Sokrates, (ur. 469 p.n.e. w Atenach, zm. 399 p.n.e. tamże) – grecki filozof starożytny, nauczyciel Platona, jedna z najważniejszych postaci filozofii zachodniej. Obok Platona i Arystotelesa zaliczany do najwybitniejszych filozofów starożytności.
Filozofowie przed wystąpieniem Sokratesa to przedstawiciele filozofii przedsokratejskiej.
Przekazy na temat Sokratesa
Sokrates nie pozostawił po sobie żadnych pism i informacje na jego temat czerpie się z innych źródeł - przede wszystkim z dzieł pisarzy, którzy go znali: Platona, Ksenofonta i Arystofanesa. Informacje na jego temat można również znaleźć w pracach późniejszych twórców, m.in. u Arystotelesa czy sokratyków mniejszych. Osoba i poglądy Sokratesa przedstawione w tych dziełach dość istotnie różnią się między sobą.
thumb|Sokrates w koszu napowietrznym (scena z Chmur Arystofanesa w XVI-wiecznym drzeworycie) Pierwszym świadectwem o filozofie jest komedia Chmury Arystofanesa, wystawiona w 423 p.n.e., czyli jeszcze za życia i działalności Sokratesa, przedstawiająca go jako jednego z sofistów i burzycieli ładu społecznego. Nie jest to dzieło filozoficzne, lecz prześmiewcza krytyka sofistów i Sokratesa. Prawdopodobnie Chmury są jedynym utworem literackim napisanym za życia filozofa, w którym przedstawiona jest jego postać.
Kolejnym źródłem są dialogi Platona. Platon, uczeń Sokratesa, uczynił go głównym bohaterem swych dzieł. Jego ustami wygłaszane są też poglądy samego Platona, co znacznie utrudnia rekonstrukcję oryginalnych poglądów Sokratesa. Sokrates z dialogów Platońskich jest inny niż u Arystofanesa. Różnice te są tłumaczone zarówno cechami samych autorów (w przeciwieństwie do Arystofanesa, Platon był filozofem i poglądy Sokratesa znał bardzo dobrze), jak i odnoszeniem się do innego okresu życia Sokratesa. Sokrates Arystofanesa jest osobą ok. czterdziestoletnią, natomiast w dialogach Platona Sokrates jest już u schyłku życia, kiedy jego poglądy uległy znacznym zmianom.
Jeszcze inna postać filozofa wyłania się z pism Ksenofonta, który również był jego uczniem. Jest on postacią łagodną, o mało kontrowersyjnych poglądach. Sam Ksenofont jest uznawany za mało kompetentnego w kwestiach filozoficznych i jego świadectwo ma mniejszą wartość niż powyższe.
Biografia Urodził się w 470 lub 469 p.n.e. Był synem kamieniarza i rzeźbiarza Sofroniskosa i akuszerki Fainarete. Mieszkali w Alopece – ateńskim demie asty (dzielnicy w obrębie miejskiej części miasta). Jego rodzina nie była skrajnie uboga, ale też z pewnością nie należała do zamożnych i Sokrates nie mógł twierdzić, że pochodzi z rodu szlacheckiego jak Platon. Za młodu Sokrates otrzymał edukację adekwatną do swojego statusu społecznego. W połowie V wieku p.n.e. wszyscy ateńscy obywatele płci męskiej byli kształceni w zakresie pisania i czytania. Sofroniskos zadbał jednak, by jego syn uzyskał również pogłębioną formację kulturową, obejmującą poezję, muzykę oraz ćwiczenia fizyczne. W dialogach Platona i pismach Ksenofonta odnajdujemy obraz Sokratesa jako jednostki gruntownie obeznanej z poezją, uzdolnionej muzycznie i swobodnie poruszającej się w przestrzeni gimnazjonu.
Zgodnie z ateńską tradycją ojciec przekazał mu również rzemiosło, choć Sokrates nie wykonywał go regularnie. Zamiast tego spędzał dni na agorze - ateńskim forum handlowo-politycznym - prowadząc dysputy z Ateńczykami. Mimo że żył bardzo skromnie, szybko zyskał krąg oddanych słuchaczy, szczególnie młodych arystokratów - jednym z nich był Platon - którzy z fascynacją przysłuchiwali się jego dyskusjom z osobami uchodzącymi za autorytety intelektualne i polityczne polis.
Był żonaty z Ksantypą, z którą miał trzech synów: Lamproklesa, Sofronikosa i Meneksenosa. Z późniejszych źródeł (od Diogenesa Laertiosa) wiadomo jeszcze o żonie imieniem Myrto. Mogła być ona pierwszą żoną Sokratesa, jednak jej istnienie jest niepewne.
Nie opuszczał swojego rodzinnego miasta, z wyjątkiem trzykrotnego udziału w wyprawach wojennych. Tuż przed wybuchem wojny peloponeskiej ze Spartą w roku 431 p.n.e., Sokrates pomógł Ateńczykom odnieść zwycięstwo w bitwie pod Potidają (432 p.n.e.), podczas której uratował życie Alkibiadesowi, słynnemu ateńskiemu dowódcy wojskowemu. Brał również udział jako jeden z 7 000 hoplitów w bitwie pod Delion (424 p.n.e.), walcząc u boku 20 000 żołnierzy, a następnie ponownie w bitwie pod Amfipolis (422 p.n.e.). Oba konflikty zakończyły się porażką Aten.
Wydarzeniem ukazującym szacunek Sokratesa wobec prawa było aresztowanie Leona z Salaminy. Jak opisuje Platon w Obronie Sokratesa, Sokrates wraz z czterema innymi obywatelami został wezwany do tolosu i poinformowany przez przedstawicieli Trzydziestu Tyranów (którzy objęli władzę w roku 404 p.n.e.), że mają doprowadzić Leona na egzekucję. To właśnie Sokrates jako jedyny odmówił wykonania rozkazu, decydując się narazić na gniew i represje tyranów.
Pomimo swojego stałego zaangażowania w służbę dla polis, wielu Ateńczyków, w tym demokratycznych polityków zaczęło postrzegać Sokratesa jako zagrożenie dla demokracji (jego uczniami byli m.in. Alkibiades, Charmides czy Kritias, którzy byli bezpośrednio lub pośrednio związani z autokratycznym i oligarchicznym środowiskiem Trzydziestu Tyranów). Rozrywane politycznym konfliktem Ateny spolaryzowały się do tego stopnia, że Sokrates, który mimo, że w swoim życiu krytykował obydwie strony, stał się zbyt niewygodny dla strony demokratycznej szukającej winnych po przegranych Wojnach Peloponeskich i krwawym terrorze Tyranów. Ze względu na amnestię nie można było oskarżyć Sokratesa z powodów politycznych, więc zaczęto szukać powodów obyczajowych.
Proces i śmierć
thumb|Śmierć Sokratesa (mal. Jacques-Louis David, 1787) thumb|Opłakiwanie Sokratesa (mal. Vincenzo Camuccini, pocz. XIX w.) W 399 r. p.n.e. nieznany szerzej poeta Meletos przy poparciu przywódcy demokratów Anytosa i retora Lykona wniósł przed archonta basileusa (urzędnika zajmującego się sprawami religii) oskarżenie przeciwko Sokratesowi. Oskarżał go o niewyznawanie bogów, których uznaje państwo, i wyznawanie bogów, których państwo nie uznaje oraz psucie młodzieży. Szczegóły procesu zostały przekazane przez Diogenesa Laertiosa, do którego czasów miał się zachować akt oskarżenia, a także przez Platona (w Menonie i Obronie Sokratesa) oraz Ksenofonta (Wspomnienia o Sokratesie).
Sprawę rozpatrywał ateński sąd ludowy (dikasterion). W pierwszym głosowaniu nad winą oskarżonego stosunek głosów winny/niewinny wyniósł prawdopodobnie 280:220. Sokrates mógł zaproponować wymiar kary dla siebie. Zaproponował utrzymanie na koszt państwa lub zapłacenie niewspółmiernie małej grzywny. W drugim głosowaniu sędziowie zadecydować mieli pomiędzy wymiarem kary zaproponowanym przez oskarżyciela i przez oskarżonego. Stosunkiem głosów 361 do 140 wybrali zaproponowaną przez Meletosa karę śmierci. Być może oskarżyciele dążyli jedynie do banicji Sokratesa, jednak okazało się to niemożliwe wobec nieprzejednanej postawy oskarżonego.
Po procesie Sokrates udał się do więzienia, gdzie miał pozostać jeszcze przez 30 dni, zanim zostanie stracony. W tym czasie pozostawiono mu dużą swobodę i był licznie odwiedzany przez swoich uczniów, z którymi toczył dysputy. Ucieczka z tego więzienia nie stanowiłaby dużych trudności, jednak Sokrates odrzucał takie propozycje.
Po upływie wskazanego okresu Sokratesowi miała zostać podana cykuta do wypicia. Wypił ją w obecności swoich uczniów i przyjaciół. Scena ta została następnie opisana przez Platona w Fedonie oraz przez Ksenofonta we Wspomnieniach o Sokratesie.
Kontrowersje budzi trucizna użyta do egzekucji Sokratesa. W tradycji literackiej jest to cykuta (szalej jadowity, Cicuta virosa), jednakże analiza objawów prowadzi do wniosku, że najprawdopodobniej był to szczwół plamisty (Conium maculatum). W starożytności obie te rośliny określano łacińskim cicuta.
Poglądy Sokrates nie pozostawił własnych pism. Przekaz innych osób o nim jest zniekształcony. Stąd też rekonstrukcje jego poglądów zawsze częściowo opierają się na domysłach i są podatne na krytykę. Problem ten znany jest jako kwestia sokratejska.
Epistemologia Podejście Sokratesa do własnej wiedzy i przekonań streszcza przypisywane mu zdanie „” (gr. Οἶδα οὐδὲν εἰδώς) (Oîda oudén eidṓs) znane również z zapisu łacińskiego (scio me nihil scire lub scio me nescire). Sokrates deklarował tym samym, że jest jedynie miłośnikiem mądrości (filozofem) i poszukiwaczem prawdy, i sam nie dysponuje wiedzą, której mógłby nauczać. Tym samym odróżniał się od sofistów, którzy uważali się (zdaniem Sokratesa bezpodstawnie) za znających prawdę i oferowali jej nauczanie. Sokrates znany był ze swej przekory i można wnioskować, iż zdanie to stanowiło punkt zaczepny w dyskusjach z innymi obywatelami Aten, w których to udający zawstydzenie z powodu swojej niewiedzy filozof, uznawał z góry ich wyższość i zadając kolejne pytania powoli wykazywał im ich obłudę. W ogólniejszym sensie, ponieważ (jak przekazano w Obronie Sokratesa) wyrocznia delficka uznała go za najmądrzejszego z ludzi, filozof wyraża tymi słowami znikomość ludzkiej wiedzy jako takiej.
Metody sokratyczne
thumb|Sokrates wyliczający argumenty, fragment Szkoły Ateńskiej Rafaela (ok. 1509) Sokrates stosował szereg metod nauczania, dyskusji i argumentacji, łącznie nazywanych metodą sokratyczną. Część z nich pochodziła od sofistów. Podobnie jak oni, filozof przechadzał się ulicami i dyskutował z przechodniami na tematy filozoficzne (np. czym jest dobro czy sprawiedliwość).
W rozmowie Sokrates wcielał się w postać łaknącego prawdziwej wiedzy prostaczka (eironeia, ironia, postawa „udawanej skromności”), który od swojego rozmówcy (alazoneia, postawa “chełpliwej próżności”) pozornie oczekuje pouczenia i pomocy w poszukiwaniu prawdy.
W dyskusji Sokrates stosował wypracowane przez siebie metody majeutyczną i elenktyczną. Uważając, że sam nic nie wie i prawdziwej wiedzy dopiero poszukuje, starał się nie tyle przekonać swoich rozmówców, lecz wskazać na błędność ich poglądów lub wydobyć z nich ukrytą wiedzę.
Metoda elenktyczna polegała na sprawdzaniu wartości i zbijaniu twierdzeń rozmówcy poprzez wyprowadzanie z nich konsekwencji doprowadzających w końcu do tezy absurdalnej lub sprzecznej z twierdzeniem pierwotnym (aporii). Była metodą negatywną, która wskazywała na niepewność i brak ugruntowania tego, co rozmówca uważał za wiedzę (episteme), a co w rzeczywistości okazywało się jedynie mniemaniem (doksa). Rozmowa prowadzona była do momentu, aż rozmówca przyznawał, że nic nie wie na ten temat. Metoda majeutyczna („położnicza”) była z kolei metodą pozytywną. Stosował ją tylko wobec niektórych osób, w których drzemała nieuświadomiona wiedza. Poprzez dyskusję Sokrates starał się pomóc tej wiedzy „przyjść na świat”. Nie był więc osobą pouczającą, a jedynie pomocnikiem, który sam także się uczył.
Niegdyś szeroko rozpowszechniony był również pogląd uznający Sokratesa za twórcę logiki. Opinia ta oparta była na opinii Arystotelesa, który w Metafizyce uznawał go za twórcę rozumowania indukcyjnego i definicjiArystoteles, Metafizyka, M 4, 1078 b 23-30.. Pogląd ten uważa się obecnie za błędny, pomimo faktu, że Sokrates używał w praktyce indukcji i dążył do określenia znaczenia pojęć, to nie ujmował ich teoretycznie. Tym samym nie można go uznać za twórcę tych pojęć.
Etyka Sokrates jest centralną postacią dla starożytnej filozofii greckiej. Dokonał całkowitej reorientacji zainteresowań filozoficznych z physis (filozofia przyrody), na człowieka wyposażonego w duszę (psyche). Chociaż taka zmiana zainteresowań dokonała się również u sofistów, to podejście Sokratesa jest znacznie głębsze – potraktował on człowieka z jego życiem wewnętrznym jako odrębny od natury kosmos – jedyny, który warto badać. Sokratejskie hasło, by „poznać samego siebie”, wskazywało, że należy odejść od problematyki jońskiej filozofii przyrody i zwrócić się ku problematyce antropologicznej i etycznej.