III koalicja antyfrancuska

III koalicja antyfrancuska – związek państw europejskich przeciw I Cesarstwu Francuskiemu. Koalicja została zawiązana 9 sierpnia 1805, a rozwiązana w grudniu tego roku.

Flota brytyjska stawała się coraz potężniejsza, dlatego Napoleon zawarł sojusz z Hiszpanią. Jednak w październiku 1805 roku rozegrała się bitwa morska pod Trafalgarem zakończona klęską floty francusko-hiszpańskiej, co przekreśliło francuskie nadzieje na panowanie na morzu i .

Odmienna sytuacja panowała na kontynencie. Do 1805 Napoleon zaanektował Królestwo Piemontu (Turyn) oraz Republikę Liguryjską (Genua), a także przekształcił Republikę Włoską w Królestwo Włoch, mianując się jego królem. Naruszył w ten sposób historycznie ukształtowany system Świętego Cesarstwa Rzymskiego, rządzonego przez cesarzy z dynastii Habsburgów.

Wszystkie te poczynania Napoleona spowodowały zawiązanie się kolejnej, trzeciej koalicji antyfrancuskiej w składzie: Wielka Brytania, Austria, Rosja, Szwecja i Królestwo Neapolu. Nowa wojna rozpoczęła się we wrześniu 1805 od ataku Austrii na Księstwo Bawarii, sprzymierzone z Francją. Wtedy Napoleon ruszył ze swą armią do Niemiec, pobił Austriaków pod Ulm, zajął Wiedeń, po czym wkroczył na Morawy. 2 grudnia Francuzi rozgromili pod Austerlitz połączone siły austriacko-rosyjskie. Austria wycofała się wówczas z koalicji i zawarła z Francją 26 grudnia 1805 roku pokój w Preszburgu, zaś car Aleksander I wycofał resztki swego korpusu interwencyjnego do Rosji.

Tło konfliktu Europa od roku 1792 czynnie uczestniczyła w wojnie z rewolucyjną Francją. Po pięciu latach zmagań, Republika Francuska pokonała pierwszą koalicję w roku 1797. Druga koalicja została zawiązana w 1798, ale ona również została pokonana w roku 1801, zostawiając na polu walki jedynie osamotnioną Wielką Brytanię.

Od Amiens do trzeciej koalicji W marcu 1802, Francja i Wielka Brytania zdecydowały się zaprzestać działań zbrojnych zawierając Pokój w Amiens. Po raz pierwszy od dziesięciu lat w Europie zapanował pokój. Jednak pomiędzy obiema stronami narosło tyle spraw spornych, że wykonanie postanowień traktatu okazało się niemożliwe. Przede wszystkim rząd brytyjski nie miał zamiaru zwrócić zagarniętych po roku 1793 terytoriów zamorskich Francji. Napoleonowi chodziło przede wszystkim o to, że siły brytyjskie nie wycofały się z MaltyChandler, s. 304.. Trudną sytuację pogorszyło wysłanie przez Napoleona wojsk dla zdławienia powstania na Haiti. W maju 1803 roku Wielka Brytania, która stała się schronieniem dla wielu francuskich rojalistów, wypowiedziała Francji wojnę.

Brytyjski premier William Pitt stracił wiele czasu i pieniędzy na przełomie lat 1804–1805 na rzecz sformowania nowej koalicji. W grudniu 1804 doszło do podpisania brytyjsko-szwedzkiego paktu. Nieporozumienia z Rosją zostały zażegnane i w kwietniu 1805 obie strony zawarły przymierzeChandler, s.328: Bałtyk znajdował się w strefie wpływów rosyjskich, czego Brytania nie akceptowała, bowiem akwen ten był jej źródłem zaopatrzenia w drewno, smołę i potaż – ważne surowce dla floty, a ponadto Brytyjczycy stali po stronie Turcji wobec rosyjskich zakusów względem Konstantynopola i Dardaneli. Jednakże francuskie aneksje w Niemczech, dokonane bez rosyjskiej zgody oraz zajęcie doliny Padu w północnych Włoszech ułatwiły porozumienie.. Austria, dwukrotnie pokonana w ostatnim czasie i pragnąca się zemścić, dołączyła do koalicji po kilku miesiącach.

La Grande Armée thumb|upright=1.2|Przegląd wojsk francuskich w obozie w Boulogne, 15 sierpnia 1804 Przed powstaniem III koalicji, Napoleon utworzył Armię Anglii, siły inwazyjne przeznaczone do lądowania na Wyspach, w sumie sześć obozów wojskowych w okolicach Boulogne nad brzegami cieśniny Kaletańskiej. I chociaż nie miały nigdy postawić stopy na terytorium brytyjskim, Napoleon zadbał, by wojska te otrzymały najlepsze wyszkolenie i przygotowanie do prowadzenia działań w każdych warunkach. Stanowiły zaczyn tego, co Napoleon miał później nazywać Wielką Armią (fr. La Grande Armée).

Na początku armia ta liczyła około 200 000 ludzi w siedmiu korpusach, wyposażonych w 36 do 40 dział każdy i zdolnych do prowadzenia samodzielnych działańChandler, s. 332.. Obok tych sił Napoleon zorganizował 22-tysięczną rezerwę kawalerii podzieloną na dwie dywizje kirasjerów, cztery dywizje dragonów i dwie dywizje kawalerii lekkiej, każda doposażona 24 działamiName=„Chandler 332”/.. W 1805 Grande Armée – teraz licząca już 350 000 ludziChandler, s. 333. – była siłą dobrze wyćwiczoną, dobrze uzbrojoną i posiadającą kompetentnych oficerów.

Armie rosyjska i austriacka Rosyjska armia w roku 1805 miała wiele cech formacji ancien régime’u: nie miała większych od pułku stałych jednostek, wyżsi oficerowie wywodzili się głównie z arystokracji, a rosyjski żołnierz liniowy był – jak w XVIII wieku – karany chłostą za każde przewinienia dyscyplinarne. Co więcej, wielu niższych oficerów było słabo wyszkolonych i niezdolnych do podejmowania samodzielnych trudniejszych decyzji w czasie bitwy. Rosjanie posiadali natomiast znakomitą artylerię obsługiwaną przez żołnierzy znanych z tego, że twardo bronili swych armat przed dostaniem się w ręce nieprzyjacielaFisher & Fremont-Barnes, s. 33..

Arcyksiążę Karol, brat cesarza austriackiego, rozpoczął reformowanie armii w roku 1801 przejmując rolę Hofkriegsratu, wojskowo-politycznej rady dworskiej podejmującej kluczowe decyzjeFisher & Fremont-Barnes, s. 31.. Karol był najzdolniejszym z austriackich dowódców, ale nie cieszył się zaufaniem na dworze i utracił resztkę wpływów gdy – wbrew jego zaleceniom – Austria zdecydowała się wypowiedzieć Francji wojnę. Nowym naczelnym dowódcą został . Ten zaczął tuż przed wojną reformowanie pułków piechoty, które miały składać się z 4 batalionów po 4 kompanie w każdym, zamiast dotychczasowych 3 batalionów 6-kompanijnych. Nagła zmiana nie zbiegła się jednak ze szkoleniem oficerów, skutkiem czego nowe oddziały nie były dowodzone tak jak należało się spodziewaćFisher & Fremont-Barnes, s. 32.. Kawaleria austriacka uważana była za najlepszą w Europie, ale przydzielanie jej oddziałów do różnych formacji piechoty czyniło ją bezsilną wobec uderzeń mas kawaleryjskich przeciwnika.

Początek wojny thumb|upright=1.3|Europejski teatr działań w roku 1805 W sierpniu 1805 Napoleon, od maja poprzedniego roku Cesarz Francuzów, w reakcji na najnowsze zagrożenie ze strony Austrii i Rosji zwrócił czoło swej armii znad kanału La Manche w kierunki Renu. Wojna z III koalicją rozpoczęła się od szeregu francuskich i bawarskich manewrów w południowych Niemczech mających doprowadzić do oskrzydlenia armii austriackiej Macka.

Plany i przygotowania Generał Mack myślał, że bezpieczeństwo Austrii zapewni zamknięcie przełęczy w górach Schwarzwaldu w południowych Niemczech. Był przekonany, że na obszarze centralnych Niemiec do żadnych akcji militarnych nie dojdzie. Mack zdecydował, że centrum jego pozycji będzie miasto Ulm chronione przez silnie ufortyfikowane wzniesienie Michelsberg, co sprawiało na Macku wrażenie, że pozycja jest nie do zdobyciaFisher & Fremont-Barnes, s. 36..

Ku jego zaskoczeniu Rada Dworska uznała, że najważniejszym dla Habsburgów będzie włoski teatr działań. Arcyksiążę Karol otrzymał 95 000 wojska i rozkaz przekroczenia rzeki Adyga z Mantuą, Peschierą i Mediolanem jako wstępnymi celami kampaniiChandler, s. 382.. Arcyksiążę Jan na czele 23 000 ludzi miał zabezpieczyć Tyrol i być łącznikiem między Karolem i arcyksięciem Ferdynandem; siły tego ostatniego (40 000) wchodziły w skład armii Macka. Austriacy wydzielili ponadto osobne korpusy dla wspierania Szwedów na Pomorzu i Brytyjczyków w Neapolu, przez co rozdrobnili i rozrzucili siły, które miały pokonać Francuzów.

W kampaniach 1796 i 1800 Napoleon uważał, że najważniejszy jest naddunajski teatr działań, ale w obu wypadkach teatr włoski okazał się być jednak ważniejszy. Austriacka Rada Dworska była pewna, że Napoleon i tym razem uda się do Włoch, ale cesarz miał inne zamiary: 210 000 jego wojsk miało ruszyć na wschód z obozów pod Boulogne i oskrzydlić armię Macka maszerującą w kierunku SchwarzwalduChandler, s. 384.. Jednocześnie marszałek Murat miał utrzymywać osłonę kawaleryjską u podnóży Schwarzwaldu w celu przekonania przeciwnika, że główne siły francuskie maszerują prosto na wschód. Główny atak na terenie Niemiec miały odciążać dodatkowe uderzenia oboczne: Masséna z 50 000 ludzi miał szarpać Karola we Włoszech, Saint-Cyr maszerować na Neapol na czele 20 000, a Brune stać pod Boulogne z 30 tysiącami na wypadek możliwej próby brytyjskiego desantuChandler, s. 385..

Murat i Henri Gratien Bertrand prowadzili działania rozpoznawcze pomiędzy granicą Tyrolu i rzeką Men, lewe skrzydło Grande Armée szło z Hanoweru i Utrechtu na Wirtembergię; prawe skrzydło i centrum, czyli wojska znad kanału, koncentrowały się nad środkowym Renem wokół miast Mannheim i Strasburg. I podczas gdy Murat wykonywał pozorowane ruchy w głąb dolin Schwarzwaldu, inne siły francuskie miały wkroczyć do środkowych Niemiec, po czym skręcić na południowy wschód i zająć Augsburg, manewrem, który miał odizolować Macka i przerwać austriackie linie komunikacyjne.

Uderzenie francuskie thumb|upright=1.3|Francuski atak na przełomie września i października thumb|Marszałek Joachim Murat odznaczył się w tej kampanii 22 września Mack uznał, że powinien trzymać się linii rzek Dunaj i Iller z głównym punktem obrony w Ulm. W ciągu ostatnich trzech dni września Francuzi rozpoczęli szereg manewrów, które mogły wyprowadzić ich na tyły Austriaków. Mack podjął decyzję zostać i bronić Ulm, zamiast wycofać się na południe, co mogłoby otworzyć nowe możliwości i ocalić większość jego siłKagan, s. 389.. Napoleon nie wiedział jakie są zamiary Macka; wiedział tylko, że korpus Kienmayera został skierowany ku Ingolstadt (na wschód od francuskich pozycji), ale jego wywiad wyolbrzymił siły tego korpusuKagan, s. 393.. 5 października Napoleon kazał Neyovi dołączyć do Lannesa, Soulta i Murata, by skoncentrować siły i przekroczyć Dunaj pod DonauwörthKagan, s. 395.. Francuski manewr zbyt widoczny, więc Kienmayer zorientował się w sytuacji i w konsekwencji wymknął z pułapki.

Wertingen, Haslach-Jungingen i Elchingen Pojąwszy grozę położenia Mack postanowił przejść do działań zaczepnych. 8 października kazał armii skoncentrować się wokół Günzburga w nadziei, że zdoła przerwać linie Napoleona. Polecił Kienmayerowi odciągnąć Napoleona dalej na wschód, w stronę Monachium i Augsburga. Napoleon nie wiedział, że Mack chce przekroczyć Dunaj, ale pojął, że zajęcie mostów w Günzburgu da mu strategiczną przewagę nad przeciwnikiemKagan, s. 400.. By tego dokonać skierował korpus Neya do Günzburga, nie zdając sobie sprawy z tego, że główne siły przeciwnika zmierzają w tym samym kierunku. Tymczasem 8 października doszło do pierwszego poważnego starcia pod Wertingen między wojskami Auffenburga a oddziałami Murata i Lannesa.

Mack kazał 7 października Auffenburgowi odmaszerować, na czele swej liczącej 5000 piechoty i 400 kawalerii dywizji, z Günzburga do Wertingen w ramach przygotowań do austriackiego wyjścia z UlmKagan, s. 402.. Auffenburg znalazł się wkrótce w niebezpieczeństwie. Pierwszymi siłami, z jakimi się zetknął, były dywizje kawalerii Murata: 1. Dragonów Kleina, 3. Dragonów Beaumonta i kirasjerów Nansouty’ego. Dywizje te zaczęły atakować pozycje Austriaków, a na dodatek dołączyli do nich grenadierzy Oudinota, którzy oskrzydlili Austriaków od północy i zachodu. Auffenburg próbował wycofać się na południowy zachód, ale był zbyt wolny: jego siły zostały zdziesiątkowane, a tysiąc lub dwa zostało wziętych do niewoliKagan, s. 404.. Potyczka pod Wertingen była jednym z łatwiejszych francuskich zwycięstw.