystycznej Sudetów, t. 2 (A–Ł) Pogórze Izerskie, red. Marek Staffa, Wydawnictwo I-BiS, Wrocław, 2003, (A–Ł), s. 265.. Kontakty handlowe, które zapoczątkował gryfowski burmistrz Hans Rother zapewniły na długi czas dobrobyt miastu dzięki wymianie handlowej m.in. z Holandią, Augsburgiem i Lipskiem.
Po zajęciu Śląska przez Prusy w 1742 wprowadzona została w mieście tolerancja religijna; powstała szkoła ewangelicka. W czasie wojny siedmioletniej, w 1757, miasto zostało złupione przez wojska austriackieSłownik geografii turystycznej Sudetów, t. 2 (A–Ł) Pogórze Izerskie, red. Marek Staffa, Wydawnictwo I-BiS, Wrocław, 2003, (A–Ł), s. 267.. W 1764 gryfowskie zakłady uruchomiły produkcję adamaszku lnianego i tkanin. Okres wojen napoleońskich i Wiosny Ludów nie wpłynął na osłabienie znaczenia gospodarczego miasta. Rok 1783 przyniósł pożar całego miasta. Spłonęły słodownia, browar, budynki parafialne i ponad 120 kamienic miejskich.
Miasto rozwinęło się gospodarczo dzięki uruchomieniu połączeń kolejowych z Jelenią Górą i Zgorzelcem (1865, zelektryfikowana 1922), Lubomierzem i Lwówkiem Śląskim (1884), Mirskiem i Jindřichovicami w Czechach (1885) oraz Świeradowem-Zdrojem (1909)Słownik geografii turystycznej Sudetów, t. 2 (A–Ł) Pogórze Izerskie, red. Marek Staffa, Wydawnictwo I-BiS, Wrocław, 2003, (A–Ł), s. 269.. W 1835 pojawiła się pierwsza lokalna gazeta, „Greiffenberg-Friedeberger Anzeiger”, jednak trwałym elementem życia społecznego okazał się dopiero „Greiffenberger Anzeiger”, wychodzący od 1874 aż do 1945Stoob H., Johanek P.: Deutsches Städtebuch. Band 1, Schlesisches Städtebuch, Stuttgart 1995, s. 138.. Gryfów Śląski w 1927 posiadał najnowszą centralę telefoniczną firmy Siemens. Miejska Kasa Oszczędności w Gryfowie w latach 1919–1924 emitowała papierowe i metalowe notgeldy gryfowskie. W 1929 pożar strawił wieżę ratuszową, która została odbudowana jako konstrukcja żelbetowa.
Po kapitulacji Niemiec 8 maja 1945 r. miasto zostało zajęte przez wojska radzieckie i przekazane Polsce. W ramach rekwizycji majątku niemieckiego przez wojska radzieckie rozebraniu uległa m.in. trakcja elektryczna na linii Jelenia Góra – Gryfów – Lubań. Zlikwidowano wówczas także połączenie kolejowe między Gryfowem a CzechamiLijewski, T., Koziarski, S.: Rozwój sieci kolejowej w Polsce, Warszawa 1995, s. 104, 118, 123..
W latach 1945–1954 siedziba gminy Ubocze. W czasach Polski Ludowej rozwinął się przemysł odzieżowy (Zakłady Przemysłu Odzieżowego Gryfex), chemiczny (nawozy fosforowe) i drzewny (fabryka mebli)Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 , s. 130.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. jeleniogórskiego. W 1986 r. przywrócona została trakcja elektryczna na linii Jelenia Góra – Gryfów – Lubań. W 1994 r. zlikwidowano linię kolejową do Lwówka ŚląskiegoLijewski, T., Koziarski, S.: Rozwój sieci kolejowej w Polsce, Warszawa 1995, s. 137., a później także do Świeradowa-Zdroju. Połączenie kolejowe do Świeradowa-Zdroju przywrócono w grudniu 2023Powrót pociągów do Świeradowa.
Zabytki Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: thumb|Zachodnia pierzeja rynku thumb|Kościół św. Jadwigi thumb|Ratusz thumb|Grobowiec na cmentarzu w Gryfowie Śląskim thumb|Fontanna miejska z 1908 r. miasto kościół par. pw. św. Jadwigi z XV wieku, wybudowany w stylu późnogotyckim, przebudowany w XVI i XVII w. i w l.1925–1926. Wewnątrz drewniany ołtarz z symbolami Cierpliwości, Roztropności, Nadziei, Sprawiedliwości i Męstwa, pochodzący z 1606 r. Po zamknięciu skrzydeł ołtarz upodobniony jest do monstrancji. Również cenne jest renesansowe epitafium rodziny Schaffgottschów, wykute w piaskowcu. Przedstawia ono naturalnej wielkości postacie zmarłych członków rodziny. kościół cmentarny pw. św. Wawrzyńca. Pochodzi z 1560 r., przebudowany w XVII i XIX w. Wmurowane w północną ścianę oraz luźno poustawiane wokół kościoła nagrobki z epoki baroku i rokoka, wewnątrz obraz Męka św. Wawrzyńca z 1690. Przy kościele pomnik nagrobny żołnierzy rosyjskich, którzy polegli w 1813 podczas kampanii napoleońskiej cmentarz rzym.-kat., z XVI-XX w. cmentarz ewangelicki, obecnie komunalny, z pocz. XIX w. mury obronne, z XV-XVI w., pozostałości murów miejskich, swą historia sięgają roku 1300, kiedy to Bolko I Świdnicki nakazał opasać miasto fortyfikacjami miejskimi ratusz, Rynek 1, z poł. XVI w., XVIII w., 1930 r; ustawiony na środku rynku gryfowskiego stanowi symbol władzy miejskiej. Z dawnego budynku pozostało niewiele: kilka sklepień, dach i zaledwie kilka detali. W wyniku przebudowy i remontów zatracił on swój pierwotny, renesansowy charakter. Na uwagę zasługuje kamienna tablica z wykutym napisem głoszącym, że w 1624 r. ówczesny burmistrz miasta Steudner wzniósł ratuszową wieżę. Nad tablicą znajduje się zasłonięte kratą okno. Tutaj mieścił się niegdyś areszt miejski dom, ul. Bankowa 6, z 1603 r., 1739 r. domy, ul. Felczerska 1a, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 12, 13, z pocz. XIX w. budynek Bractwa Strzeleckiego, ul. Jeleniogórska 7, z 1756 r., XIX w. szkoła parafialna, ob. dom mieszkalny, pl. Kościelny 8, z 1587 r., k. XIX w. plebania (rzym.-kat.), pl. Kościelny 9, z 1531 r., l. 1874-1883 dom, ul. Lubańska 9, z 1698 r., 1737 r. kamienica, ul. Lubańska 10, z 1854 r. willa, ul. Młyńska 8, z 1888 r. liczne zabytkowe kamieniczki, m.in. w Rynku, reprezentujące architekturę renesansu i baroku. Posiadają oryginalne szczyty od frontu. Niegdyś wyposażone były w podcienia, które zanikły w efekcie przebudów w ciągu XVIII w.: domy, Rynek 1/2, 3, 4, 5, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 31-32, 33, 34, 37, z XVI-XVIII w., XIX w. dom, Rynek 6, z XV w., 1730 r., XX w. dom, ul. Sanatoryjna 10, z XVIII w. dom, ul. Wojska Polskiego 60, z 1706 r., XIX w. inne zabytki: pomnik upamiętniający 63 żołnierzy rosyjskich, poległych w walkach z wojskami francuskimi w 1813 r.; położony na cmentarzu parafialnym fontanna miejska, ustawiona na rynku w 1908 r. z okazji uruchomienia wodociągów miejskich w 1905 r. w postaci kolumny z 3 gryfami u podstawy oraz blankami murów w zwieńczeniu, a także wykonanymi z brązu herbem miasta oraz płaskorzeźbami nimfy morskiej Nereidy i Neptuna; przy kolumnie figury uczniów, również z brązu
Demografia + Struktura i liczba ludności w gminie Gryfów Śląski. Stan na 31 XII 2010 r. Ogółem Mężczyźni % Kobiety % Ogółem 10008 4823 48,19 5185 51,81 Zamieszkali w mieście 6873 3274 47,64 3599 52,36Zamieszkali na wsi 3135 1549 49,41 1586 50,59
Piramida wieku mieszkańców Gryfowa Śląskiego w 2014 roku. 690x480px
Bezrobocie + Liczba osób czynnych zowodowo/stopa bezrobocia w Gminie Gryfów Śląski w latach 2009–2010 2009 2010 Osoby w wieku produkcyjnym 6749 6729 w tym mężczyźni 3538 3489w tym kobiety 3211 3240Liczba bezrobotnych 692 688Stopa bezrobocia 10,25% 10,22%
Gospodarka Do najważniejszych podmiotów gospodarczych zalicza się: