thumb|Widok na teren wykopalisk i Eufrat thumb|Tzw. Brama Palmyreńska Dura Europos – starożytne miasto nad Eufratem, obecnie stanowisko archeologiczne Kalat as-SalihijjaZapis nazwy stanowiska według ustaleń Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej; [w:] Nazewnictwo Geograficzne Świata, zeszyt 2 (Bliski Wschód), Warszawa 2004, s. 86 w Syrii. Od 1999 roku wpisane na listę dziedzictwa UNESCO.

Historia Miasto zostało założone w roku 303 p.n.e. przez Seleukosa Nikatora i dopiero pod koniec okresu władania nim przez Seleucydów zaczęło być czymś więcej niż fortecą. Prawdziwy jego rozkwit nastąpił jednak pod władzą Partów, którzy zdobyli je ok. 113 p.n.e. i kiedy znacznie się rozrosło kosztem jego funkcji militarnych. W latach 115-117 i następnie po roku 165 znajdowało się pod panowaniem rzymskim. W II wieku stało się kluczowym elementem rzymskiego systemu obronnego na wschodniej granicy imperium. Jako twierdza Rzymian zostało zniszczone w wyniku oblężenia za panowania Szapura I w 256, który następnie deportował miejscową ludność, tak iż ostatecznie zakończyło ono swe istnienie. Jego odkrycia dokonano dopiero w XX wieku.

Badania archeologiczne Badania archeologiczne prowadzone w latach 20. i 30. XX wieku przez Franza Cumonta, a następnie Michaiła Rostowcewa, doprowadziły do odkrycia pozostałości Dura Europos, w tym świątyń, synagogi, domu chrześcijan, mitreum, murów obronnych oraz rzymskich budowli wojskowych. Po II wojnie światowej pracami wykopaliskowymi kierował Pierre Leriche.

Synagoga

Synagoga, datowana na lata 244-245 p.n.e., jest jedynym takim starożytnym obiektem z zachowanym malarstwem figuralnym. Malowidła ścienne, które pokrywały salę zebrań, przedstawiają sceny ze Starego Testamentu. Obecnie znajdują się w Muzeum Narodowym w DamaszkuAndré Grabar, Le premier art chrétien, 1966, s. 74-77..

Dom chrześcijan thumb|Pozostałości domu chrześcijan thumb|Plan domu chrześcijan

Ruiny domu chrześcijan (tzw. domus ecclesiae) z pierwszej połowy III wieku zostały odkryte w latach 1931-32 podczas prac archeologicznych prowadzonych przez Michaiła Rostowcewa. Nazywany czasem kościołem, w istocie nie wyróżniał się niczym w swojej konstrukcji od pozostałych domów tego miasta i regionu. Jest to jeden z bardzo nielicznych znanych dziś przykładów budowli wczesnochrześcijańskich, powstałych przed edyktem mediolańskim (313). Zachowanie jego ruin było możliwe dzięki włączeniu ich przed rokiem 256 w ciąg obronnych obwarowań przed zdobyciem miasta.

Budowla składa się z wewnętrznego dziedzińca, kształtem zbliżonego do kwadratu o boku ok. 8 m długości, wokół którego na parterze i piętrze znajdowały się pomieszczenia. Funkcje sal (z jednym wyjątkiem) nie są dostatecznie wyjaśnione i ani ich układ, ani dekoracja nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie, których używano przez społeczność chrześcijańską w celach sakralnych. Tym niemniej przypuszcza się, iż dużą salę (o powierzchni ok. 60 m²) po południowej stronie wykorzystywano do celów liturgicznych. Przy jej wschodniej ścianie odnaleziono bowiem ślady podium, z którego kapłan zapewne prowadził nabożeństwo. Od wschodu przylega do niej niewielkie pomieszczenie interpretowane jako zakrystia. Sala w zachodniej części domu mogła służyć do nauczania katechumenów lub jako przedsionek do sąsiadującego z nią baptysteriumB. Filarska, Początki sztuki chrześcijańskiej, Lublin 1986, s. 186..

Baptysterium thumb|Rekonstrukcja części wnętrza baptysterium z aediculą nad basenem chrzcielnym Baptysterium jest pomieszczeniem położonym na prawo od wejścia (na planie w prawym, górnym rogu – nr 6). Przypuszczenie, iż sala ta służyła celom chrzcielnym, wysnuto na podstawie odkrytych malowideł i konstrukcji, uważanej za obudowaną misę chrzcielną. Mimo to niektórzy badacze (choć w mniejszości) pomieszczenie interpretują nie jako baptysterium, ale jako mauzoleum-martyrium, gdyż tematyka fresków jest zbliżona do malarstwa katakumbowego i dekoracji na sarkofagachElżbieta Jastrzębowska, Sztuka wczesnochrześcijańska, Warszawa 1988, s. 64-65.. Freski te są jedynymi znanymi dziś malowidłami chrześcijańskimi sprzed ogłoszenia edyktu mediolańskiego, jakie ocalały dotychczasZ tego okresu znane są bowiem głównie malowidła z katakumb. Z budowli naziemnych, oprócz malowideł z Dura Europos, pochodzą również mozaiki z pomieszczenia sepulkralnego z cmentarza przy Via Cornelia w Rzymie, jednak ich datowanie na III wiek jest hipotetyczne (André Grabar, Le premier art chrétien, 1966, s. 80)..

Baptysterium jest pomieszczeniem na planie wydłużonego prostokąta o wymiarach 7x3 m, nakrytym drewnianym stropem. Całą szerokość jednej z krótszych ścian (zachodniej) zajmuje kamienny basen, nad którym wznosi się przyścienna aedicula wsparta na dwóch kolumnach i dwóch pilastrach. Basen od wewnątrz ma wymiary: 1,62 m (długość) x 1 m (szerokość) x 0,95 m (głębokość). Prawdopodobnie chrzczono w nim poprzez zanurzenie. Aedicula jest polichromowana – dekoracja kolumn naśladuje spiralnie skręcone (tordowane) trzony, łuk zdobiony jest rozetą, dwiema gałązkami i winnymi gronami, na błękitnym sklepieniu baldachimu wymalowane są gwiazdy, a na ścianie (do której dostawiona jest konstrukcja) przedstawiono wizerunek Dobrego Pasterza ze stadem owiec wraz z Adamem i Ewą u stóp.

Na pozostałych ścianach zachowała się około połowa malowideł. Są one rozmieszczone w dwóch pasach – górnym z tłem białym i dolnym z tłem ciemnym. Wyżej namalowano kolejne sceny z niewielkimi postaciami ukazującymi cuda Jezusa i odnoszącymi się do zbawienia. Zachowała się scena uzdrowienia paralityka i wyobrażenie apostoła Piotra chodzącego po wodzie. W dolnym przedstawiono większe figury, interpretowane jako kobiety zbliżające się do grobu Chrystusa lub jako procesja z Betlejem do Jerozolimy podczas święta Epifanii.

Opisana wyżej synagoga usytuowana w pobliżu domu chrześcijan, pochodzi z podobnego okresu. Była jednak okzalszym budynkiem, z pomieszczeniami celowo skonstruowanymi na potrzeby sakralne. W czasach Sewerów, kiedy wzniesiono obie budowle, judaizm (w przeciwieństwie do chrześcijaństwa) był religią, która bez przeszkód mogła rozwijać swój kult i rozwijać sakralne budownictwo.

Świątynie Dura-Europos mały|Świątynia Bela w Dura-Europos (zwana też Świątynią Bogów Palmyreńskich) mały|Świątynia Atargatis i Dom Kapłanów, Dura-Europos (plan archiwalny ze zbiorów IDEA) Poza synagogą i kościołem domowym w Dura Europos funkcjonowało około 17 świątyń politeistycznych. Jedna z nich znajdowała się poza murami, usytuowana była na późniejszej nekropoli. Została wybudowana przez Palmyreńczyków ku czci Bela i Jarhibola w 33 roku p.n.e. W samym mieście znajdowały się między innymi świątynie: Adonisa, Atargatis, Zeusa Megistosa i Kyriosa, Azzanathkony, Aphlada, Artemidy, Gadde (bóstwa opiekuńczego), Bela (zwana Świątynią Bogów Palmyreńskich) oraz mitreum. Budowle te dostarczyły bogatego materiału epigraficznego w językach: greckim, łacińskim, aramejskim, a także w północno-arabskim safaityckim i Pahlavi. Inskrypcje oraz sztuka wizualna dostarczają informacji na temat kultu, sieci wyznawców, a także własności świątynnych i zagospodarowania pomieszczeń. W świątyniach Adonisa, Artemidy i Atargatis funkcjonowały sale zebrań stowarzyszeń kobiet. Kobiety, których imiona zapisano na stopniach siedzeń widowni w układzie teatralnym, pochodziły ze znanych rodzin z Dura-Europos, zaangażowanych w praktyki religijne.

Zobacz też Dura Parchment 24

Przypisy

Bibliografia

Barbara Filarska: Początki sztuki chrześcijańskiej, Lublin 1986 André Grabar: Le premier art chrétien, 1966 Elżbieta Jastrzębowska: Sztuka wczesnochrześcijańska, Warszawa 1988.

Linki zewnętrzne

IDEA Project

Artykuł o Dura Europos na Encyclopaedia Iranica

Kategoria:Miasta starożytne Kategoria:Stanowiska archeologiczne w Syrii