Klementyna Hoffmanowa z domu TańskaCzęsto wymieniana jako Klementyna z Tańskich Hoffmanowa. Znana również pod pseudonimami: Autorka; Autorka „Karoliny”; Autorka „Karoliny” i „Krystyny”; Autorka „Pamiątki po dobrej matce”; Autorka „Rozrywek dla Dzieci”; Autorka „Świętych niewiast”; Autorka „Wiązania Helenki”; K...; Klementyna z T. H.; Kl. z T. H.; K. z T. H.; Młoda Polka; Przyjaciółka dzieci; Pustelnica z Żabiej ulicy; T.; Taż sama autorka; XX. (ur. 23 listopada 1798 w Warszawie, zm. 21 września 1845 w Passy) – polska pisarka, prozaiczka, dramatopisarka, tłumaczka, redaktorka, wydawczyni, pedagożka i działaczka społeczna.
Była pierwszą Polką utrzymującą się z własnej pracy twórczej i pedagogicznej, a także jedną z pierwszych polskich pisarek tworzących utwory dla dzieci i młodzieży.
Debiutowała w 1819 roku traktatem moralizatorskim Pamiątka po dobrej matce, czyli ostatnie jej rady dla córki. Wydawała popularne pismo Rozrywki dla Dzieci (1824–1828). Jej książki dla dzieci zdobyły szerokie grono odbiorców na przestrzeni kilku pokoleń. Opublikowała szereg powieści, m.in. Listy Elżbiety Rzeczyckiej do przyjaciółki swej Urszuli*** za panowania Augusta III pisane (1824) oraz Dziennik Franciszki Krasińskiej w ostatnich latach Augusta III pisany (1825). Ta ostatnia, przetłumaczona na szereg języków, była określana jako jedna z pierwszych polskich powieści psychologicznych.
Wyraźnie podnosiła postulat ekonomicznego usamodzielnienia się kobiet. Uważała, że pierwszym krokiem do osiągnięcia przez kobiety niezależności powinno być zdobycie wykształcenia i przygotowanie do pracy zarobkowej. Poglądy Hoffmanowej nie wydają się ze współczesnego punktu widzenia wywrotowe czy emancypacyjne, jednak emancypantki działające w drugiej połowie XIX w. uważały ją za pionierkę torującą kobietom drogę do zdobycia wykształcenia.
Równocześnie podzielała tradycyjne poglądy na rolę kobiet, odwołując się do wartości patriotycznych i katolickich. W 1826 roku zgłoszono jej kandydaturę do członkostwa w Towarzystwie Przyjaciół Nauk, jednak nie została przyjęta ze względu na płeć. Aż do trzydziestego roku życia, długo jak na standardy swojej epoki, pozostawała niezamężna, posługując się nazwiskiem panieńskim. W 1829 roku poślubiła Karola Boromeusza Hoffmana.
Pisarstwo było jej głównym i ulubionym zajęciem, ale pracowała również jako inspektorka i wizytatorka pensji żeńskich oraz wykładowczyni nauki obyczajowej w warszawskim Instytucie Guwernantek (1826–1831). Wśród jej uczennic było grono młodych kobiet, z których część została potem pisarkami i nauczycielkami. Wspominana z szacunkiem i uznaniem m.in. przez Felicję Boberską, była krytykowana za swój konserwatyzm przez Narcyzę Żmichowską.
W czasie powstania listopadowego Klementyna Hoffmanowa była współtwórczynią i przewodniczącą Związku Dobroczynności Patriotycznej Warszawianek i uczestniczyła w opatrywaniu rannych. Po upadku powstania w 1831 roku wraz z mężem wyemigrowali z Polski. Zamieszkali w Paryżu, gdzie ich dom stał się miejscem spotkań polskiej inteligencji emigracyjnej. Hoffmanowa w Paryżu działała w Towarzystwie Dobroczynności Dam Polskich i Towarzystwie Literackim. Przyjaźniła się z Chopinem i Mickiewiczem. Była nazywana „Matką Wielkiej Emigracji”.
Zmarła na raka piersi w wieku czterdziestu sześciu lat. Została pochowana na cmentarzu Père-Lachaise.
Życie i twórczość Pochodzenie i wczesne lata thumb|200px|Litografia Achille’a Devéria. thumb|200px|Młoda Klementyna Tańska na miedziorycie nieznanego artysty.
Urodziła się w Warszawie w rodzinie szlacheckiej. Była trzecią córką Ignacego Tańskiego (1761–1805) i Marianny z Czempińskich (1773–1825), od strony matki wnuczką Jana Baptysty Czempińskiego i prawnuczką Józefa Fontany. Miała siostry: Aleksandrę (1792–1850), zamężną z Marcelim Tarczewskim; Zofię (1793–1803), zmarłą w dzieciństwie; oraz Mariannę (1803–1830), zamężną Herman.
Wczesne dzieciństwo spędziła w dzierżawionych przez jej ojca Wyczułkach pod Sochaczewem. Od czwartego roku życia mieszkała w Izdebnie koło Błonia, u powinowatej ojca, starościny wyszogrodzkiej Anieli ze Świdzińskich Szymanowskiej, która wychowywała Klementynę w atmosferze „konserwatywno-tradycyjnej, równocześnie jednak w kulcie języka i romansowej literatury francuskiej”. Rodzice mieszkali wówczas w Puławach, gdzie Ignacy Tański był sekretarzem Adama Kazimierza Czartoryskiego. Córka spotykała ich jedynie w czasie wakacji. W wieku trzynastu lat, czyli około 1811 roku, Klementyna dołączyła do matki i sióstr po ich przeprowadzce do Warszawy. Zamieszkały w oficynie Pałacu Błękitnego. Miało to miejsce kilka lat po nagłej śmierci Ignacego. Marianna Tańska samotnie wychowywała córki prowadząc dom otwarty. Widząc „zmanieryzowane wychowanie” Klementyny, „wprowadzała ją w życie praktyczne i zwalczała sentymentalizm”.
Klementyna Tańska już w młodości lubiła przekazywać wiedzę innym. Pomagała w nauce m.in. młodszej siostrze Marii. Ceniła tradycję Komisji Edukacji Narodowej, odczuwała „potrzebę zmiany w wychowaniu kobiet w związku z przemianami społeczno-ekonomicznymi”. Do szesnastego roku życia pisała jedynie po francusku i nie czytała żadnych polskich książek.
Debiut. Literatura moralistyczna Pod wpływem krewnych oraz przyjaciół, w tym Łuszczewskich, Lelewelów, Jana Pawła Woronicza i Michała Wyszkowskiego, Klementyna Tańska rozpoczęła studia obejmujące języki, historię i literaturę polską. Do jej ulubionych autorów należeli Jan Kochanowski, Piotr Skarga, Ignacy Krasicki i wspomniany Jan Paweł Woronicz. Od 1818 roku pisała pamiętniki. Przekonała też swoją matkę, by ta założyła i prowadziła od 1820 roku własny Dziennik zdarzeń.
Tańska debiutowała w 1819 roku beletryzowanym traktatem pedagogicznym Pamiątka po dobrej matce, czyli ostatnie jej rady dla córki, wydanym pod pseudonimem Młoda Polka. Utwór pisany był z myślą o dorastających dziewczętach. Autorka postulowała w nim wychowanie kobiet w duchu praktycznym i patriotycznym, wyraźnie stawiając problem wykształcenia kobiet. W tekście łączyła „pewne postępowe idee, np. postulat rozszerzenia zakresu wiedzy” kobiet z „tradycyjnymi poglądami” na ich rolę. Ważnymi elementami programowymi Pamiątki po dobrej matce były „walka z cudzoziemszczyzną” i „obrona narodowości polskiej”, przez co utwór miał znaleźć „uznanie zarówno w starszym, jak i młodszym pokoleniu”, i doczekał się już w 1820 roku trzeciego wydania, a w trzy lata potem – wydania czwartego.
W latach 1822–1824 Tańska wydała drugą część Pamiątki po dobrej matce zatytułowaną Amelia matką. Praca, przeznaczona jako podręcznik dla matek, „zawierała wykład wiary katolickiej i klerykalizmu autorki”. Z początkowo planowanego obszernego dzieła udało się ukończyć i wydać tylko trzy tomy. Problemem okazał się „zbyt szeroki plan wydawniczy i brak dostatecznego przygotowania teoretycznego” Tańskiej. Pozycja nie zdobyła uznania krytyki i czytelników i nie powtórzyła sukcesu Pamiątki po dobrej matce.
Redaktorka Rozrywek dla dzieci. Sukces prozatorski thumb|200px|Młoda Tańska na litografii Józefa Sonntaga. W latach 1823–1824 Tańska współpracowała z redakcją rękopiśmiennego czasopisma Rozrywki Wieczorne, którego teksty odczytywane były na spotkaniach literackich u Aleksandry i Marcelego Tarczewskich – siostry i szwagra Klementyny. W latach 1824–1828 Tańska stworzyła, wydawała i była główną redaktorką pierwszego polskiego czasopisma dla dzieci i młodzieży Rozrywki dla Dzieci. Na łamach pisma ukazywały się m.in. wiersze, bajki i opowiadania dla dzieci, których autorką w większości była sama Tańska. Utwory miały najczęściej wydźwięk patriotyczny i wychowawczy. Wśród stałych działów pisma znajdowały się: wspomnienia narodowe, powieści i anegdoty o dzieciach, utwory służące kształtowaniu „serca i stylu”, przypowieści oraz wiadomości przydatne matkom.
Świadomym celem Tańskiej było stworzenie polskiej literatury dziecięcej. Wzorowała się w tym na dziełach oświeceniowych autorów i Joachima Heinricha Campe. Przykładała wagę do przekazu moralnego utworów i walorów wychowawczych. Jej dzieła miały kształtować w dzieciach zasady i umiejętności cenione w przyszłym dorosłym życiu. Mniej skupiała się na indywidualnej osobowości dziecka. Dbała, by jej utwory były skierowane nie tylko ogólnie do dzieci, ale do określonych grup wiekowych. W ten sposób książki stanowiły kilkustopniowy kurs nauki czytania dostosowany do poziomu rozwoju dziecka. Tak na przykład książeczka Wiązanie Helenki (1823) była przeznaczona dla trzyletniego dziecka, a powstała bez specjalnego przygotowania dla tytułowej Helenki Tarczewskiej, siostrzenicy autorki – podobnie jak Druga książeczka Helenki (1823). Książki te zdobyły szerokie grono odbiorców na przestrzeni kilku pokoleń. Są uznawane za pierwsze polskie ksiązki dla dzieci.
Tańska najchętniej posługiwała się krótkimi formami prozatorskimi, lekko zbeletryzowanymi, o wyraźnej tezie moralnej (np. Listy Monisi do przyjaciółki Karoliny). Pisała też krótkie formy dramatyczne w postaci dialogów możliwych do inscenizacji (Podwieczorek na Bielanach, Odjazd nauczyciela, Wesele Marysi i Janka). Zarówno w formach prozatorskich, jak i dramatycznych dbała o dobór realiów zrozumiałych dla dziecka. Wprowadzała też folklor ludowy.
Na łamach Rozrywek dla Dzieci zamieściła dwie powieści historyczne: Listy Elżbiety Rzeczyckiej do przyjaciółki swej Urszuli*** za panowania Augusta III pisane (1824) i Dziennik Franciszki Krasińskiej w ostatnich latach Augusta III pisany (1825). Akcja obu utworów została osadzona u schyłku panowania Augusta III Sasa. Autorkę interesowały jednak nie tyle sprawy polityczne, co stworzenie porteru dziewcząt na tle ówczesnych szlacheckich norm obyczajowych i stosunków rodzinnych, w oparciu o studia źródłowe do epoki saskiej oraz tradycję. Bohaterki, jak Franciszka Krasińska, były postaciami historycznymi. W utworach wypowiadały się w pierwszej osobie w formie fikcyjnych listów i dzienników. Obie powieści, w tym szczególnie Dziennik Franciszki Krasińskiej, spotkały się z uznaniem i zostały przełożone na szereg języków. Część krytyki określiła je jako „pierwsze próby powieści psychologicznej w Polsce”.
Tańska stała się pierwszą Polką „żyjącą z pióra”, choć niejednokrotnie musiała zaciągać długi na druk. W 1823 roku otrzymała zasiłek Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia w wysokości trzech tysięcy złotych.
Inspektorka pensji, wykładowczyni W 1825 roku została powołana na stanowisko eforki, czyli inspektorki dwóch warszawskich pensji i dwóch szkół żeńskich. W następnym roku zaczęła bez pobierania wynagrodzenia wykładać naukę obyczajową w powołanym do życia Instytucie Rządowym Wychowania Płci Żeńskiej, tzw. Instytucie Guwernantek. Również w 1826 roku Franciszek Skarbek Rudzki i Feliks Bentkowski zgłosili jej kandydaturę do Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie. Kandydaturę odrzucono, stwierdzając, że ustawy nie przewidują możliwości członkostwa kobiet w tego typu organizacjach, a zatem na gruncie prawa przyjęcie kandydatki do Towarzystwa jest niemożliwe.
Od 1 stycznia 1828 była wizytatorką wszystkich zakładów naukowych żeńskich w Warszawie, z pensją cztery tysiące złotych miesięcznie. Dodatkowe dwa tysiące, które otrzymywała z Instytutu Guwernantek, dały jej całkowitą niezależność finansową. Równocześnie jednak etat nauczycielski pozostawiał mniej czasu na pisanie. Tańska planowała zainicjowanie pisma Rozrywki Niedzielne dla „klas pracujących”, jednak projekt nie doszedł do skutku. W 1828 roku w wyniku szykan cenzury zaprzestała wydawać Rozrywki dla Dzieci.