William James (ur. 11 stycznia 1842 w Nowym Jorku, zm. 26 sierpnia 1910 w Chocorua w stanie New Hampshire) – amerykański uczony: filozof, psycholog, psychofizjolog, psycholog religii, prekursor psychologii humanistycznej i fenomenologii. Był bratem pisarza Henry'ego Jamesa.

Życiorys Studiował filozofię w Stanach Zjednoczonych oraz Niemczech. Po ukończeniu studiów pracował na Uniwersytecie Harvarda, na którym, w 1885, został profesorem filozofii, a w 1899 profesorem psychologii.

Poglądy W filozofii współtwórca pragmatyzmu – metody filozoficznej oceniającej twierdzenia metafizyczne według praktycznych konsekwencji. Przeciwstawiał się poszukiwaniu prawdy absolutnej na rzecz koncepcji „względności prawdy”, czyli jej uzależnienia od użyteczności w zaspokajaniu ludzkich potrzeb. Jego zdaniem także poglądy religijne i wiara powinny być oceniane w ten sposób. Tylko wiara może powodować, że przyjmujemy religię (the will to believe): mamy do tego prawo, gdyż i tak jesteśmy na nią zdani – w praktyce postępujemy tak, jakbyśmy wierzyli, że Bóg istnieje albo że nie istnieje. Wiele uwagi James poświęcił analizie doświadczenia. Jego zdaniem „czyste” jest neutralne wobec przedmiotu i podmiotu – przeciwstawienie to ma względny charakter. W metafizyce James uważał, że składniki rzeczywistości są współzależne od sąsiadujących składników (ten pogląd nazwał synechizmem), ale niezależne od całości (ten pogląd określał jako tychizm). Z tego wynikało, że mogą powstawać rzeczy nowe, a w świecie istnieje wolność.

James wniósł liczący się wkład do psychologii, był zwolennikiem funkcjonalizmu i prekursorem zarówno behawioryzmu, jak i psychologii humanistycznej, autorem dogłębnych analiz i samoobserwacji „strumienia świadomości” oraz słynnego pytania „Czy świadomość istnieje?” (1905). Wniósł do psychologii wiele interesujących idei: podał charakterystykę świadomości za pomocą pięciu cech i jest twórcą tzw. fizjologicznej teorii uczuć (teoria Jamesa-Langego). Był także założycielem (w 1875 roku) pierwszego psychologicznego laboratorium eksperymentalnego (przed Wundtem).

Jako pierwszy wprowadził pojęcie jaźni jako zdolności do postrzegania samych siebie jako obiektów.

Trzy rodzaje jaźni Jaźń materialna – obiekty fizyczne postrzegane przez ludzi jako część ich istnienia: „Ja” materialne u Jamesa przejawia się, gdy łączymy proces naszego samookreślania z otaczającymi nas bytami materialnymi i/lub cielesnymi. Noszone przez nas ubrania, są dla większości ludzi czymś więcej niż izolacją termiczną – budują także tożsamość. Podobnie mieszkanie, dom, współcześnie samochód – tam gdzie możemy coś wybrać – wybór tej czy innej opcji wpływa na naszą samoocenę i samookreślenieWiktor Werner, Iwona Werner, Od duszy do świadomości, od jednostki do społeczeństwa. Szkice z historii intelektualnej, Instytut Historii UAM, Poznań 2008, s. 142. Jaźń społeczna – odczucia w stosunku do samego siebie na podstawie kontaktów z innymi: „Ja” społeczne wykształca się w aktach komunikacji i wiąże się z naszymi ocenami artykułowanymi przez bliźnich, lecz tylko tymi ocenami i opiniami, które znamy. James wychodzi tu z założenia, że każda opinia na nasz temat wywiera jakiś na nas wpływ (chociażby minimalny i pozornie niezauważalny) i kształtuje nasze relacje z osobą opiniującą i oceniającą. Społeczna natura zmusza nas do takiego kształtowania naszej samoświadomości by korespondowała ona z oczekiwaniami społecznymiWiktor Werner, Iwona Werner, Od duszy do świadomości..., s. 143. Jaźń duchowa – ogólna organizacja poznawcza: „Ja” duchowym James nazywa zdolność do pojmowania siebie jako podmiot myślący i poznający a także zbiór psychicznych władz umożliwiających myślenie i poznawanie. Ja „duchowe” przejawia się w samym fakcie „myślenia o sobie jako o myślicielu”Wiktor Werner, Iwona Werner, Od duszy do świadomości..., s. 144.

Teoria uczuć (emocji) Współczesny specjalista w dziedzinie badań emocji i uczuć, António Damásio (profesor neurologii, neurobiologii i psychologii, zdecydowany przeciwnik dualizmu) uważa, że hipoteza Williama Jamesa, sformułowana ponad 100 temu, jest zaskakująco zgodna z dzisiejszym stanem wiedzy. Jako dobitny przykład cytuje zdania Jamesa, „dalece wyprzedzające zarówno jego, jak i nasze czasy”:

Cytat ułatwia analizowanie schematów Jamesa: postrzeżenie pewnych faktów (percepcja myślowa) → ekspresja cielesna → emocja (efekt myślowy) np. utrata fortuny → płacz→ żal, zobaczenie niedźwiedzia → ucieczka → strach, a właściwie pojawienie się niedźwiedzia → zobaczenie go → ucieczka→ strach, i wtedy zmienia się wzór: pojawienie się faktu → jego odbiór → ekspresja cielesna → emocja Damásio zwraca uwagę, że James pomija znaczenie myśli, np. takich, „…które toczyły się w umyśle Otella, nim rozbudziły się w nim gniew i zazdrość”.

Główne prace 1890: Principles of Psychology 1907: Pragmatyzm (wyd. pol. 1911, 1957)

Zobacz też Dylemat determinizmu

Uwagi

Przypisy

Bibliografia The Principles of Psychology, 2 vols. (1890) Dover Publications 1950, vol. 1: , vol. 2: Psychology (Briefer Course) (1892) University of Notre Dame Press 1985: , Dover Publications 2001: The Will to Believe, and Other Essays in Popular Philosophy (1897) Human Immortality: Two Supposed Objections to the Doctrine (the Ingersoll Lecture, 1897) The Will to Believe, Human Immortality (1956) Dover Publications, Talks to Teachers on Psychology: and to Students on Some of Life's Ideals (1899), Dover Publications 2001: , IndyPublish.com 2005: The Varieties of Religious Experience: A Study in Human Nature (1902), (Doświadczenia Religijne, Książka i Wiedza, 1958). Pragmatism: A New Name for Some Old Ways of Thinking (1907), Hackett Publishing 1981: , Dover 1995: (wyd. pol. Pragmatyzm. Nowa nazwa kilku starych metod myślenia : popularne wykłady z filozofii, tłum. Michał Filipczuk, Zielona Sowa 2004) A Pluralistic Universe (1909), Hibbert Lectures, University of Nebraska Press 1996: The Meaning of Truth: A Sequel to "Pragmatism" (1909) Prometheus Books, 1997: Some Problems of Philosophy: A Beginning of an Introduction to Philosophy (1911), University of Nebraska Press 1996: (Z wybranych problemów filozofii, tłum. Michał Filipczuk, Zielona Sowa 2004) Memories and Studies (1911) Reprint Services Corp: 1992: Essays in Radical Empiricism (1912) Dover Publications 2003, critical edition, Frederick Burkhardt and Fredson Bowers, editors. Harvard University Press 1976: Letters of William James, 2 vols. (1920) Collected Essays and Reviews (1920) Ralph Barton Perry, The Thought and Character of William James, 2 vols. (1935) Vanderbilt University Press 1996 reprint: William James on Psychical Research (1960) The Correspondence of William James, 12 vols. (1992–2004) University of Virginia Press,

Linki zewnętrzne Prace Williama Jamesa w bibliotece Polona

James, William (1842–1910) , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-09].

Kategoria:Amerykańscy filozofowie XIX wieku Kategoria:Amerykańscy filozofowie XX wieku Kategoria:Filozofia umysłu i kognitywistyka Kategoria:Amerykańscy filozofowie analityczni Kategoria:Amerykańscy psycholodzy Kategoria:Historiozofowie Kategoria:Ludzie urodzeni w Nowym Jorku Kategoria:Psycholodzy religii Kategoria:Urodzeni w 1842 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Harvarda Kategoria:Zmarli w 1910