13 dywizjon artylerii konnej (13 dak) – oddział artylerii konnej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.
Dywizjon sformowany został w 1924 jako organiczny pododdział artylerii 4 Dywizji Kawalerii. Tradycjami nawiązywał do „wojennych” baterii: konnej baterii jazdy kresowej i baterii krakusów walczących w wojnie polsko ukraińskiej i polsko-bolszewickiej. W okresie międzywojennym stacjonował we Lwowie, Kamionce Strumiłowej i Brodach. W kampanii wrześniowej walczył w składzie Kresowej Brygady Kawalerii.
Wojenne tradycje 13 dak Sformowany w 1924 13 dywizjon artylerii konnej nawiązywał tradycjami do „wojennych” baterii, z których został sformowany. Były to: „konna bateria jazdy kresowej”, przemianowana następnie na 2 baterię 5 dywizjonu artylerii konnej, oraz „bateria krakusów”.
Walki konnej baterii jazdy kresowej Walki z Ukraińcami thumb|Władysław Tomaszewski, Zarys historji wojennej 13-go dywizjonu artylerji konnej Bateria powstała na bazie konnego oddziału rtm. Feliksa Jaworskiego. Sformowany na stepach ukraińskich, liczył on około 100 jezdnych z czterema ciężkimi karabinami maszynowymi. W grudniu 1918 oddział wrócił do kraju, a rtm. Jaworski zameldował się u dowódcy improwizowanego „frontu włodzimiersko-hrubieszowskigo”. Ten przeznaczył go do obrony rejonu Włodzimierza Wołyńskiego. Już 18 grudnia oddział walczył z Ukraińcami pod Torczynem.
13 stycznia 1919 „jazda kresowa” wzięła udział w wypadzie grupy mjr. Władysława Bończy-Uzdowskiego na Wojnicę. Szykujący się do natarcia oddział ukraiński został częściowo rozbity i zdobyto na nim dwie rosyjskie armaty 3 calowe wz. 02 z dużą ilością amunicji. Działa te dały początek konnej baterii. Dowództwo nad nią objął kpt. Jerzy Golikow. Nowo sformowana bateria już 19 stycznia wzięła udział w walce, odpierając atak ukraiński na Włodzimierz Wołyński. Kolejne ataki ukraińskie wyparły artylerzystów z miasta. Bateria wycofała się do Uściługa. W następnym dniu wspierała kontratak, który odbił miasto z rąk ukraińskich. 20 lutego bateria wzięła udział w wypadzie na Torczyn, a następnego dnia na Iwanicze. Artyleryjskie wsparcie przyczyniło się do pobicia Ukraińców i zdobycia dużej ilości sprzętu wojskowego. Zdobyto między innymi siedem armat. Dwie z nich zatrzymano dla siebie, a pozostałe odesłano w głąb kraju. W związku z koncentracją oddziałów ukraińskich w rejonie Porycka, mjr Leopold Lis-Kula nakazał przeprowadzenie wypadu. 1 marca sześć kompanii piechoty zaatakowało od czoła, a szwadron jazdy kresowej rtm. Jaworskiego, wzmocniony baterią, otrzymał zadanie obejścia Porycka i odcięcia oddziałów ukraińskich. W walce do niewoli wzięto około 100 jeńców, w tym sztab ukraińskiego pułku, zdobyto 3 armaty, 5 ckm, 7 kuchni polowych i dużo sprzętu łączności. 5 marca bateria po raz kolejny wzięła udział w wypadzie na Torczyn. Zdobyto między innymi kompletną baterię artylerii. W działaniach na Troszyn śmiertelnie ranny został mjr Lis-Kula.
W końcu kwietnia 1919 mjr Jaworski przystąpił do formowania dywizjonu kawalerii. Działo się to kosztem baterii, która po reorganizacji skurczyła się do 18 żołnierzy i dwóch koni. Po uzupełnieniach wystawiono zaledwie dwa działony. 12 maja ruszyła polska ofensywa na Łuck. Bateria nadal działała w składzie oddziału mjr. Jaworskiego. 15 maja kresowi kawalerzyści obeszli nieprzyjacielskie ugrupowanie i wspierali atakujące od czoła oddziały polskie. Po opanowaniu Łucka ruszono na Brody. 2 czerwca bateria zajęła stanowiska pod Berezyną. Podczas walk w tym rejonie stoczyła zwycięski pojedynek z baterią ukraińską, a oficer baterii konnej ppor. Jan Gruszczyński zniszczył pierwszym strzałem ciężki karabin maszynowy nieprzyjaciela. 19 czerwca bateria przeszła w rejon Ostrowczyka Polnego. Tam wspierała działania piechoty i zwalczała pociągi pancerne. W kolejnych dniach bateria walczyła o Bełżec i pod Białym Kamieniem. W rejonie wsi Burek działon ppor. Gruszczyńskiego zmusił nieprzyjaciela do wycofania się z miejscowości.
26 lipca „bateria konna jazdy kresowej” została wydzielona z oddziału mjr. Jaworskiego, odesłana do Łodzi i podporządkowana dowódcy 10 pułku artylerii polowej jako jego 7 bateria. Kolejny rozkaz z 22 sierpnia skierował ją do Staszowa. Tu, przemianowana na 2 baterię, weszła w skład 5 dywizjonu artylerii konnej. Poddana została też całkowitej reorganizacji. Wszyscy oficerowie odkomenderowani zostali do Warszawy, a kanonierów narodowości rosyjskiej zwolniono ze służby. Dowództwo baterii objął por. Wacław Brzozowski, a jej stan wynosił wtedy 2 oficerów i kilkunastu szeregowych. Kilka miesięcy później bateria otrzymała włoskie działa i uzupełnienie. Szkolenie specjalistyczne z działoczynów prowadził kapitan armii włoskiej Josette Birma. Ponieważ włoskie działa nie spełniały wymagań artylerii konnej, zapadła decyzja ponownego wyposażenia baterii w sprzęt rosyjski. Dopiero w czerwcu 1920 pododdział osiągnął gotowość bojową.
Walki na froncie przeciwbolszewickim 25 czerwca 2/5 dak skierowana została do Równego i podporządkowana dowództwu 3 Dywizji Piechoty Legionów. Działając w ramach grupy wypadowej kpt. Wolfa, miała zapewnić łączność między 3. i 6 Dywizją Piechoty w okolicach Hoszczy i Korca. Do działań weszła w nocy z 30 czerwca w rejonie wsi Daniczów. Ostrzelała wtedy silny oddział nieprzyjaciela i zmusiła go do wycofania się. Wkrótce grupa kpt. Wolfa rozpoczęła odwrót. Zaskoczona atakiem czerwonych kozaków pod Daniczowem, uległa panice i została rozbita. 2/5 dak porzuciła sprzęt ciężki, a żołnierze małymi grupami przedzierali się w rejon Tuczyna. Tu działony zebrały się w jedną całość, posiadając na uzbrojeniu dwie armaty. Resztki baterii zostały odesłane do Łucka w celu uzupełnienia, ale z powodu ogólnej sytuacji militarnej zmuszona była do dalszego odwrotu przez Klewań, Kowel, Rejowiec aż do Zamościa.
W końcu lipca nastąpiła reorganizacja kawalerii, a bateria oddała wszystkie konie zaprzęgowe oraz obie armaty 1 baterii 5 dak. 2 sierpnia żołnierze 2 baterii zostali przewiezieni koleją w okolice Grójca, gdzie przystąpiono do reorganizacji. Baterię odtwarzano do 18 października, po czym przewieziono ją w okolice Ejszyszek. Tu dołączyła do 5 dak i w składzie 3 Brygady Jazdy osłaniała działania wojsk gen. Lucjana Żeligowskiego na Litwie Środkowej. W styczniu 1921 bateria przeszła na teren powiatu nieświeskiego w rejon Horodzieje–Mir.
Bateria krakusów Bateria sformowana została na bazie baterii zapasowej 6 pułku artylerii polowej w lipcu 1920. Szeregowi rekrutowali się głównie ze studentów i gimnazjalistów z Krakowa i okolic, a wyposażyli ją z własnych środków ziemianie krakowscy. Dowódcą baterii mianowany został por. Dzieduszycki.
4 sierpnia, nie w pełni sformowana bateria przegrupowała się do Czaplina. Pododdział nie posiadał dział, a jedynym uzbrojeniem były dwa ckm. W Czaplinie kontynuowano formowanie, żołnierze otrzymali ręczną broń i brakujące wyposażenie. Tak wyposażony pododdział wziął udział w walkach na południowym skrzydle przedmościa warszawskiego działając jako piechota. Po odrzuceniu Sowietów spod Warszawy, bateria przeszła do Góry Kalwarii. Tam otrzymała 3-calowe armaty rosyjskie i przystąpiła do intensywnego szkolenia. We wrześniu ponownie wyruszyła na front. Przydzielono ją do 9 Brygady Jazdy i w jej składzie walczyła w Małopolsce Wschodniej. Działała pod Rohaczewem, brała udział w wyprawie za Słucz. Podczas zagonu na Korosteń skutecznie wspierała kawalerię pod Ostróżkiem. Zakończenie wojny zastało baterię w rejonie Zwiahla, skąd przewieziona została do Warszawy.
W listopadzie „bateria krakusów” została wcielona do 9 dywizjonu artylerii konnej jako jego 1 bateria. Do wiosny 1921 stacjonowała w Rozbórzu, a potem została przeniesiona do Białegostoku. W czerwcu dywizjon został przemianowany na 8 dak. Jesienią 1922 1/8 dak została wydzielona i weszła w skład nowo powstałego w Jarosławiu 10 dywizjonu artylerii konnej.
13 dak w garnizonach Formowanie i zmiany organizacyjne thumb|Wręczenie prezydentowi RP Ignacemu Mościckiemu odznak pułkowych artylerii 10 kwietnia 1935; d-ca 13 dak ppłk Stanisław Sokołowski trzeci z lewej thumb|Rozmieszczenie artylerii konnej przed wybuchem II wojny światowej 15 maja 1924 Minister Spraw Wojskowych przeniósł pięciu oficerów jako zawiązek 13 dywizjonu artylerii konnejDz. Pres. MSWojsk. Nr 49 z 16 V 1924, s. 281–282., a 7 czerwca z garnizonu Kraków do garnizonu Lwów przybyła 2 bateria 5 dywizjonu artylerii konnej i została przemianowana na 1 baterię 13 dywizjonu artylerii konnej. Dzień 7 czerwca przyjęty został za oficjalną datę powstania jednostki i święto dywizjonu. 8 sierpnia 1924 z garnizonu Jarosław przybyła 3 bateria 10 dywizjonu artylerii konnej pod dowództwem kpt. Władysława Brzozowskiego, która przemianowana została na 2/13 dak. 12 marca 1925, z 1. i 2 baterii oraz podoficerów i szeregowych przydzielonych z oddziałów artylerii Okręgu Korpusu Nr VI (5, 11 i 12 pap, 6 pac i 6 dak), zorganizowana została 3 bateria.
25 września 1926 została zagubiona pieczęć okrągła z napisem „Dowództwo 13 Dyonu Artylerii Konnej”Dz. Rozk. MSWojsk. z 4 IX 1926, Nr 29, poz. 299..
Dywizjon był organicznym pododdziałem artylerii 4 Dywizji Kawalerii. W 1929 jednostka dyslokowana została do Kamionki Strumiłowej i podporządkowana dowódcy 2 Samodzielnej Brygady Kawalerii. Pod względem fachowego wyszkolenia dywizjon podporządkowany był dowódcy 6 Grupy Artylerii. W 1937 wszedł w skład Kresowej Brygady Kawalerii. W tym samym roku rozformowany został 10 dywizjon artylerii konnej, stacjonujący wówczas w garnizonie Rzeszów. Pierwsza bateria tego dywizjonu przemianowana została na 4 baterię 13 dak i czasowo pozostawiona w Rzeszowie. W maju 1938 4/13 dak dyslokowana została do garnizonu Brody. W tym samym czasie z Kamionki Strumiłowej do Brodów przeniesiona została 3 bateria. Dowództwo dywizjonu i pozostałe dwie baterie przeniesione zostały do Brodów w następnym roku.
Zakwaterowanie
Warunki zakwaterowania w momencie formowania jednostki nie były najlepsze. Brakowało mieszkań dla oficerów, a część samotnych podoficerów spała na salach żołnierskich. W koszarach około 30% pieców, podłóg i okien wymagało wymiany. Dużym utrudnieniem był także brak oświetlenia elektrycznego. Sześć stajni wymagało remontu. Brakowało działowni i szop na wozy. W 1927 wybudowano działownię, a szopa służąca dotychczas do tego celu została wykorzystana na wozownię. Liczne prace remontowe wykonywano początkowo własnymi silami. Uszczuplało to stany żołnierzy systematycznie szkolących się. W późniejszych latach sytuacja uległa poprawie, a większość prac remontowo-budowlanych wykonywały firmy cywilne.
We wrześniu 1939 nastąpiła zmiana miejsca zakwaterowania. Bezpośrednio po ćwiczeniach 4 Dywizji Kawalerii realizowanych w Sapieżance dywizjon pomaszerował do Kamionki Strumiłowej. Przenosiny dywizjonu spowodowały spore trudności z zakwaterowaniem. Budynki w nowym garnizonie były w nie najlepszym stanie. Brak magazynów mobilizacyjnych spowodował zajęcie na ten cel części działowni. Planowano, że cały oddział znajdzie się w jednym kompleksie koszarowym. Jednak na osobiste życzenie marsz. Edwarda Śmigłego-Rydza postanowiono, że nowo utworzona 4 bateria stanie w Brodach. Projektowane w Kamionce Strumiłowej budynki koszar i stajni o wartości 169 tys. zł przeniesiono do Brodów. Ostatecznie 4 bateria stanęła w Brodach wiosną 1938. W tym czasie do Brodów miała być przeniesiona 3 bateria stojąca dotychczas w Rzeszowie. W związku z tym na stałe w Brodach urzędował zastępca dowódcy 13 dak. Wkrótce zapadła decyzja o przeniesieniu w całości dywizjonu do Brodów. Zgodnie z planem, dowództwo 13 dak oraz 1. i 2 bateria miały znaleźć się w nowym garnizonie do 20 maja 1939.
Uzbrojenie i wyposażenie thumb|Armata wz. 02 stanowiła podstawowe uzbrojenie dywizjonu