Teoria wyboru publicznego – bada przede wszystkim proces kształtowania instytucji w sferze polityki. Można zaliczyć ją do ekonomii instytucjonalnej, a zwłaszcza do jej nurtu zwanego nową ekonomią instytucjonalną.
Teoria wyboru publicznego wykorzystuje wiele osiągnięć z zakresu normatywnej teorii wyboru społecznego, która rozwija się głównie w kierunku teorii opisowo-wyjaśniającej i predykcyjnej. Posługuje się ona tymi samymi prawami, jakich ekonomiści używają do analizy ludzkich zachowań na rynku. Ekonomiści ci zakładają, że ludzie motywowani są tylko przez swój własny interes. I chociaż czasami działają w pewien sposób w trosce o dobro innych ludzi, dominującym bodźcem zachowania są własne interesy. Nie ma znaczenia, czy chodzi o pracownika, pracodawcę, czy konsumenta. Ekonomiści badający teorię wyboru publicznego przyjmują to samo założenie – nawet ludzie zajmujący się polityką, mimo że mają na celu dobro innych, w głównej mierze i tak myślą tylko o swoim interesie.
Teoria wyboru publicznego korzysta z badań empirycznych i stanowi ważną podstawę decyzji strategicznych i planistycznych. Jest istotnym i coraz powszechniejszym źródłem wiedzy o mechanizmach i prawidłowościach funkcjonowania społeczeństwa. Znaczna część tej teorii dotyczy wyboru metod głosowania i agregacji preferencji indywidualnych.
Mając podstawy w ekonomii neoklasycznej, znalazła szerokie zastosowanie m.in. w socjologii. Teorię tę uważa się za szczególną postać teorii racjonalnego wyboru.
Początki teorii i przedstawiciele Teoria ta rozwinęła się przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych, gdzie istnieją jej największe szkoły: szkoła Virginii, szkoła Chicago i szkoła Rochester. Za prekursora badań nad tą teorią uważa się jednak Duncana Blacka, profesora Glasgow University, którego artykuł „On the Rationale of Group Decision Making” był inspiracją dla wielu badaczy i nadal należy do kanonu podstawowych lektur z dziedziny teorii wyboru publicznego. Teorią tą zajmowali się również James M. Buchanan, Gordon Tullock i Kenneth Arrow.
Zasięg teorii wyboru publicznego Sfera zainteresowań teorii wyboru publicznego problematyka związana z głosowaniem paradoksy wyboru społecznego metody głosowania i systemy wyborcze (teoria systemów wyborczych) agregacja preferencji efektywność rynku wyborczego warunki równowagi na rynku wyborczym wybór w warunkach demokracji funkcjonowanie demokracji bezpośredniej funkcjonowanie demokracji reprezentacyjnej równowaga, konkurencyjność i efektywność w politycznym systemie demokracji teoria umowy społecznej i ładu konstytucyjnego źródła umowy społecznej jako podstawy instytucjonalizacji życia społecznego instytucjonalne fundamenty sprawiedliwego ładu społecznego ekonomia polityczna ładu konstytucyjnego konstytucyjne uprawnienia obywateli i ekonomiczne skutki tych uprawnień ekonomiczna teoria władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej teoria regulacji gospodarki teoria finansów publicznych rola ideologii grup interesu i koalicji politycznych źródła władzy komitetów i komisji parlamentarnych modele równowagi w funkcjonowaniu parlamentu teorie i modele biurokracji ekonomiczne zachowania sędziów efektywność prawa zwyczajowego efektywność i konkurencyjność w systemie trójpodziału władzy teoria grup interesu i koalicji dystrybucyjnych ekonomiczne motywy i warunki działań zbiorowych analiza skuteczności i efektywności grup interesu wpływ działalności grup interesu na efektywność gospodarki narodowej pozytywne i negatywne skutki lobbingu grupy interesu a stabilność instytucjonalna gospodarki teoria pogoni za rentą metody ograniczania zjawiska pogoni za rentą polityczną analiza negatywnego wpływu pogoni za rentą polityczną na poziom dobrobytu sposoby uzyskiwania renty politycznej renty ekonomiczne i renty polityczne: ich źródła oraz efekty społeczno-gospodarcze
Fundamenty teorii Fundamentami tej teorii są następujące elementy: indywidualizm metodologiczny zasada maksymalizacji lub optymalizacji koncepcja optimum społecznego koncepcja równowagi systemu koncepcja kapitału społecznego koncepcja instytucji założenie o społecznych źródłach uprawnień możliwość poprawy użyteczności przez zrzeczenie się kontroli
Zobacz też ekonomiczna teoria demokracji Anthony’ego Downsa wybór
Przypisy
Bibliografia Jerzy Wilkin (red.), Teoria wyboru publicznego – Wstęp do ekonomicznej analizy polityki i funkcjonowania sfery publicznej, Warszawa, Scholar, 2005
Kategoria:Teoria ekonomii Kategoria:Teoria decyzji Kategoria:Teoria polityki