Regiment Gwardii Pieszej Koronnej – oddział piechoty armii koronnej wojska I Rzeczypospolitej.
Formowanie i walki Rodowód Gwardii Pieszej Koronnej wywodzi się z regimentu pieszego gwardii królewskiej Jana Kazimierza. W 1650 regiment włączono do głównych sił regularnych koronnych, tzw. Komputu, nad którym szefostwo sprawował Michał Korybut Wiśniowiecki, Jan III Sobieski i August II Mocny. Gwardia opłacana była ze skarbu Rzeczypospolitej.
W 1576 roku 550 piechurów przybyłych z Węgier wraz z królem Stefanem Batorym dało początek gwardii pieszej. W 1633 roku króla Władysław IV Waza przeformował jednostkę w regiment gwardii pieszej kKoronnej. Podlegała ona bezpośrednio królowi. Regiment gwardii królewskiej pod dowództwem płk. Jana Maydela wziął udział w odsieczy smoleńskiej 1633 roku. Posiadał on w swojej strukturze 6 rot i liczył 1200 porcji. Od 1640 roku regimentem dowodził pułkownik .
Wiosną 1648 gwardia królewska została rozbita przez wojska kozackie Chmielnickiego. Jesienią tego samego roku odtworzona pod komendą gen. Fromholda von Ludingshausen Wolfa w sile 1000 porcji.
W 1655 regiment gwardii pieszej pod dowództwem pod dowództwem Fromholda Wolffa bronił Krakowa przed wojskami szwedzkimi.
W 1656 gwardia piesza królewska pod dowództwem Wilhelma Butlera, a licząca wtedy 963 porcje, wzięła udział w batalii warszawskiej.
W 1658 regiment gwardii pod dowództwem F. Ludingshausen Wolffa wziął udział w oblężeniu Torunia. Liczył wtedy 400 porcji.
W ostatnich miesiacach1666 negocjowano z Rosją rozejm, który miał zakończyć trwającą ponad 10 lat wojnę. Jednocześnie na wschodnich kresach Rzeczypospolitej rozpoczynała się nowa wojna – tym razem polsko-kozacko-tatarska. Sejm zwyczajny na początku maja 1667 podjął fatalną decyzję o redukcji armii. W tym czasie regiment pieszy gwardii pod E. Denhoffem stacjonował w Krakowie i liczył 300 porcji.
W 1672 wybuchła kolejna wojna z Turcją. Armia Imperium Osmańskiego pod dowództwem sułtana Mehmeda IV w walkach na Ukrainie osiągała początkowo znaczne sukcesy. W kolejnym roku sejm pacyfikacyjny nie tylko nie ratyfikował traktatu buczackiego, ale podjął uchwały o powiększeniu liczebności wojsk zarówno koronnych jak i litewskich. Jesienią 1673 król Michał Korybut Wiśniowiecki przekazał dowodzenie nad wojskami hetmanowi wielkiemu koronnemu Janowi Sobieskiemu, a połączone siły koronno-litewskie 9 listopada stanęły pod Chocimiem. Były wśród nich dwa regimenty piechoty gwardii królewskiej Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Jeden pod dowództwem łowczego litewskiego gen. mjr. Ernesta Denhoffa. W czasie bitwy regiment liczył 541 porcji. Drugi regiment gwardii królewskiej pod dowództwem ks. Stanisława Radziwiłła liczył 390 porcji.
W obliczu nowej wojny z Turcją, do której Polska przystąpiła w 1683 w sojuszu zaczepno-odpornym z cesarstwem, sejm uchwałą z 17 kwietnia określił liczebność armii koronnej na 36000 porcji, w tym piechoty na 12870 stawek żołdu. W wyprawie pod Wiedeń miało wziąć udział 36 jednostek piechoty cudzoziemskiego autoramentu. Był wśród nich regiment gwardii króla Jana III Sobieskiego pod dowództwem generała majora Ernesta Donhoffa. Zgodnie z etatem regiment powinien posiadać 380 porcji starego i 220 nowego zaciągu. Faktycznie liczył 597 porcji. Żołnierze regimentu wchodzili w skład piechoty prawego skrzydła – brygady E. Donhoffa.
Po raz kolejny regiment utworzony został w 1710. Wówczas to dawny regiment gwardii, który w czasie wojny przeszedł na stronę Stanisława Leszczyńskiego i walczył pod komendą płk. Seidlitza, został ukarany i zmienił nazwę na „regiment królewicza”.
Uchwalony na sejmie 1717 roku komput wojska koronnego przewidywał utrzymanie regimentu gwardii pieszej koronnej w sile 3000 porcji.
Od 1756 oddziały gwardii pieszej (i konnej) pełniły funkcję królewskiej straży przybocznej oraz służbę wartowniczą przed pałacem i Zamkiem Królewskim.
Sejm roku 1776 ułożył nowy etat wojska, zmieniając znacznie jego strukturę. Regiment miał liczyć 24 kompanie, a w sumie 1539 żołnierzy. Polepszenie w latach osiemdziesiątych finansów państwa spowodowało możliwość dofinansowania armii. Każdej kompanii regimentu dodano 7 osób. Liczył on w 1786 roku 1556 żołnierzy.
W tym też roku wprowadzono numeracje regimentów piechoty od 1 do 14. Regiment gwardii pozostał bez numeru.
Nowy etat wojska ustanowiony na Sejmie 9 października 1789 roku zakładał utrzymanie Regimentu Gwardii w liczbie 1556 żołnierzy.
22 czerwca 1792 roku sejm uchwalił nowy, wojenny i nigdy niezrealizowany etat, który zakładał rozbudowę Gwardii Pieszej do dwóch pułków, każdy liczący po 2169 żołnierzy i podzielonych na trzy bataliony. Część oficerów, podoficerów i żołnierzy szeregowych została przeniesiona latem tego roku do nowo tworzonego 15 regimentu. W gwardii pozostało 1087 oficerów i żołnierzy. Do 15 regimentu przeszło 37 oficerów: 1 pułkownik, 1 major, 8 kapitanów z kompaniami (8 pozostało), 2 kapitanów sztabowych (2 pozostało), 13 poruczników (13 pozostało), 4 podporuczników (4 pozostało) i 8 chorążych (8 pozostało). W gwardii pozostały trzy czterokompanijne bataliony. Były to: batalion grenadierów oraz 1 i 2 batalion fizylierów.
Po zawieszeniu działań wojennych, 23 września konfederacja targowicka rozwiązała 15 regiment. Przeniesieni uprzednio oficerowie powrócili do gwardii, szeregowych żołnierzy wcielono do jednostek konfederacji.
Przed wybuchem powstania kościuszkowskiego Gwardia Piesza Koronna liczyła etatowo 1050 żołnierzy, a praktycznie 1041 żołnierzy. Została ponownie podzielona na dwa bataliony. Etat z 1 marca 1794 roku zakładał utrzymanie wszystkich 24 kompanii w pełnej obsadzie oficerskiej, z niewielką liczbą szeregowych. Część ponadetatowych oficerów zasiliła odtwarzany 15 regiment.
Regiment Gwardii Pieszej Koronnej przetrwał powstanie i w uszczuplonym składzie dotrwał do 25 października 1795 roku, czyli do końca I Rzeczypospolitej.
Liczebność gwardii pieszej koronnej w 1792 roku wynosiła 2057 osób, w marcu 1794 roku 1041, w maju 842, a we wrześniu 1048 żołnierzy.
W początkowym okresie gwardia przez długi okres kwatery miała na przedmieściach warszawskich, nim książę Czartoryski, generał tego regimentu wystawił dla niej obszerne koszary na Faworach, przy trakcie wiodącym w kierunku Bielan i dalej do Zakroczymia.
Regiment w powstaniu kościuszkowskim W kwietniu 1794 stan regimentu wynosił 1041 żołnierzy zorganizowanych w 13 kompaniach. Pod koniec kwietnia jeden batalion gwardii pieszej został wydzielony do 15 regimentu. Po walkach na ulicach Warszawy gwardia liczyła 20 kwietnia 940 żołnierzy, a po oddaniu batalionu – 571. Po walkach zarządzono werbunek w stolicy, a w maju na ziemi łomżyńskiej i nurskiej. Najwyższy stan jednostka osiągnęła 30 września – 1408 ludzi, by na skutek dezercji, w październiku jej liczebność spadła do 1093 głów. Na uzbrojeniu regiment posiadał 1290 karabinów. Żołnierze regimentu Podczas powstania dowodził gwardią płk Kajetan Hebdowski. Podpułkownikiem był Jan Karol Trzciński. To on 17 kwietnia wyprowadził regiment z koszar na ulice Warszawy. Pierwszym majorem został Fryderyk Melfort, drugim majorem – były porucznik Teodor Gąsiorowski. 24 maja Kościuszko awansował na majorów jeszcze czterech oficerów. Zostali nimi dotychczasowi kapitanowie posiadający kompanie: Felicjan Leszczyński, Karol Różycki, Jan Lewinowski i Franciszek Meierhoeffer. Nadetątowym, według powstańczej ranglisty siódmym majorem, był awansowany na majora i przeniesiony w grudniu 1792 do gwardii pieszej koronnej były kapitan 14 regimentu, Mikołaj Bronikowski. Kompaniami dowodzili: kpt. Euzebiusz Ostaszewski, kpt. Hoffman, kpt. Antoni Daszewski, kpt. z kompanią Daniel Wyszkowski, sztabskpt. Jan Krajewski, sztabskpt. Feliks Melfort, sztabskpt. Józef Maszkowski, sztabskpt. Lech Orłowski. W gwardii pieszej służyło 10 poruczników, 12 podporuczników i 12 chorążych. Do końca powstania awansowało na chorążych jeszcze 4 podoficerów. 18 oficerów regimentu gwardii pieszej koronnej nie wzięło udziału w walkach 17 i 18 kwietnia. Byli to: dowódca jednostki płk August Hiż, podpułkownicy – Keyselring, Stettner i Brodowski, mjr Henryk Heckel, kapitanowie z kompaniami – Klompan, Maszkowski, Fryderycy, Stettner i Meierhoeffer, sztabskpt. Hiżdeft, porucznicy – Kaulbersch, Greifeld i Borowski, podporucznicy – Kossecki i Pomianowski oraz kpt. kwatermistrz Fettery. Od 2 do 5 maja oficerowie ci zostali pozwani przed sąd wojskowy.
Struktura regimentu Od czasu sejmu niemego w 1717 roku regiment składała się ze sztabu i 24 kompanii piechoty (3000 porcji). Była to największa jednostka w wojsku Rzeczypospolitej. Struktura wewnętrzna regimentu zmieniała się kilkakrotnie. W 1717 roku: thumb|Grenadierka oficera gwardii pieszej koronnej 1697–1733 thumb|Mundur oficera gwardii pieszej koronnej z 1732 roku Sztab regimentu: szef regimentu – 45 porcji 3 pułkowników (Grzegorzewski, Rittscl i Bonafus) – 30 porcji 2 podpułkowników (Bardelebon i Rcinhardt) – 17,5 porcji 3 majorów (Dargclle, Burghardt i Hausen) – 15 porcji 2 kapitanów (agreges) – 10 porcji 1 kwatermistrz – 8 porcji 2 adiutantów – 5 porcji 1 audytor – 5 porcji 1 kapelan – 5 porcji 1 lekarz – 5 porcji 8 podchorążych – 1,5 porcji 1 oboźny – 2 porcje 1 regiments-dobesz – 2 porcje 1 regiments-fajfer (piszczek) – 2 porcje 1 regisnents-prefos – 2 porcje 1 stępka (pomocnik profosa) – 1 porcja 1 woźnica – 1 porcja 12 oboistów – 1,5 porcji W sumie sztab regimentu liczył 43 żołnierzy.
Każdy z dwu batalionów gwardii składał się z 12 kompanii.
Kompania gwardii pieszej: 1 kapitan – 12 porcji 1 kapitan-lejtnant – 6 porcji 1 chorąży – 4 porcje 2 sierżantów – 1,5 porcji 1 furier – 1,5 porcji 1 cyrulik – 2 porcje 1 kapitanarmus (zbrojmistrz) – 1,5 porcji 4 kaprali – 1,5 porcji 2 doboszy – 1 porcja 1 piszczek – 2 porcje 1 cieśla – 1 porcja 1 woźnica – 1 porcja Razem w sztabie kompanii 17 żołnierzy – 43 porcje.
Kompania składała się z 70 ludzi, a cała dwubatalionowa jednostka gwardii liczyła razem 1723 osoby, w tym 1272 szeregowych. Tak więc stan faktyczny regimentu gwardii wynosił około 58% liczebności etatowej wyrażonej w porcjach.
W latach 1777–1794 regiment podzielony był najpierw na dwa dwunastokompanijne bataliony; po dwie kompanie grenadierskie i dziesięć fizylierskich w każdym. Na koniec 1776 roku regiment winien liczyć 1772 żołnierzy, ale faktycznie było 1486 osób. W 1784 roku powrócono do wcześniejszego podziału na trzy bataliony, organizując batalion grenadierów i dwa bataliony fizylierów (muszkieterów); każdy liczący po osiem kompanii.
Po wybuchu insurekcji kościuszkowskiej w regimencie zorganizowano trzeci batalion.
Barwa regimentu thumb|Żołnierze regimentu Gwardii Pieszej Koronnej w 1775 W okresie panowania Sasów, w stosunku do poprzedniego okresu, mundurowanie piechoty polskiej zmieniło się całkowicie. Zniesiono używane dotychczas niebieskie mundury kroju polskiego, a strój żołnierzy upodobniono do saskiego. Mundur oficerów regimentu składał się z pąsowej kurtki sukiennej z wyłogami, białej kamizelki, białych spodni i kamaszy, czarnego kapelusza i trzewików. W okresie od 1 maja do 31 października używano spodni czarnych, zakazano natomiast noszenia spodni płóciennych, które poprzednio były w użyciu. Mundury podoficerów i szeregowych były podobne do oficerskich, z tym że noszono zamiast kamaszy białe pończochy wełniane. Latem podoficerowie i szeregowi używali białych spodni płóciennych. Pasy skórzane posiadały mosiężne klamry. Płaszcze sukienne w kolorze czerwonym wydawano tylko po dwa dla kompanii na lat sześć, a służyły one wyłącznie wartownikom w okresie od 15 października do 30 kwietnia. Każdy żołnierz nosił tornister i patrontasz z czerwonej skóry. Zarówno oficerowie, jak podoficerowie i szeregowi nosili harcapy przewiązane czarną wstążką.
W drugiej połowie XVIII w. w umundurowaniu zaszły pewne zmiany. Wzorem innych armii, zamiast długich kurtek, wprowadzono kurtki krótkie z rabatami, a kapelusze zastąpiono sztywnymi kaszkietami z mosiężną blachą zawierającą inicjały monarchy.