Karol XI Wittelsbach, szw. Karl XI (ur. 24 listopada 1655 w Sztokholmie, zm. 5 kwietnia 1697 tamże) – król Szwecji, książę Bremy i Verden, książę Palatynatu-Dwóch Mostów od 1660.
Życiorys Dzieciństwo thumb|left|180px|Karol XI w wieku 5 lat na obrazie Davida Klöckera Ehrenstrahla Urodził się w 1655 na zamku Trzy Korony w Sztokholmie jako syn Karola X Gustawa króla Szwecji i jego żony Jadwigi Eleonory holsztyńskiej, córki Fryderyka III, księcia holsztyńskiego na Gottorpie. W wieku 4 lat objął formalnie rządy po nagłej śmierci swojego ojca, jednak faktyczna władza znajdowała się w rękach jego matki, pełniącej funkcję regentki, oraz oligarchii magnackiej.
Jako nastolatek Karol wiele uwagi poświęcał się zajęciom sportowym i ćwiczeniom, a jego ulubioną rozrywką było polowanie na niedźwiedzie. Nie przejmował się sprawami związanymi z polityką. Nie interesowała go literatura oraz przejawiał objawy dysleksjiÅberg, Alf, Karl XI, Wahlström & Widstrand, Falun 1994.. Uchodził według współczesnych mu ludzi za osobę mało wykształconą. Był zależny od matki i doradców prowadzących w jego imieniu politykę zagraniczną, ponieważ nie znał żadnego języka obcego poza niemieckim, którym władał bardzo słaboUpton, Anthony F., Charles XI and Swedish Absolutism, 1660–1697, Cambridge University Press, 1998, s. 91..
Pierwsze lata panowania 18 grudnia 1672 został uznany przez szwedzki parlament stanowy – Ståndsriksdagen pełnoletnim, co zapoczątkowało jego bezpośrednie rządy w państwie. Na wiosnę tego samego roku zawarł przymierze królem Francji Ludwikiem XIV Burbonem i w zamian za subwencje na zbrojenia zobowiązał się do pomocy wojskowej na wypadek wojny w Niemczech.
Polityka zagraniczna thumb|left|180px|Karol XI podczas bitwy pod Lund (1676) Wypełniając postanowienia tego traktatu zaatakował w grudniu 1674 Brandenburgię. Niedługo potem znalazł się w stanie wojny ze sprzymierzeńcami elektora brandenburskiego: Danią i Holandią, co uwikłało Szwecję w walki na kilku frontach. 28 czerwca 1675 roku wojska szwedzkie poniosły klęskę w bitwie pod Fehrbelinem. Po serii klęsk zadanych flocie szwedzkiej przez Duńczyków i Holendrów koło Olandii (1676) i Zelandii (1677) utracił inicjatywę na Morzu Bałtyckim, w efekcie czego w latach 1675–1678 poniósł duże straty terytorialne, głównie na rzecz Brandenburgii, która zajęła całą część szwedzkiego Pomorza Zachodniego z Wołogoszczą, Szczecinem i wyspami Uznam, Wolin i Rugią. Dzięki interwencji dyplomatycznej Francji odzyskał większość utraconych ziem oraz zawarł traktaty pokojowe z Brandenburgią w Saint-Germain-en-Laye (29 czerwca 1679) i Danią w Lund (26 września 1679).
Polityka wewnętrzna Niepowodzenia w polityce zagranicznej polegające na prowadzeniu niepomyślnych wojen, pozwoliły Karolowi XI na wprowadzenie w Szwecji rządów absolutnych, które popierali mieszczanie oraz średnia szlachta. W latach 1680–1683 zniósł baronie i hrabstwa, a cały obszar państwa podzielił na mniejsze okręgi (routu), z których każdy był zobowiązany dostarczać jednego żołnierza oraz wyposażyć go w broń. Ponadto żołnierz dostawał w swoim okręgu kawałek ziemi. thumb|left|180px|Zamek Läckö, jedna z posiadłości objętych wielką redukcją Przeprowadził przy poparciu niższych stanów rewindykację dóbr królewskich (tzw. wielka redukcja), dzięki czemu ustabilizował finanse. Niedługo potem dokonał reformy systemu finansowego oraz reorganizacji armii.
Ograniczył rolę instytucji stanowych, sejmu i Rady Królestwa, którą przekształcił w Radę Królewską jako doradczy organ panującego. Dążył do pełnej integracji ustrojowej i administracyjnej prowincji szwedzkich, a w przypadku byłych prowincji duńskich i norweskich – Skanii i Blekinge, także narodowej. Za jego panowania założono w 1666 Uniwersytet w Lund.
Małżeństwo i dzieci 6 maja 1680 poślubił Ulrykę Eleonorę Oldenburg, córkę króla Danii Fryderyka III i Zofii Amalii brunszwickiej. Para miała siedmioro dzieci: thumb|200px|Trumna ze szczątkami Karola XI Jadwigę Zofię, przyszłą księżną Holstein-Gottorp (1681–1708) Karola XII, kolejnego króla Szwecji (1682–1718) Gustawa (1683–1685) Ulryka (1684–1685) Fryderyka (1685–1685) Karola Gustawa (1686–1687) Ulrykę Eleonorę, również przyszłą królową Szwecji (1688–1741).
Śmierć Karol XI skarżył się od 1694 na częste bóle brzucha. Dwa lata później stan zdrowia władcy znacznie się pogorszył, tak że już w lutym 1697 król musiał wracać często do Sztokholmu, gdzie lekarze odkryli, że Karol XI ma duży i twardy guz w brzuchu oraz że są bezsilni i niewiele mogą zrobić, aby go wyleczyć. Dwa miesiące później władca zmarł, a sekcja zwłok wykazała, iż nowotwór rozprzestrzenił się na całą jamę brzuszną. Został pochowany w sztokholmskim kościele RiddarholmenRystad, Göran, Karl XI. En biografi, AiT Falun AB 2001, s. 368-369..
Genealogia Prapradziadkowieksiążę Palatynatu-ZweibrückenWolfgang Wittelsbach(1526-1569) ∞1545 Anna Heska(1504-1567)książę Kleve, Jülich i BerguWilhelm Bogaty(1516-1592) ∞1546 Maria Habsburg(1531-1581)król SzwecjiGustaw I Waza(1496-1560) ∞1536 Małgorzata Leijonhufvud(1514-1551)elektor Palatynatu ReńskiegoLudwik VI Wittelsbach(1539-1583) ∞1560 Elżbieta Heska(1539-1582)książę Szlezwika-Holsztynu-GottorpAdolf I(1526-1586) ∞1564 Krystyna Hessen-Kassel(1543-1604)król DaniiFryderyk II Oldenburg(1534-1588) ∞1572 Zofia Meklemburska(1557-1631)elektor SaksoniiKrystian I Wettyn(1560-1591) ∞1582 Zofia Hohenzollern(1568-1622)książę PrusAlbrecht Fryderyk Hohenzollern(1553-1618) ∞1573 Maria Eleonora Jülich-Kleve-Berg(1550-1608)Pradziadkowieksiążę Palatynatu-ZweibrückenJan I Wittelsbach(1550-1604) ∞1579 Magdalena Jülich-Klewe-Berg(1553-1633)król SzwecjiKarol IX Waza(1550-1611) ∞1579 Anna Maria Wittelsbach(1561-1589)książę Szlezwika-Holsztynu-GottorpJan Adolf(1575-1616) ∞1596 Augusta Oldenburg(1580-1639)elektor SaksoniiJan Jerzy I Wettyn(1585-1656) ∞1607 Magdalena Sybilla Hohenzollern(1586-1659)Dziadkowieksiążę Palatynatu-ZweibrückenJan Kazimierz Wittelsbach(1589-1652) ∞1615 Katarzyna Wazówna(1584-1638)książę Szlezwika-Holsztynu-GottorpFryderyk III(1597-1659) ∞1630 Maria Elżbieta Wettyn(1610-1684)Rodzicekról SzwecjiKarol X Gustaw(1622-1660) ∞1654 Jadwiga Eleonora holsztyńska(1636-1715)Karol XI (1655-1697), król Szwecji
Przypisy
Bibliografia Lagerqvist, Lars O., Historia Szwecji, przekł. H. Thylwe, Instytut Szwedzki, Sztokholm 2002. Kersten A., Historia Szwecji, Ossolineum, Wrocław 1973. Słownik władców Europy nowożytnej i współczesnej, pod red. J. Dobosza i M. Serwańskiego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998.
Kategoria:Wittelsbachowie Kategoria:Władcy Finlandii Kategoria:Władcy Szwecji Kategoria:Władcy Palatynatu Kategoria:Ludzie urodzeni w Sztokholmie Kategoria:Urodzeni w 1655 Kategoria:Zmarli w 1697