thumb|Podział administracyjny Księstwa Warszawskiego na departamenty Podstawa prawna i szczeble podziału Podział administracyjny Księstwa Warszawskiego regulował art. 64 Konstytucji Księstwa Warszawskiego z 22 lipca 1807.

Jednostką podziału administracyjnego pierwszego stopnia był departament. Departamenty dzieliły się na powiaty, powiaty z kolei na gminy wiejskie i gminy miejskie. Departamentami kierowali prefekci, powiatami zaś podprefekci. Prefekci i podprefekci podlegali osobiście ministrowi spraw wewnętrznych. Największymi miastami zarządzali prezydenci, pozostałymi miastami burmistrzowie. Prezydenci pochodzili z nominacji króla Fryderyka Augusta I i podlegali prefektom, burmistrzowie mianowani byli przez ministra spraw wewnętrznych i podlegali podprefektom.

Choć podział administracyjny Księstwa Warszawskiego sankcjonował zmodyfikowany podział administracyjny Prus Południowych i Prus Nowowschodnich z 1796 i w zamierzeniu miał być jedynie podziałem tymczasowym, przetrwał aż do 1816 i stał się wzorem dla podziału administracyjnego kraju na województwa w czasach Królestwa Polskiego.

Okres przejściowy 1807 Dekret Napoleona z 14 stycznia 1807 roku ustanawiający Komisję Rządzącą ustalał przyszły podział kraju na 6 departamentów: warszawski, poznański, kaliski, bydgoski, płocki i białostocki. Z wyjątkiem nieistniejącego w Prusach departamentu bydgoskiego, pozostałe jednostki administracyjne odpowiadały departamentom Prus Południowych i Prus Nowowschodnich.

Departament bydgoski tworzono w oparciu o deputację będącą częścią departamentu kwidzyńskiego Prus Zachodnich. Deputacja bydgoska obejmowała Obwód Nadnotecki zagarnięty podczas I rozbioru. W jej skład wchodziły powiaty: bydgoski, wałecki, kamieński i inowrocławski. Przejściowo w skład departamentu wchodził również powiat chojnicki. Ostatecznie na mocy pokoju w Tylży w departamencie bydgoskim pozostały powiaty bydgoski i inowrocławski oraz małe części wałeckiego i kamieńskiego. Do departamentu włączono też powiaty chełmiński (lecz bez Grudziądza) i michałowski, wchodzące wcześniej w skład departamentu kwidzyńskiego (utworzono z części ich obszarów nowy powiat toruński), jak też trzy powiaty kujawskie odłączone od departamentu poznańskiego (brzeski, kowalski i radziejowski).

Na mocy pokoju w Tylży część departamentu białostockiego Prus Nowowschodnich obejmująca powiaty bielski, białostocki, drohiczyński oraz fragmenty suraskiego, biebrzańskiego i dąbrowskiego została przyznana Rosji jako obwód białostocki. Pozostałe w księstwie powiaty stworzyły departament łomżyński. Komisji Rządzącej udało się dodatkowo podporządkować sobie dwa powiaty Nowego Śląska (lelowski i pilicki), które włączono do departamentu kaliskiego.

Podział administracyjny w latach 1807–1809 W 1807 kraj został podzielony na sześć departamentówKonstytucja Księstwa Warszawskiego, Tytuł VIII. Podział kraju i administracja. Art. 64. Kraj zostaje podzielony na sześć departamentów.. Dekretem królewskim z 19 grudnia 1807 roku departamenty podzielono na 60 powiatów. Ponieważ liczba powiatów wynikała z konstytucji, a faktycznie funkcjonowało jedynie 58 powiatów, przywrócono powiat zgierski w departamencie warszawskim i utworzono powiat dąbrowski w departamencie łomżyńskim. departament bydgoski – 10 powiatów powiat brzeski powiat bydgoski powiat chełmiński powiat inowrocławski z siedzibą w Gnojnie, od 29 marca 1808 w Inowrocławiu powiat kamieński z siedzibą w Łobżenicy, od 29 marca 1808 w Wyrzysku powiat kowalski powiat michałowski z siedzibą w Michałowie, od 29 marca 1808 w Brodnicy powiat radziejowski powiat toruński powiat wałecki z siedzibą w Strzelcach, od 29 marca 1808 w Pile departament kaliski – 13 powiatów, od 1810 roku 11 powiatów powiat częstochowski powiat kaliski powiat koniński powiat odolanowski powiat ostrzeszowski powiat piotrkowski powiat radomszczański powiat sieradzki powiat szadkowski powiat warciański powiat wieluński obszar dawnego Nowego Śląska, ulegający częstym zmianom: (1796)–1807 powiat siewierski powiat pilicki od 9 grudnia 1807 powiat lelowsko-siewierski od 12 grudnia 1808 powiat lelowski z siedzibą w Żarkach powiat pilicki (o zupełnie innym składzie niż w wersji z 1807) 1810 liczne i znaczne wymiany terenów pomiędzy powiatami lelowskim, pilickim i olkuskim z departamentu krakowskiego powiat lelowski i powiat pilicki (po powyższych zmianach) włączono do departamentu krakowskiego departament łomżyński – 7 powiatów powiat biebrzański z siedzibą w Szczuczynie powiat dąbrowski z siedzibą w Lipsku, od 6 maja 1808 w Augustowie powiat kalwaryjski powiat łomżyński powiat mariampolski powiat tykociński powiat wigierski z siedzibą w Sejnach, od 6 maja 1808 powiat sejneński (po odłączeniu parafii Wigry) departament płocki – 6 powiatów powiat lipnowski powiat mławski powiat ostrołęcki powiat pułtuski powiat przasnyski powiat wyszogrodzki departament poznański – 14 powiatów powiat babimojski powiat gnieźnieński powiat kościański powiat krobski powiat krotoszyński powiat międzyrzecki powiat obornicki powiat powidzki powiat poznański powiat pyzdrski powiat śremski powiat średzki powiat wągrowiecki powiat wschowski departament warszawski – 10 powiatów, od 1810 roku 12 powiatów powiat błoński powiat brzeziński z siedzibą w Strykowie powiat czerski z siedzibą w Grójcu powiat gostyniński, od 16 grudnia 1808 z siedzibą w Gąbinie powiat łęczycki powiat orłowski z siedzibą w Kutnie powiat rawski powiat sochaczewski powiat warszawski powiat zgierski z siedzibą w Piątku powiat siennicki (od 1810 roku) powiat stanisławowski (od 1810 roku) z siedzibą w Stanisławowie, później w Okuniewie W 1808 wydzielono cztery największe miasta: Warszawę, Poznań, Kalisz, Toruń i nadano im rangę miast municypalnych.

Podział administracyjny w latach 1810–1815 Po wojnie polsko-austriackiej i pokoju w Schönbrunnie zawartym 14 października 1809 obszar Księstwa Warszawskiego zwiększył się o terytorium Nowej Galicji oraz cyrkułu zamojskiego z Galicji Wschodniej. Stosunek powierzchni części popruskiej i części pogalicyjskiej wynosił 3:2. Dekretem królewskim z 24 lutego 1810 Nową Galicję podzielono na cztery departamenty. Kolejnym dekretem z 17 kwietnia 1810 roku obszar ten podzielono na 40 powiatów. Powiaty stanisławowski i siennicki włączono do departamentu warszawskiego. Z departamentu kaliskiego przeniesiono do departamentu krakowskiego powiaty pilicki i lelowski. departament krakowski – 11 powiatów powiat hebdowski powiat jędrzejowski powiat krakowski powiat krzeszowicki powiat miechowski powiat olkuski powiat skalbmierski powiat stopnicki powiat szydłowski powiat pilicki (przyłączony z departamentu kaliskiego) powiat lelowski z siedzibą w Żarkach (przyłączony z departamentu kaliskiego) departament lubelski – 10 powiatów powiat chełmski powiat hrubieszowski powiat kazimierski powiat krasnostawski powiat kraśnicki powiat lubartowski powiat lubelski powiat tarnogrodzki powiat tomaszowski powiat zamojski departament radomski – 10 powiatów powiat kielecki powiat konecki powiat kozienicki powiat opatowski powiat opoczyński powiat radomski powiat sandomierski powiat solecki powiat staszowski powiat szydłowiecki departament siedlecki – 9 powiatów powiat bialski powiat garwoliński powiat łosicki powiat łukowski powiat radzyński powiat siedlecki powiat węgrowski powiat włodawski powiat żelechowski Od 1810 miastami municypalnymi oprócz Warszawy, Poznania, Kalisza i Torunia były również Kraków, Lublin i Sandomierz.

Podział administracyjny Księstwa Warszawskiego na dziesięć departamentów i siedem miast municypalnych przetrwał do 1816.

Przypisy

Bibliografia Jacek Arkadiusz Goclon, Polska na królu pruskim zdobyta, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2002. Mieczysław Bandurka, Zmiany administracyjne i terytorialne ziem województwa łódzkiego w XIX i XX wieku, NDAP, UW w Łodzi, AP w Łodzi, Łódź 1995.

Kategoria:Ustrój polityczny Księstwa Warszawskiego