thumb|180px|Ewangeliarz z Lorsch: Folio 72 Chrystus Pantokrator thumb|180px|Ewangeliarz z Lorsch: okładka z kości słoniowej
Ewangeliarz z Lorsch (łac. Codex Aureus Laureshamensis), zwany również Złotym Kodeksem z Lorsch – średniowieczna bogato iluminowana księga liturgiczna powstała w ok. 810 r. na dworze Karola Wielkiego. Początkowo znajdowała się w zbiorach biblioteki klasztoru w Lorsch, od XVI wieku należała do kolekcji Bibliotheca Palatina. Obecnie ewangeliarz z Lorsch jest podzielony na części, które znajdują się w Bibliotece Watykańskiej oraz Muzeach Watykańskich w Rzymie, w Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie oraz w bibliotece Batthyaneum w Alba Julia w Rumunii.
Historia Ewangeliarz powstał na dworze Karola Wielkiego, skąd trafił do klasztoru w Lorsch najprawdopodobniej za sprawą opata Adelunga (804–837). Katalog biblioteczny opactwa sporządzony w 830 r. wymienia ewangeliarz jako Evangelium scriptum cum auro pictum habens tabulas eburneas (pol. "ilustrowany ewangeliarz, złotem napisany, z okładką z kości słoniowej").
Ewangeliarz został na nowo oprawiony w 1579, przy czym już wtedy został najprawdopodobniej podzielony na dwie części.
Po rozwiązaniu klasztoru w Lorsch w 1556, biblioteka opactwa stała się częścią słynnej Bibliotheca Palatina, utworzonej z inicjatywy księcia Ottona Henryka (1556-1559) w Heidelbergu. Po wojnie trzydziestoletniej, manuskrypt tak jak i cała Bibliotheca Palatina, miał być przesłany przez księcia bawarskiego Maksymiliana I w podarunku papieżowi Grzegorzowi XV. Do Rzymu dotarła jedynie druga część rękopisu, która znajduje się do dziś w zbiorach Biblioteki WatykańskiejPalatinus 50. Tylna okładka przedstawiająca Chrystusa została oddzielona od tekstu i należy obecnie do Muzeów Watykańskich.
Bogato iluminowana pierwsza część księgi wraz z okładką z kości słoniowej przedstawiającą Matkę Boską została skradziona z transportu do Rzymu. Najprawdopodobniej trafiła do prywatnej kolekcji późniejszego bibliotekarza Biblioteki Watykańskiej Leo Allatiusa (1586–1669), który organizował wywóz zbiorów z Heidelbergu. Ze 196 skrzyń ze zbiorami 12 miało stać się własnością Allatiusa. Ten zapisał je Collegium Graecum w Rzymie, które część zbiorów sprzedało.
W 1711 nieznana była lokalizacja pierwszej części ewangeliarza. Przypuszcza się, że była częścią jednej z prywatnych bibliotek w Rzymie. Okładka została oddzielona od księgi zapewne przed 1785 r. W połowie XVIII wieku na jej podstawie wykonano miedzioryt. Oryginał okładki odnalazł się w 1853 r. przy okazji licytacji kolekcji księcia Soltikoffa i został wywieziony do Anglii, gdzie poprzez zbiory Webba trafił w końcu do Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie.
Rękopis pozbawiony okładki znalazł się natomiast przed 1785 r. w posiadaniu austriackiego kardynała Christopha Antona Migazziego, grafa Wall i Sonnenthurm (1714–1803). Migazzi sprawował urząd arcybiskupa Wiednia i posiadał bogatą bibliotekę. W 1785 r. Migazzi sprzedał ewangeliarz wraz z innymi 8000 książek węgierskiemu biskupowi Siedmiogrodu Ignácowi Grafowi Batthyányemu (1741–1798), który był znanym znawcą literatury i mecenasem sztuki w Siedmiogrodzie.
W 1792 biskup Batthyány przejął kościół i zabudowania zgromadzenia zakonnego trynitarzy wewnątrz twierdzy Karslburg (węg. Gyulafehérvár, rum. Alba Julia)Zgromadzenie zostało rozwiązane przez cesarza Józefa II (1765–1790) w 1784 r., gdzie zorganizował ośrodek akademicki z obserwatorium astronomicznym (1792) oraz biblioteką, nazwaną ku czci darczyńcy, Batthyaneum. Po śmierci biskupa księgozbiór został przeniesiony do wczesnoklasycystycznego budynku dawnego kościoła klasztornego, gdzie do chwili obecnej znajduje się około połowa z 64 000 książek Batthyaneum, które tworzy filię rumuńskiej Biblioteki Narodowej. Pierwsza część ewangeliarza z Lorsch należała zawsze do najcenniejszych zachodnioeuropejskich rękopisów łacińskich w zbiorach rumuńskich.
Po upadku reżimu Ceaușescu w grudniu 1989 r. uważano, że ewangeliarz zaginął w czasie rewolucji. Ostatni raz świat zachodni mógł podziwiać rękopis na wystawie w Akwizgranie, dokąd został wypożyczony przez władze rumuńskie. Ewangeliarz odnalazł się w 1992 r. a w 1999 r. zorganizowano wystawę w Lorsch, gdzie pokazano rumuńskie i watykańskie części kodeksu. W 2000 r. wydano pierwszą kompletną kolorową faksymile z wiernymi reprodukcjami obydwu tablic z kości słoniowej.
Galeria
Przypisy
Zobacz też Klasztor Lorsch Kartularz z Lorsch
Literatura
Linki zewnętrzne
Kategoria:Manuskrypty biblijne z IX wieku Kategoria:Manuskrypty Wulgaty Kategoria:Literatura średniowiecznołacińska Kategoria:Muzeum Wiktorii i Alberta