Bośnia i Hercegowina (bośn. i chorw.: , , , skrótowo BiH) – państwo federacyjne ze stolicą w Sarajewie położone w południowej Europie, na Półwyspie Bałkańskim. Graniczy na północy, zachodzie i południu z Chorwacją, na wschodzie z Serbią, a na południowym wschodzie z Czarnogórą. Od południowego zachodu ma dostęp do Morza Adriatyckiego.

Jako suwerenne państwo Bośnia i Hercegowina funkcjonuje od marca 1992 roku, kiedy proklamowana została niepodległość Republiki Bośni i Hercegowiny, co ostatecznie doprowadziło do rozpadu Jugosławii i było zarazem jedną z przyczyn wybuchu trwającej ponad trzy i pół roku wojny domowej, zakończonej podpisaniem w Dayton układu pokojowego, którego częścią było uchwalenie konstytucji nadającej Bośni i Hercegowinie obecny kształt i ustrój polityczny. Efektem tego jest obowiązujący podział kraju na dwie główne, autonomiczne jednostki administracyjne – Federację Bośni i Hercegowiny oraz Republikę Serbską, a także znajdujący się pomiędzy nimi Dystrykt Brczko.

Bośnia i Hercegowina jest członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych, Światowej Organizacji Zdrowia, Rady Europy, Grupy 77, Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Środkowoeuropejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu, Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, Unii na rzecz Regionu Morza Śródziemnego oraz Inicjatywy Środkowoeuropejskej, ubiega się o członkostwo w NATO, a także jest potencjalnym kandydatem do dołączenia do Unii Europejskiej.

Oficjalną walutą jest marka zamienna.

Etymologia nazwy Terytorium Bośni i Hercegowiny obejmuje obszar dwóch regionów historycznych i geograficznych – Bośni (zajmującej około 80% powierzchni kraju) oraz Hercegowiny. Jednoznaczne określenie granic pomiędzy nimi nie jest łatwe do ustalenia na skutek długotrwałego związku tych regionów i bycia poddanymi wspólnej władzy od czasów średniowiecza.

Pierwsze powszechnie uznawane wzmianki o Bośni sięgają połowy X wieku (między 948 a 952 rokiem). Wtedy to bizantyjski cesarz Konstantyn VII Porfirogeneta opisując te tereny w podręczniku polityczno-geograficznym użył określenia χωρίον Βοσώνα (gr. mała kraina Bosony).

Uważa się, że nazwa pochodzi od hydronimu rzeki Bośni przepływającej przez środkową Bośnię. W czasach starożytnych funkcjonowały dwie nazwy: Bossina i Bosona. Według filologa Antona Mayera nazwa Bosna mogłaby pochodzić od iliryjskiego „Bass-an-as”, co pochodzi od protoindoeuropejskiego rdzenia „bos” lub „bogh” – oznaczającego „bieżącą wodę”. Według angielskiego mediewisty Williama Millera, słowiańscy osadnicy w Bośni „zaadaptowali łacińskie wyrażenie [...] Basante, do własnego języka, nazywając strumień Bośnia i siebie Bośniakami.

Pochodzenie nazwy Hercegowina („ziemia herzoga”, od niemieckiego słowa „książę”) sięga XV wieku i pochodzi od tytułu bośniackiego magnata Stjepana Vukčića Kosača, „Herceg (Herzog) z Hum i wybrzeża” (1448). Przez dodanie końcówki -ovina (kraj), teren przez niego zajmowany oto był rozpoznawany jako Herzegovina. Hum, dawniej Zahumle, było wczesnośredniowiecznym księstwem, które zostało podbite przez Banat Bośni w pierwszej połowie XIV wieku. Region był administrowany przez Osmanów jako Sandżak Hercegowiny (Hersek) w Ejalecie Bośni, aż do powstania krótkotrwałego Ejaletu Hercegowiny w latach 30. XIX wieku, który to ponownie pojawił się w latach 50. XIX wieku, po czym jednostka stała się powszechnie znana jako Bośnia i Hercegowina.

Po ogłoszeniu niepodległości w 1992 roku nazwa państwa początkowo brzmiała Republika Bośni i Hercegowiny, jednakże w uchwalonej trzy lata później konstytucji została ona zmieniona na obecnie funkcjonującą Bośnia i Hercegowina.

Geografia

Położenie Bośnia i Hercegowina położona jest w południowej Europie, w zachodniej części Półwyspu Bałkańskiego. Całkowita powierzchnia BiH wynosi 51 209,2 km², z czego 51 197 km² stanowi obszar lądowy (w tym wody śródlądowe zajmują 10 km², co odpowiada niespełna 0,02%), a 12,2 km² – morze terytorialne. Państwo to leży na półkuli północnej i wschodniej pomiędzy 42° a 46° szerokości geograficznej północnej i między 15° a 20° długości geograficznej wschodniej.

Współrzędne geograficzne skrajnych punktów Bośni i Hercegowiny: 45°16′30″N 16°55′56″E – Donja Gradina (gmina Kozarska Dubica) 42°33′00″N 18°32′34″E – Podštirovnik (miasto Trebinje) 44°03′00″N 19°37′41″E – Žlijebac (gmina Bratunac) 44°49′30″N 15°44′30″E – Bugar (miasto Bihać)

Rozciągłość południkowa równa się 314 km (2°43′30″), a rozciągłość równoleżnikowa – 309 km (3°53′41″).

Łączna długość granic wynosi 1538 km, na co składają się granice – lądowa (774 km), rzeczna (751 km) i morska (13 km). Bośnia i Hercegowina graniczy z: Chorwacją (932 km – w tym 494 km granicy lądowej, 425 km rzecznej i 13 km morskiej) Serbią (357 km – w tym 84 km granicy lądowej i 273 km rzecznej) Czarnogórą (249 km – w tym 196 km granicy lądowej i 53 km rzecznej)

Po wstąpieniu Chorwacji do Unii Europejskiej w dniu 1 lipca 2013 roku, granica chorwacko-bośniacka stała się jedną z najdłuższych zewnętrznych granic UE.

Bośnia i Hercegowina ma dostęp do Morza Adriatyckiego na około 20-kilometrowym odcinku wybrzeża w okolicy miejscowości Neum – jedynym nadmorskim kurorcie w kraju, który oddziela część chorwackiego terytorium z Dubrownikiem od reszty kraju, będącym od lipca 2013 roku unijną eksklawą.

Warunki naturalne thumb|Wodospady Kravice Bośnia i Hercegowina jest krajem górzystym – powyżej 200 m n.p.m. znajduje się blisko 90% jej obszaru. Większość terytorium obejmują Góry Dynarskie – młode góry powstałe w orogenezie alpejskiej, zbudowane przeważnie z wapieni, dolomitów, łupków i piaskowców. Liczne pasma górskie, a wśród nich Kozara, Grmeč, Vlašić, Čvrsnica, Prenj, Romanija, Jahorina, Bjelašnica i Treskavica biegną z północnego zachodu w kierunku południowo-wschodnim. Na granicy z Czarnogórą znajduje się najwyższy szczyt Bośni i Hercegowiny – Maglić (2386 m n.p.m.)

Na północno-wschodnim obszarze tego kraju znajduje się niewielka część Kotliny Panońskiej. Blisko połowa terytorium kraju jest zalesiona.

Bośnia i Hercegowina leży w strefie klimatu przejściowego między klimatem kontynentalnym a śródziemnomorskim. W zimie temperatury są bardzo niskie oraz występują częste wiatry, powodujące sztormy. Z kolei lata są upalne, przy czym z reguły na południu kraju występują wyższe temperatury.

Do największych rzek Bośni i Hercegowiny należą Sawa (wraz z jej prawymi dopływami – Una, Sana i Vrbas), Neretwa, Bośnia i Drina. Większość rzek ma swoje zlewiska w Morzu Czarnym, tylko nieliczne uchodzą do Adriatyku. Na terenie kraju występuje kilka dużych jezior, które zostały sztucznie utworzone przez człowieka. thumb|Stary Most w Mostarze został zbudowany za czasów osmańskich, w drugiej połowie XVI wieku mały|Boszniaczka w tradycyjnym stroju, 1899

Obszary chronione

W Bośni i Hercegowinie utworzono cztery parki narodowe: Park Narodowy Kozara (34 km²), Park Narodowy Una (198 km²), Park Narodowy Drina (63 km²) i Park Narodowy Sutjeska (173 km²), a także osiem parków przyrody – m.in. Hutovo Blato, Blidinje oraz Bardača. thumb|upright=1.4|Struktura etniczna Bośni i Hercegowiny (2013)

Historia

Traktat berliński (1878) postanawiał o oddaniu Bośni i Hercegowiny pod administrację austriacką. 5 października 1908 Austro-Węgry dokonały aneksji Bośni i Hercegowiny. Po pierwszej wojnie światowej Bośnia i Hercegowina weszła w skład SHS, a potem Królestwa Jugosławii. Od 1941 w granicach Niepodległego Państwa Chorwackiego. Po wojnie Socjalistyczna Republika Bośni i Hercegowiny w składzie Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. W Sarajewie odbywały się Zimowe Igrzyska Olimpijskie w 1984 r.

Bośnia i Hercegowina uzyskała niepodległość w referendum 1992, ale Serbowie zbojkotowali wyniki głosowania i utworzyli własne państwo – Republikę Serbską ze stolicą w Banja Luce.

Demografia Bośnię i Hercegowinę zamieszkuje obecnie 3 791 662 mieszkańcówDane ze strony Federalnego Zakładu Statystyki BiH według wstępnych wyników spisu ludności 1-15.10.2013 https://web.archive.org/web/20181123135507/http://www.bhas.ba/obavjestenja/Preliminarni_rezultati_bos.pdf.. Główne skupiska ludności znajdują się w dolinach rzek i kotlinach śródgórskich. Do najważniejszych grup etnicznych zamieszkujących kraj należą: Boszniacy – 51%, Serbowie – 31% i Chorwaci – 15%. Trwająca trzy lata wojna domowa doprowadziła do ogromnych strat ludnościowych i gruntownych zmian etnicznych w strukturze etnicznej krajuEncyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 2000.. Przyrost naturalny wynosi 0,5‰. Średnia długość życia dla mężczyzn to 74 lata, a dla kobiet 82 lata. Średnia gęstość zaludnienia to 76 osób na km². W miastach mieszka 44% ludnościEncyklopedia Powszechna PWN, Warszawa 2006..

+ Populacja Bośni i Hercegowiny oraz podział etniczny na podstawie spisów z lat 1948–2016 Narodowość spis 1948 spis 1953 spis 1961 spis 1971 spis 1981 spis 1991 spis UNHCR 1996 spis 2013 spis 2016 Liczba % Liczba % Liczba % Liczba % Liczba % Liczba % Liczba % Liczba % Liczba % Boszniacy 788 403 30,7 891 800 31,3 842 248 25,7 1 482 430 39,6 1 629 924 39,5 1 902 956 43,5 1 805 910 46,1 1 819 997 48 1 769 592 50,11 Serbowie 1 136 116 44,3 1 264 372 44,4 1 406 057 42,9 1 393 148 37,2 1 320 644 32,0 1 366 104 31,2 1 484 530 37,9 1 251 248 33 1 086 733 30,78 Chorwaci 614 123 23,9 654 229 23 711 665 21,7 772 491 20,6 758 136 18,4 760 852 17,4 571 317 14,6 568 749 15 544 780 15,43 Jugosłowianie 275 883 8,4 43 796 1,2 326 280 7,9 242 682 5,5 Czarnogórcy 3094 0,1 7336 0,3 12 828 0,4 13 021 0,3 14 114 0,3 10 071 0,2 Romowie 442 0 2297 0,1 588 0 1456 0 7251 0,2 8864 0,2 Albańczycy 3642 0,1 3764 0,1 4396 0,1 4925 0,1 Pozostali/nieokreśleni 23 099 0,9 25 000 1 28 679 0,8 36 005 1 63 263 1,5 80 579 1,9 58 196 1,5 130 054 3,62 Suma 2 565 277 2 847 790 3 277 948 3 746 111 4 124 008 4 377 033 3 919 953 3 791 662 3 531 159

Miasta mały|Sarajewo

Najludniejsze miasta Bośni i Hercegowiny (powyżej 100 tysięcy mieszkańców w 2012 roku): Miasto Liczba ludności Powierzchnia (km²) Region30px Sarajewo300 855 141,5 km²Federacja Bośni i Hercegowiny35px Banja Luka238 353 123,9 km²Banja Luka35px Mostar105 448 1175 km²Federacja Bośni i Hercegowiny

Religie mały|Meczet Ali Paszy mały|Sobór Chrystusa Zbawiciela w Banja Luce

1961: prawosławni (43%), muzułmanie (26%), katolicy (22%), pozostali (9%) Po wojnie: muzułmanie (40%), prawosławni (31%), katolicy (15%), pozostali (14%) 2005: muzułmanie (45%), prawosławni (36%), katolicy (15%), pozostali (4%), 2013: muzułmanie (51%), prawosławni (31%), katolicy (15%), pozostali (3%),

Polityka Ustrój polityczny

Bośnia i Hercegowina jest republiką federacyjną, według konstytucji z 1995 r. składającą się z dwóch członów – Federacji Bośni i Hercegowiny oraz Republiki Serbskiej. Na terenie kraju co 4 lata (parzyste, nieprzestępne) odbywają się wybory powszechne (Opći izbori), w których wybierani są członkowie prezydium oraz parlamentu, a także władze na szczeblu federacyjnym i kantonalnym. Z taką samą częstotliwością (w latach przestępnych) przeprowadzane są wybory lokalne (Lokalni izbori) do rad gmin. mały|Budynek Prezydium w centrum Sarajewa Funkcję głowy państwa pełni trzyosobowe Prezydium Bośni i Hercegowiny (Predsjedništvo Bosne i Hercegovine), złożone z przedstawicieli głównych grup etnicznych: boszniackiej, chorwackiej i serbskiej. Na jego czele stoi przewodniczący, zmieniający się rotacyjnie co 8 miesięcy. mały|Logo Zgromadzenia Parlamentarnego Bośni i Hercegowiny