Jan Gerhard, właśc. Wiktor Lew Bardach, ps. „Gerard” (ur. 17 stycznia 1921 we Lwowie, zm. 20 sierpnia 1971 w Warszawie) – polski żołnierz, pisarz i publicysta; w latach 1939–1940 żołnierz Wojska Polskiego we Francji, w latach 1941–1944 uczestnik francuskiego ruchu oporu, w latach 1945–1952 żołnierz ludowego Wojska Polskiego; poseł na Sejm PRL V kadencji z ramienia PZPR; prozaik i publicysta, w latach 1965–1971 redaktor naczelny tygodnika „Forum”.

Życiorys Działalność polityczna i wojskowa Jan Gerhard urodził się jako Wiktor Bardach w rodzinie żydowskiej mieszkającej we Lwowie, gdzie ukończył III Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Króla Stefana Batorego. Przed wojną był członkiem prawicowej organizacji syjonistycznej Betar. Po wybuchu II wojny światowej opuścił Polskę i w 1940 został żołnierzem Wojska Polskiego organizowanego we Francji. W czasie walk został ranny i trafił do niewoli niemieckiej. Po zwolnieniu (udawał Francuza) zamieszkał w Montpellier, rozpoczął studia i nawiązał kontakt z francuskim ruchem oporu. W 1941 został członkiem Partii Komunistycznej, a w 1942 bojownikiem Wolnych Strzelców i Partyzantów – Imigranckiej Siły Roboczej (FTP-MOI). Wtedy to zaczął używać konspiracyjnego nazwiska Jan Gerhard.

Wysłany do Tuluzy przeprowadzał zamachy i akcje dywersyjne. W marcu 1943 bez zgody partii przeprowadził nieudany zamach na kino Varietes, w którym wyświetlano niemiecki film Żyd Süss. Został mianowany dowódcą FTP-MOI na Nord i Pas-de-Calais. Po zjednoczeniu wszystkich stronnictw ruchu oporu we Francuskie Siły Wewnętrzne otrzymał rangę majora. Po wyzwoleniu był jednym z organizatorów polskich jednostek w szeregach Francuskiej Armii Wyzwolenia, działających niezależnie od Polskich Sił Zbrojnych. W styczniu 1945 otrzymał dowództwo nad 29. Zgrupowaniem Piechoty Polskiej 1. Armii Francuskiej, które wzięło udział w walkach na terenie Niemiec. Po zakończeniu wojny razem ze swoją jednostką wrócił do Polski.

W latach 1945–1952 był żołnierzem ludowego Wojska Polskiego. Był m.in. zastępcą dowódcy oraz dowódcą 34. Pułku Piechoty. W tej funkcji 28 marca 1947 uczestniczył w inspekcji wojskowej w południowo-wschodniej Polsce, podczas której śmierć poniósł generał Karol Świerczewski. Następnie brał udział w akcji „Wisła”. Według świadków z 34 Budziszyńskiego Pułku Piechoty zlecił np. wykonanie publicznej egzekucji ciężko rannego żołnierza Ukraińskiej Powstańczej Armii, ujawnionego w czasie akcji przesiedleńczej na wozie rodziny ukraińskiej. Z jego rozkazu zabito też na miejscu bez sądu innych ujętych członków UPA. 29 września 1952 aresztowany przez Główny Zarząd Informacji pod fałszywym zarzutem udziału, z inspiracji wywiadu francuskiego, w spisku na życie Karola Świerczewskiego. Został zwolniony w 1954.

W 1960 był korespondentem Polskiej Agencji Prasowej w Paryżu. W latach 1965–1971 był redaktorem naczelnym tygodnika „Forum”, a w latach 1965–1968 kierownikiem literackim zespołu filmowego „Rytm”. Napisał m.in. powieść dokumentalną Łuny w Bieszczadach, na motywach której został zrealizowany film Ogniomistrz Kaleń, oraz szereg studiów politycznych: Czas generała (1965), Grenadierzy (1957), Wojna i ja (1958), Zoolityka (1965), Francuzi (1965), Nie ma El Dorado i Wielkie intermezzo.

Prawdopodobnie w końcu 1970 roku powołano komisję mającą na celu sprawdzenie okoliczności śmierci generała Karola Świerczewskiego i w konsekwencji na przełomie 1970/71 komisja rozpoczęła badania. Komisją miał kierować Marian Naszkowski, a jednym z jej członków miał być Jan Gerhard. Raport komisji (jeśli nawet powstał) nie ujrzał światła dziennego. Najpierw nieznani sprawcy dokonali włamania do domu Mariana Naszkowskiego i z jego sejfu zabrano tylko raport o okolicznościach śmierci generała Świerczewskiego, pomimo że były tam kosztowności, a później w dziwnych okolicznościach zmarł sam Jan Gerhard. Należał do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, z jej ramienia pełnił mandat posła na Sejm PRL V kadencji (1969–1972).

Morderstwo, śledztwo i proces Gdy w piątek 20 sierpnia 1971 Jan Gerhard – ówcześnie redaktor naczelny „Forum” – nie zjawił się w pracy, a jego żona i córka były za granicą; po południu sekretarka zawiadomiła Milicję Obywatelską. Funkcjonariusze odkryli, że Jan Gerhard został zasztyletowany w swoim warszawskim mieszkaniu. W lokalu pozostały pieniądze i cenne rzeczy – wydawało się więc, że zbrodnia miała charakter polityczny. Jedna z hipotez podjętego śledztwa dotyczyła porachunków z burzliwej przeszłości Jana Gerharda (jego domniemanej działalności w Czerwonej Orkiestrze), inną związano z nacjonalistami ukraińskimi. Z mieszkania zostały zabrane m.in. czeki podróżne, które następnie zostały zrealizowane i umożliwiły dotarcie do zabójcy.

Pochowany został na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera B2-tuje-11)Wyszukiwarka grobów w Warszawie [dostęp 2020-08-11]..

Na początku kwietnia 1972 Ministerstwo Spraw Wewnętrznych poinformowało, że Służba Bezpieczeństwa i MO ustaliły sprawców zabójstwa Jana Gerharda. Po przesłuchaniu 1850 świadków oraz przeprowadzeniu 9 tysięcy rozmów operacyjnych 12 maja 1972 o morderstwo oskarżeni zostali: narzeczony córki, 27-letni student architektury Zygmunt Garbacki oraz jego kolega, 26-letni Marian Wojtasik. W śledztwie ustalono, że powodem zbrodni był cel rabunkowy i w akcie oskarżenia zarzucono oskarżonym popełnienie jeszcze 20 innych przestępstw o tym charakterze. Proces przed Sądem Wojewódzkim dla m. st. Warszawy rozpoczął się 25 maja 1972••••••••••••. Ponieważ Jan Gerhard nie wyrażał zgody na małżeństwo córki z Zygmuntem Garbackim, ten bronił się w śledztwie, twierdząc, że zabójstwa dokonał z miłości do Małgorzaty Gerhard, natomiast Marian Wojtasik – że z powodów patriotycznych, uważał bowiem, że Jan Gerhard jest odpowiedzialny za śmierć gen. Karola Świerczewskiego. Proces wzbudził duże emocje, a na salę rozpraw sprzedawano bilety wstępu. Wyrokiem SW z 16 czerwca 1972 obaj oskarżeni zostali skazani na kary śmierci, a wyroki wykonano„Dobry Tydzień”, nr 5 (14) 26 stycznia 2015, s. 44..

Współcześnie historycy twierdzą, że nie ma podstaw do podważania oficjalnej wersji morderstwa. Były premier i dziennikarz Mieczysław Rakowski, kolega Jana Gerharda, potwierdzająco napisał: Motywy mordu były nieprawdopodobnie przyziemne. Po prostu dwóch bydlaków postanowiło zarżnąć człowieka.

Publikacje

Łuny w Bieszczadach, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1980 (wydanie XI) Autopamflet, Czytelnik, Warszawa 1971 Berlin – 1945, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970 Wielkie intermezzo, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970 (wydanie II) Żołnierze i dyplomaci, Wydawnictwo MON, Warszawa 1970 (wydanie II) Niecierpliwość, Wydawnictwo MON, Warszawa 1967 (wydanie III) Charles de Gaulle, tom I i II, Książka i Wiedza, Warszawa 1972 Francuzi, Czytelnik, Warszawa 1965 Czas Generała, Wydawnictwo MON, Warszawa 1965 (wydanie II) Grenadierzy, Wydawnictwo MON, Warszawa 1957 Wojna i ja, Wydawnictwo MON, Warszawa 1958 Zoolityka, Wydawnictwo MON, Warszawa 1965

Ordery i odznaczenia Order Krzyża Grunwaldu III klasyOrder Krzyża Grunwaldu, s. 101. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Złoty Krzyż Zasługi – 1947. Krzyż Walecznych – dwukrotnie, m.in. w 1946. Krzyż Partyzancki„Kurier Polski”, nr 196 z 23 sierpnia 1971, s. 2 (nekrolog). Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 Brązowy Medal „Za zasługi dla obronności kraju” (1967)„Wojskowy Przegląd Historyczny”, nr 3, 1967, s. 390.

Krzyż Wojenny 1939–1945 (Francja) Krzyż Kombatanta (Francja)

Nagrody

Nagroda Państwowa II stopnia (1966)„Nowiny”, nr 170 (5306), 20 lipca 1966, s. 2.

Przypisy

Bibliografia

Zabójstwo z premedytacją, Warszawa, 1987.

Kategoria:Członkowie Betaru Kategoria:Dowódcy 34 Budziszyńskiego Pułku Piechoty Kategoria:Działacze PZPR Kategoria:Ludzie urodzeni we Lwowie Kategoria:Odznaczeni Brązowym Medalem „Za zasługi dla obronności kraju” Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Partyzanckim Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (dwukrotnie) Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Ofiary zabójstw w Polsce Ludowej Kategoria:Oficerowie ludowego Wojska Polskiego – ofiary represji politycznych w Polsce Ludowej 1944–1956 Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polacy – członkowie francuskiego ruchu oporu Kategoria:Polacy odznaczeni Krzyżem Kombatanta Kategoria:Polscy dziennikarze prasowi Kategoria:Polscy publicyści Kategoria:Polscy redaktorzy naczelni Kategoria:Polscy Żydzi – żołnierze ludowego Wojska Polskiego Kategoria:Posłowie z okręgu Krosno (PRL) Kategoria:Pułkownicy ludowego Wojska Polskiego Kategoria:Uczestnicy walk z ukraińskim podziemiem zbrojnym 1939–1947 (Polska Ludowa) Kategoria:Urodzeni w 1921 Kategoria:Zmarli w 1971