Wężewo (niem. Wensewen, 1938–1945 Wensen) – osada w Polsce, położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, w gminie Orzysz, przy trasie Orzysz – Mikołajki.

W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa suwalskiego. Nazwa W dokumencie lokacyjnym (1483) - SpringbornOtto Barkowski Beiträge zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Rhein. Altpreussische Forschungen, 11. Jahrgang 1934, H. 1, s. 204.Wojciech Kętrzyński O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich... Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów 1882, s. 476., jako nazwa miejsca nadania i zum PetracheGrzegorz Białuński Osadnictwo regionu Wielkich Jezior Mazurskich od XIV do początku XVIII wieku - starostwo leckie (giżyckie) i ryńskie Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn, 1996, str. 66., zapewne od właściciela istniejącego już w pobliżu młyna. Na mapie Districtus Reinensis (1663) Józefa Naronowicza-Narońskiego - WęzowoJan Szeliga Rękopiśmienne mapy Prus Książęcych Józefa Naronowicza-Narońskiego z drugiej połowy XVII wieku. Biblioteka Narodowa, Warszawa, 1997, ilustracja nr 2.. W dokumentach krzyżackich: Wansoffen, (1512) WansoffskyOtto Barkowski Beiträge zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Rhein. Altpreussische Forschungen, 11. Jahrgang 1934, H. 1, s. 208., WensewenOtto Barkowski Beiträge zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Rhein. Altpreussische Forschungen, 11. Jahrgang 1934, H. 1, s. 223,224.. Historia Około 2 kilometrów na północ od miejscowości, na lewym brze­gu jeziora Tyrkło, znajduje się Czerwone Pólko, zwa­ne Krwawym (niem. Rotes Feld). Hufce krzyżackie, idące na pod­bój Jaćwierzy, starły się w tym miejscu z ich woj­skami. Nazwa miejsca ma pochodzić od krwi, która zabarwiła okoliczne bagna na czerwono. Komtur ryński Rudolf von Tippelskirchen odnowił przywilej Andrzejowi i Bartkowi Wężowskim na młyn w Wężewie i 2,5 łana na prawie chełmińskim, lecz jak wynikało z przywileju, młyn istniał najprawdopodobniej już przed wojną trzynastoletnią - hatten vergangenen KriegeGrzegorz Białuński Osadnictwo regionu Wielkich Jezior Mazurskich od XIV do początku XVIII wieku - starostwo leckie (giżyckie) i ryńskie Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn, 1996, str. 37., czyli przed 1454 rokiem. Dan w Rynie r. 1496. Wcześniej, w 1483 roku lokowano dobra na pra­wie magdeburskim na 10 łanach nadanych Maciejowi Wężewskiemu (Matthias Wansoffsky, Wansofsky) przez komtura ryńskiego, Jerzego Ramunga von Rameg (Georg Ramung von Ramegk). Przywilej lokacyjny wymieniał, że Wężewski musiał wykonać jedną służbę kon­ną, ale otrzymywał 8 lat wolnizny. Młynarz w Wężewie zobowiązany był płacić czynsz w wysokości 6 grzywien i 6 tłustych gęsi. Młyn potwierdzono w spisie z 1517 roku. W 1506 roku kolejny komtur ryński, Rudolf von Tippelskirchen, nadał jeszcze jedno dobro, tym razem na 5 łanów. Otrzymali je Bartosz, To­masz, Grzegorz i Wojciech, na prawie magdeburskim, z obowiązkiem poło­wy służby; 5-letnią wolniznę mieli tylko do szarwarku. Otrzymali niższe sądownictwo w granicach swoich dóbr do czterech szelągów. Wężewo zobowiązano do oddawania płużnego. Wolni mogli zakładać barcie w swoich granicach, ale miód usieli zdać Krzyżakom za opłatą. Wkrótce musiały nastąpić jeszcze dal­sze nadania, gdyż w 1519 roku Wężewo posiadało już 40 łanów i według spisu służb pieszych Fussknechte było zobowiązane do 3 służb. Wymienione w spisie gospodar­czym Zakonu Krzyżackiego z począt­ków XVI w., które pełniły rolę wery­fikatora przemian osadniczych tego okresu oraz w popisie wojskowym z 1519 roku. Wężewo należało do parafii w Okartowie, administracyjnie podlegało rewi­rowi w Dąbrówce. Ze szlachty pochodził Wojciech Cholewa. Według danych opublikowanych w 1823 roku w Wężewie było 5 gospodarstw z 53 mieszkańcamiDr. Leopold Krug, Alexander August Mützell Neues Topographisch-Statistisch-Geographisches Wörterbuch des Preussischen Staats. Fünfter Band T-Z. Karl August Kümmel, Halle, 1823, s. 130.. W 1857 roku Wężewo miało 111 mieszkańców i było majątkiem dwóch udziałowców. Byli to: właściciel ziemski Neumann i inspektor August DargelStatistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen. Commission bei Wilhelm Koch, Königsberg, 1857 s. 302.. W 1879 roku właścicielem dóbr był Alexander Neumann, majątek miał wielkość 665 hektarówHandbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche. I. Das Königreich Preussen. III. Lieferung. Die Provinz Ostpreussen Berlin, 1879, s. 204, 205. Według danych z 1907 roku Wężewo był majątkiem o powierzchni prawie 630 ha, którego właścicielką była J. Neumann z domu Heink.Majątek dzierżawił Paul Kuhn. Działała tu destylarnia parowaHandbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche. I. Das Königreich Preussen. III. Band: Provinz Ostpreussen Nicolaische Verlags-Buchhandlung R. Stricker, Berlin 907, s. 468, 469..

Zabytki Zabytki wpisane do rejestru zabytków: Park dworski, założony na przełomie XIX i XX wieku - nr rej.: 592 z 31.03.1987.Karta zabytku - park Zabytki ujęte w gminnej ewidencji zabytków: Dawny cmentarz ewangelicki, założony w połowie XIX wiekuKarta zabytku - cmentarz. Najstarszy zachowany nagrobek: Arthur Gawlick †1867 Gottlieb Gawlick †1863. Na cmentarzu kwatera rodowa rodziny NeumannTekla Żurkowska Mazurskie Cmentarze. Symbole w krajobrazie. Wydawnictwo Borussia, Olsztyn 2008, s. 142..

Zespół dworsko-folwarczny z początków XX wieku: Budynek straży pożarnej wzniesiony w latach 20. XX wiekuKarta zabytku - straż pożarna. Dwie stodoły z początku XX wiekuKarta zabytku - stodoła1Karta zabytku - stodoła2. Dwa magazynyKarta zabytku - magazyn1Karta zabytku - magazyn2. Trzy obory z początku XX wiekuKarta zabytku - obora1Karta zabytku - obora2Karta zabytku - obora3. Gorzelnia z początku XX wiekuKarta zabytku - gorzelnia. BramaKarta zabytku - brama.

Zobacz też Wężewo

Przypisy

Bibliografia

Barkowski, Otto. Beiträge zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Rhein. Altpreussische Forschunge. 11. Jahrgang, H. 1, s. 197–224, 1934.

Linki zewnętrzne WĘŻEWO - Orzysz.pl

Kategoria:Orzysz (gmina)