January Konstanty Grzędziński ps. „Bolesławski” (ur. 19 września 1890 w Lublinie, zm. 26 lutego 1975) – polski działacz niepodległościowy, pułkownik piechoty Wojska Polskiego, inżynier, publicysta, pisarz, jeden ze współtwórców polskiego lotnictwa, szwagier Andrzeja Struga, kawaler Orderu Virtuti Militari.
Życiorys Syn Józefa (1858–1936) – sędziego, i Bolesławy z Filipowiczów, urodzony 19 września 1890 w Lublinie. Był starszym bratem Mariana, który w randze chorążego kawalerii i pod nazwiskiem „Jacek Cekiera” walczył w Legionach Polskich. W 1908 ukończył szkołę średnią w Taszkencie, gdzie zdał maturę klasyczną oraz szkoły wyższe w Paryżu: Sorbonę w 1911 (kierunek nauki fizyczno-chemiczno-przyrodnicze) i Państwową Wyższą Szkołę Aeronautyki ENSA w 1914, gdzie uzyskał dyplom inżyniera.
Brał udział w ruchu rewolucyjnym młodzieży. Został dwukrotnie aresztowany, po raz pierwszy w carskiej Rosji w roku 1906 za wydawanie rosyjskiego, nielegalnego pisma szkolnego. Przebywał w więzieniu w Taszkencie. Natomiast drugi raz w Austrii w roku 1916 za akcję do występowania z Legionów Polskich (więzienie w Lublinie). Od 1909 był działaczem organizacji o charakterze niepodległościowym i należał do Związku Strzeleckiego – którego był organizatorem w Paryżu, PPS, Związku Walki Czynnej, a także Filarecji. Ponadto był członkiem Samopomocy Młodzieży Akademickiej (bojkotowej).
W czasie I wojny światowej, od 6 sierpnia 1914 służył w Legionach Polskich, gdzie otrzymał przydział do 1 pułku piechoty, a następnie do 4 pułku piechoty. 6 grudnia tego roku został ranny w Marcinkowicach. Brał udział w walkach na Lubelszczyźnie i Wołyniu. Służbę zakończył w stopniu kapitana. Po kryzysie przysięgowym uwięziono go w Lublinie, a po zwolnienie pracował w Polskiej Organizacji Wojskowej na Chełmszczyźnie i Ukrainie. Za postawę wykazaną podczas wojny, 17 maja 1922 odznaczono go orderem wojskowym „Virtuti Militari” V klasy.
Od 11 listopada 1918 służył w Wojsku Polskim. W okresie dwudziestolecia międzywojennego zajmował kolejno stanowiska: adiutanta Naczelnego Wodza, szefa sztabu brygady lotniczej, kierownika lotnictwa cywilnego w Ministerstwie Komunikacji oraz inspektora lotnictwa przy X Korpusie Wojska Polskiego. 5 listopada 1919 uzyskał w Istres we Francji dyplom pilota. 11 czerwca 1920 został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 roku w stopniu podpułkownika, w Wojskach Lotniczych, w grupie oficerów byłych Legionów Polskich. Pełnił wówczas służbę w Departamencie III Żeglugi Powietrznej Ministerstwa Spraw Wojskowych.
3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu podpułkownika ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku i 11. lokatą w korpusie oficerów aeronautycznych. W 1923 pełnił służbę w 1 pułku lotniczym w Warszawie, a następnie został przydzielony do Ministerstwa Kolei Żelaznych. W listopadzie 1924 został przydzielony do Departamentu IV Żeglugi Powietrznej Ministerstwa Spraw Wojskowych na stanowisko kierownika referatu. Tam, wespół z płk Ludomiłem Rayskim, prowadził pozasłużbowe działania wymierzone przeciwko ówczesnemu szefowi departamentu, gen. bryg. Włodzimierzowi Ostoja-Zagórskiemu. W czasie przewrotu majowego 1926 opowiedział się po stronie Józefa PiłsudskiegoAntoni Czubiński, Przewrót majowy 1926 roku, Warszawa 1989, s. 177..
20 października 1926 został przeniesiony z korpusu oficerów lotnictwa (3 pułk lotniczy) do korpusu oficerów piechoty z równoczesnym wcieleniem do 58 pułk piechoty w Poznaniu. 23 maja 1927 roku został przeniesiony do 25 pułku piechoty na stanowisko dowódcy I batalionu. 26 kwietnia 1928 został przeniesiony do 42 pułku piechoty w Białymstoku na stanowisko zastępcy dowódcy pułku. 14 lutego 1929 otrzymał przeniesienie do 67 pułku piechoty w Brodnicy na stanowisko dowódcy pułku. 24 grudnia 1929 został awansowany do stopnia pułkownika ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1930 roku i 1. lokatą w korpusie oficerów piechoty. Od 8 marca 1932 do 22 sierpnia 1936 dowodził 30 pułkiem strzelców kaniowskich w Warszawie. W lipcu 1937 został przeniesiony do Dowództwa Okręgu Korpusu Nr X w Przemyślu na stanowisko dowódcy Obrony Przeciwlotniczej. W wyniku konfliktu politycznego z marszałkiem Edwardem Rydzem-Śmigłym w dniu 1 kwietnia 1938 na własną prośbę odszedł z armii na emeryturę.
Po opuszczeniu armii podjął działalność dziennikarską: wydawał pierwsze czasopismo lotnicze „Lot Polski" oraz został wydawcą i redaktorem tygodnika „Czarno na Białem”. Udzielał się politycznie: w 1938 roku wybrano go radnym Warszawy na terenie Czerniakowa, prezesował Komitetowi Stołecznemu Stronnictwa Demokratycznego. Pełnił również funkcję wiceprezesa Aeroklubu RP, był współorganizatorem, a następnie sekretarzem Zarządu Głównego Ligi Obrony Powietrznej Państwa (LOPP). W maju 1939 był delegatem na zjazd stowarzyszeń pokoju w Paryżu.
Od 22 września do 30 listopada 1939 pełnił funkcję komendanta Obozu Wojska Polskiego w Coëtquidan we Francji. Później był oficerem sztabu gen. Władysława Sikorskiego i radcą Poselstwa Polskiego w Argentynie. Od sierpnia 1940 do sierpnia 1941 walczył we francuskim ruchu oporu, po czym wyjechał do CasablankiJanuary Grzędziński nie był aresztowany i osadzony w obozie. Z ustaleń dr Lidii Milka-Wieczorkiewicz, która badała dokumentację specjalnego zgrupowania pracowników polskich w Tadli, w Maroku, wynika, że w tym obozie pojawiła się para oszustów podających się za pułkownika Grzędzińskiego i jego żonę.. 24 stycznia 1945 podpułkownik Aleksander Toczyski, zastępca szefa Oddziału Personalnego Sztabu Naczelnego Wodza zawiadamiał Sekretariat Prezesa Rady Ministrów, że „płk Grzędziński January (na długoterminowym urlopie bez uposażenia), według informacji z marca 1944, przebywał w miejscu przymusowego pobytu koło FEZN w Północnej Afryce. Obecne miejsce jego pobytu oraz bliższy adres nie są tu znane”.
Po wojnie pozostał do 1956 w Casablance, gdzie wydawał i redagował francuski miesięcznik lotniczy En Vol, założył również marokański aeroklub (Aero-Club Imperial du Maroc).
W 1956 wrócił z emigracji do kraju na pokładzie statku „Generał Bem”.
W 1957 próbował reaktywować czasopismo „Czarno na Białem”. Wydrukowano pierwszy numer, który został skonfiskowany.
Po nagłośnieniu Listu 34 z marca 1964, odmówił podpisania się pod Kontrlistem 600. W czerwcu 1964 Służba Bezpieczeństwa wytropiła jego korespondencję dotyczącą Listu 34 ze swoją byłą żoną, która pośredniczyła w jego kontaktach z paryską „Kulturą”. Jesienią rozpoczęły się rewizje i liczne, wielogodzinne przesłuchania, na przestrzeni kilku lat (1964–1969).
W 1965 został oskarżony przez władze PRL o zdradę państwa. Pomimo że nie podpisał się na liście protestacyjnej polskich intelektualistów przeciw cenzurze PRL (List 34), był aktywnym członkiem Oddziału Warszawskiego Związku Literatów Polskich, występował przeciw cenzurze, opowiadał się za swobodą w działalności literackiej.
W czerwcu 1965 odebrano mu rentę specjalną, zawieszono w prawach członka Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich oraz zakazano publikacji, po interwencjach przyznano mu niską emeryturę. Oskarżono go o przekazywanie dziennikarzom paryskiej „Kultury” informacji szkalujących władzę. W październiku proces został zawieszony ze względu na jego stan zdrowia. Współpraca z „Kulturą” spowodowała również wszczęcie śledztwa przez prokuraturę 28 sierpnia 1967 z art. 23 & 1 mkk. Przy którejś ze spraw skierowano go na obserwację psychiatryczną. We wrześniu 1968 Grzędziński został przyjęty przez prof. Mariana Tulczyńskiego na oddział wewnętrzny Szpitala Grochowskiego, pomimo podejmowanych przez MSW prób przejęcia Grzędzińskiego, prof. Tulczyński odmawiał wydania pacjenta. W grudniu 1969 sprawę sądową Grzędzińskiego umorzono. Stan jego zdrowia stopniowo się pogarszał, zmarł 26 lutego 1975. Został pochowany na Cmentarzu Komunalnym na Powązkach (kwatera A19-8-19).
Autor wspomnień: Maj 1926 r. – Kartki z pamiętnika, Warszawa 1936.
W 1928 zawarł związek małżeński z Lidią z Giedroyciów Matuszewską, z którą się rozstał.
Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 6021 – 17 maja 1922 Krzyż Niepodległości – 20 stycznia 1931 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych trzykrotnie Odznaka Pamiątkowa Więźniów Ideowych Złota Odznaka Honorowa Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej I stopnia Krzyż Komandorski Orderu Gwiazdy Rumunii (Rumunia)
Przypisy
Bibliografia
Lidia Milka-Wieczorkiewicz, Specjalne zgrupowanie Polaków w Tadli (Maroko) w 1941 roku,Przegląd Historyczno-Wojskowy, Warszawa 2000, nr 1 (182), s. 168–169.
Tygodnik Solidarność nr 17 z 1989 r. (Pierwotna wersja artykułu na podstawie życiorysu odnalezionego w archiwach Ambasady RP w Rabacie).
Kategoria:Absolwenci École nationale supérieure de l’aéronautique et de l’espace Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Paryskiego Kategoria:Członkowie Ligi Obrony Powietrznej Państwa Kategoria:Członkowie Polskiej Organizacji Wojskowej Kategoria:Członkowie Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich Kategoria:Członkowie Związku Strzeleckiego (1910–1914) Kategoria:Członkowie Związku Walki Czynnej Kategoria:Dowódcy batalionów 25 Pułku Piechoty (II RP) Kategoria:Dowódcy 67 Pułku Piechoty (II RP) Kategoria:Ludzie urodzeni w Lublinie Kategoria:Ludzie związani z Casablancą Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (trzykrotnie) Kategoria:Odznaczeni Odznaką Pamiątkową Więźniów Ideowych Kategoria:Odznaczeni Złotą Odznaką Honorową Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej I stopnia Kategoria:Ofiary psychiatrii represyjnej w Polsce Ludowej Kategoria:Oficerowie Wojsk Balonowych (Aeronautycznych) II Rzeczypospolitej Kategoria:Oficerowie 1 Pułku Lotniczego Kategoria:Oficerowie 4 Pułku Piechoty Legionów Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Politycy Stronnictwa Demokratycznego Kategoria:Polscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Polscy inżynierowie Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Gwiazdy Rumunii Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Przedstawiciele dyplomatyczni władz RP na uchodźstwie Kategoria:Podpułkownicy lotnictwa II Rzeczypospolitej Kategoria:Pułkownicy piechoty II Rzeczypospolitej Kategoria:Pułkownicy piechoty Polskich Sił Zbrojnych Kategoria:Radni Warszawy (II Rzeczpospolita) Kategoria:Wojskowi związani z Białymstokiem Kategoria:Uczestnicy walk przewrotu majowego 1926 (strona Józefa Piłsudskiego) Kategoria:Urodzeni w 1890 Kategoria:Zastępcy dowódcy 42 Pułku Piechoty (II RP) Kategoria:Zmarli w 1975 Kategoria:Żołnierze Legionów Polskich 1914–1918