thumb|Pałac Sandomierski – siedziba komisji województwa sandomierskiego oraz wojewodów i gubernatorów sandomierskich i radomskich thumb|Ulica Żeromskiego, główny deptak miejski
Radom – miasto na prawach powiatu w centralno-wschodniej Polsce w województwie mazowieckim, położone nad rzeką Mleczną.
Największy ośrodek miejski w widłach Wisły i Pilicy, drugie pod względem wielkości miasto województwa mazowieckiego. Przed 1795 miasto królewskie w powiecie radomskim województwa sandomierskiegoWojewództwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 82.. W okresie Księstwa Warszawskiego stolica departamentu radomskiego, a w latach 1815–1915 województw i guberni Królestwa Polskiego. W PRL, w latach 1975–1998 siedziba władz województwa radomskiego. Współcześnie siedziba władz powiatu radomskiego i kurii diecezji radomskiej.
Według danych GUS z 31 grudnia 2025 r. miasto było zamieszkiwane przez 191 819 osób, co lokuje je na 16. pozycji w kraju pod względem liczby ludności.
Radom jest siedzibą wielu instytucji o regionalnym znaczeniu. Mieszczą się tu: wojewódzki urząd skarbowy, wydział zamiejscowy wojewódzkiego sądu administracyjnego, sąd okręgowy wraz z prokuraturą okręgową, delegatura urzędu wojewódzkiego i urzędu marszałkowskiego. Ponadto ma tu siedzibę Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych, delegatura Instytutu Pamięci Narodowej, delegatura ABW i Mazowiecka Komenda Wojewódzka Policji obejmująca swoim działaniem województwo mazowieckie z wyjątkiem aglomeracji warszawskiej.
Według projektu ESPON Radom zalicza się do grona dużych miast o znaczeniu krajowym lub międzynarodowym.
Miasto jest również organizatorem międzynarodowych pokazów lotniczych Radom Air Show. Międzynarodowy Festiwal Gombrowiczowski i Radomski Festiwal Jazzowy są dziś kulturową wizytówką miasta.
Geografia Położenie Radom znajduje się w centralnej Polsce, w południowej części województwa mazowieckiego nad rzeką Mleczną. Pomimo administracyjnej przynależności do województwa mazowieckiego pod względem historycznym, kulturowym i etnograficznym Radom wraz ze swoim regionem ulokowany jest w Małopolsce, w ziemi sandomierskiej. Zgodnie z fizycznogeograficznym podziałem Kondrackiego miasto położone jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich, gdzie większa część miasta położona jest na Równinie Radomskiej, natomiast północny kraniec na Równinie Kozienickiej.
Radom znajduje się na terenie o wysokościach od 130 do 207 m n.p.m.Mapy rastrowe Geoportal- Radom.
Według danych z 26 lipca 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 111,8 km².
Klimat Według klasyfikacji Wincentego Okołowicza Radom leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Według uaktualnionej klasyfikacji Köppena-Geigera Radom leży w strefie Dfb – klimatu umiarkowanego kontynentalnego.
Historia
Toponimia Według legendy „O srebrnopiórym orle i radomskim grodzie” pewien młodzieniec trafił niesiony głodem do pięknej, zaklętej wioski. Drzewa, krzewy i rzeka szumiały jakby chcąc mu coś powiedzieć. Oczarowany tym pięknem wypowiedział „Rad dom bym tutaj zbudował”. To odczarowało wioskę. Jej mieszkańcy ugościli młodzieńca, a na tamtym miejscu wybudowano gród „Radom”Zenon Gierałła, Baśnie i legendy ziemi radomskiej..
W rzeczywistości Radom brzmiał pierwotnie Radom’ (z miękkim m – stąd dopełniacz: Radomia) i był przymiotnikiem dzierżawczym od imienia Radom (dopełniacz: Radoma), które to imię jest skrótem od imienia Radomir. Czyli Radom’ oznaczał „gród [należący do] Radoma” – tak jak Poznań to „gród [należący do] Poznana”.
Kalendarium thumb|alt=Zachowany fragment murów miejskich.|Zachowany fragment murów miejskich thumb|Sejm walny radomski, 1505 thumb|Plan Radomia z końca XVIII w. thumb|alt=Kolegium Pijarów ok. 1900|Kolegium Pijarów ok. 1900 thumb|Ulica Lubelska (obecnie Żeromskiego) w kierunku kościoła farnego – widok z 1915 thumb|alt=Ulica Lubelska (obecnie Żeromskiego na wysokości placu Sobornego, obecnie Konstytucji 3 Maja) ok. 1915|Ulica Lubelska (obecnie Żeromskiego) na wysokości placu Sobornego (obecnie Konstytucji 3 Maja) – widok z ok. 1915 thumb|Proklamowanie Republiki Radomskiej z balkonu Pałacu Sandomierskiego (2 listopada 1918 roku) thumb|alt=Karta Radomia z 1919 roku|Plan Radomia z 1919 roku thumb|alt=Czerwcowe strajki, 1976|Rekonstrukcja Czerwcowych strajków z 1976 r. thumb|alt=Jean Paul 2 à Radom, 1991|Jan Paweł II przy Pomniku Robotniczego Protestu, Radom, 4 czerwca 1991 VIII–IX wiek – istniała osada w dolinie rzeki Mlecznej (w rejonie dzisiejszego Starego Miasta). 2. połowa X wieku – budowa grodu obronnego. 1155 – pierwsza pisana wzmianka o Radomiu w bulli papieża Hadriana IV. 1233 – pierwsza pisemna wzmianka o kasztelanie radomskim – Marku. 2. połowa XIII wieku – Stary Radom otrzymał prawa średzkie. 22 stycznia 1350 – Kazimierz III Wielki sprzedał dziedziczne wójtostwo radomskie Konradowi z Warszawy (początek organizacji Nowego Radomia). 1 stycznia 1364 – Nowy Radom otrzymał prawo magdeburskie (w miejsce wcześniej obowiązującego prawa średzkiego). 1360–1370 – Kazimierz Wielki ufundował mury miejskie, zamek królewski, ratusz i kościół farny pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela. XV–XVIII w. – miejsce sądów szlacheckich pierwszej instancji: grodzkiego i ziemskiegoM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.. 1401 – zawarto unię wileńsko-radomską unię Polski z Litwą. 1469 – poselstwo czeskie ofiarowało w Radomiu koronę Władysławowi Jagiellończykowi. 1481 – w mieście zamieszkał drugi syn Kazimierza Jagiellończyka, królewicz Kazimierz (obecny patron miasta), który pod nieobecność przebywającego na Litwie ojca sprawował stąd rządy w Koronie. 1489 – na radomskim zamku wielki mistrz zakonu krzyżackiego Johann von Tieffen złożył hołd lenny królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi. 1495 – w farze radomskiej syn Kazimierza Jagiellończyka – Fryderyk – odebrał insygnia kardynalskie. 1505 – obradujący w Radomiu sejm uchwalił konstytucję Nihil novi oraz zatwierdził „Statut Łaskiego” – pierwszy zbiór praw państwa polskiego. 1564 – według przeprowadzonej lustracji miasto liczyło 1800 osób, 180 domów, 14 jatek, 2 łaźnie i 2 młyny. 1565 – Radom uzyskał prawo składuStan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu), Warszawa 1920, s. 137.. 1613 – Radom stał się siedzibą Koronnego Trybunału Skarbowego. 1628 – miasto zostało zniszczone przez wielki pożar. 1656 – podczas najazdu szwedzkiego, w Rynku, w domu nr 4 należącym do Adama Gąski kwaterował król szwedzki Karol X Gustaw. 1660 – po opuszczeniu miasta przez Szwedów liczyło ono 395 mieszkańców i 37 domów. 1724 – August II Sas wydaje przywilej „De non tollerandis judaeis” mówiący o zakazie zamieszkiwania ludności żydowskiej w granicach miasta. 1737–1756 – budowa Kolegium Pijarów, według projektu Antonio Solariego. 1763 – Radom liczył 1370 mieszkańców i 137 budynków. 1767 – Karol Radziwiłł zawiązał w Radomiu konfederację. 1787 – Stanisław August Poniatowski powołał w Radomiu Komisję Dobrego Porządku. 1795 – po III rozbiorze Polski Radom został włączony do zaboru austriackiego i stał się siedzibą Cyrkułu, Komisji Obwodowej, Trybunału Cywilnego i Sądu Pokoju. 1810 – Radom został stolicą departamentu radomskiego w Księstwie Warszawskim. 1813 – wkroczenie wojsk rosyjskich do Radomia. 1815 – włączenie Radomia do Królestwa Kongresowego jako części Imperium Rosyjskiego (zabór rosyjski). 1816 – powstało województwo sandomierskie z siedzibą władz w Radomiu. 1817 – założenie pierwszej świeckiej szkoły elementarnej pod przewodnictwem Łukasza Raczyńskiego. 1819 – Fryderyk August Schnierstein otworzył zakład garbarski, zapoczątkowując przemysłowy rozwój miasta. 1825–1827 – według projektu Antonia Corazziego wzniesiono pałac Sandomierski – siedzibę komisji województwa sandomierskiego. 1827 – z inicjatywy ks. Kazimierza Kłaczyńskiego powstało Radomskie Towarzystwo Naukowe. 1844 – Radom został stolicą guberni radomskiej, której granice sięgały aż podkrakowskiego Miechowa (czyli do ówczesnej granicy rosyjsko-austriackiej, Kraków znajdował się już na terenie austriackiej Galicji). 1863 – pod Jedlnią koło Radomia miała miejsce bitwa przeciwko zaborcy rosyjskiemu w trakcie powstania styczniowego. 1867 – miasto jako jedno z pierwszych w Królestwie otrzymało kanalizację; z guberni radomskiej wyłączone zostały południowe powiaty, co dało początek guberni kieleckiej. 1885 – uruchomienie linii kolejowej z Dęblina do Dąbrowy Górniczej. 1901 – uruchomienie w Radomiu jednej z pierwszych w Królestwie elektrowni oraz miejskiej sieci oświetleniowej. 1905 – w trakcie strajków doszło do starć pomiędzy robotnikami a rosyjskimi oddziałami carskimi. 1910 – w Radomiu powstał klub sportowy Radomskie Towarzystwo Sportowe Radom, z biało-czerwonymi barwami klubowymi. 1910 – Radom liczył 43 581 mieszkańców. 1915 – wycofanie się wojsk rosyjskich po 102 latach i wkroczenie wojsk austriackich, okupacja austriacka. 1918 – wraz z przejęciem władzy z rąk okupanta austriackiego i proklamacją Republiki Radomskiej 2 listopada 1918 roku miasto jako pierwsze w Polsce odzyskało niepodległośćPiotr A. Tusiński, Republika Radomska w listopadzie 1918 roku, Radom 2018, s. 73–74.. 1918 – Radom wszedł w skład administracyjny województwa kieleckiego aż do 1939 r. 1918 – powstała Dyrekcja Okręgowa Kolei (w latach 30. XX w. przeniesiona do Chełma, a następnie do Lublina). 1919 – W nocy z 6 na 7 stycznia 1918 roku w mieście doszło do starć między Milicją Ludową a wojskiem. Milicja zaatakowała koszary na wieść o tym, że jednostka ma stanąć jakoby po stronie dokonującego się w Warszawie prawicowego zamachu Januszajtisa. Podczas starć zginęło dwóch żołnierzy i prawdopodobnie 11 milicjantów. Walki wygasły, gdyż ich inicjatorzy z grona radykalnych działaczy PPS nie otrzymali wsparcia władz centralnych partiiAndrzej Friszke „Państwo czy rewolucja. Polsce komuniści a odbudowanie państwa polskiego 1892 – 1920” Wydawnictwo Krytyki Politycznej 2020, , s. 331.. 1921 – miasto zamieszkiwało 24 495 Żydów, na ogólną liczbę 61 599 mieszkańców stanowiąc 39,7% mieszkańców. 1926 – powstał klub sportowy RKS Broń Radom. 1927 – zakupienie 100 ha gruntu w Sadkowie w celu budowy lotniska wojskowego 1927 – odbyły się w mieście pierwsze po zamachu majowym wybory samorządowe, które zdecydowanie wygrała Polska Partia SocjalistycznaAndrzej Krajewski „Rząd za samorząd” Dziennik Gazeta Prawna, nr 29 (4428), str. A26–A27.. 1933 – Radom uzyskał połączenie kolejowe z Warszawą. 1935 – Powstanie na Sadkowie Szkoły Pilotów Rezerwy. 1936–1939 – Radom wszedł w skład Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP), powstała m.in. Fabryka Chemiczna, Fabryka Broni (późniejsze Zakłady Metalowe „Łucznik”), gazownia miejska, fabryka telefonów, fabryka obuwia. W okresie tym powstał Teatr Rozmaitości, nawiązujący do tradycji teatru radomskiego z pierwszej połowy XIX w. oraz filia Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie – zalążek szkolnictwa wyższego w mieście. 1939 – Powstanie Szkoły Podchorążych Rezerwy Lotnictwa. 1939 – miasto liczyło 85 501 mieszkańców. 1939–1945 – Radom był stolicą dystryktu radomskiego w Generalnym Gubernatorstwie. 1941 – utworzenie przez Niemców getta, w którym zgromadzono 32 tys. Żydów. 1942–1944 – wywiezienie i wymordowanie radomskich Żydów w obozach zagłady; likwidacja getta. 22 listopada 1942 – zamach oddziału Gwardii Ludowej pod dowództwem Jana Żebraka ps. „Kozak” na kino „Apollo”. Obrzucono granatami wychodzących z kina hitlerowców, z których siedmiu zginęło, a 19 odniosło ranyJózef Bolesław Gargas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 266..