Osadnictwo żydowskie w Palestynie – Jiszuw (, dosłownie „osiedle”) lub Ha-Jiszuw (), pełna nazwa ha-jiszuw ha-Jehudi be-erec Jisra’el („Żydowskie osadnictwo w Ziemi Izraela”) – rozpoczęło się około 1841 roku i doprowadziło do powstania współczesnego państwa Izrael.

Czasami wyróżnia się Stary Jiszuw i Nowy Jiszuw.

Stary Jiszuw odnosi się do wszystkich Żydów żyjących w Palestynie przed aliją rozpoczętą w 1882 roku przez ruch syjonistyczny. Ludzie Starego Jiszuwu byli ortodoksyjnymi Żydami żyjącymi najczęściej w Jerozolimie, Safedzie, Tyberiadzie i Hebronie. Niewielkie społeczności były w Jafie, Hajfie, Peki’in, Akka i Nablusie. Większość z nich koncentrowała się na studiowaniu Tory. Utrzymywali się dzięki pomocy finansowej Żydów z diaspory.

Nowy Jiszuw odnosi się do wszystkich Żydów, którzy zamieszkali poza murami Jerozolimy począwszy od 1860 roku. Byli to wszyscy ci, którzy przyjechali do Palestyny w kolejnych falach alii. Rozpoczęte przez nich osadnictwo doprowadziło do powstania państwa Izrael.

Historia thumb|Druga alija W 1841 roku Żydzi zakupili w Palestynie pierwszy gaj pomarańczowy. Uczyniono to za pieniądze brytyjskiego finansisty sir Mosesa Montefiore, a za namową rabina Cwiego Hirsza Kaliszera. W tym czasie w Jerozolimie żyło 500 Żydów, a naczelnym rabinem Jerozolimy był Samuel Salant.

W 1856 roku w Jerozolimie żyło już ponad 5 tys. Żydów. W 1863 roku Jechiel Brill rozpoczął w Jerozolimie wydawać pierwsze hebrajskie czasopismo „Ha-Lewanon”.

W 1870 roku Żydzi z francuskiej organizacji Alliance Israélite Universelle wykupili w Palestynie mały obszar ziemi (nazwany Mikwat Israel), na którym założyli szkołę rolniczą. Dyrektorem szkoły został Charles Nettner. Do tego miejsca przybywali Żydzi z Europy Środkowej i Wschodniej, zwłaszcza z terenów Rosji. Osadnictwo rolnicze w Palestynie finansował baron Edmond James de Rothschild. Rothschild założył PICA (The Palestine Jewish Colonization Association). Na wsparcie osadnictwa przekazał ponad 50 mln dolarów, oraz dodatkowo wiele milionów na rozwój przemysłu. W owym czasie w Jerozolimie mieszkało już około 14 tys. Żydów i wkrótce stali się większością w mieście.

W 1879 roku organizacja Alliance Israélite Universelle po raz kolejny wykupiła w Palestynie mały obszar ziemi. Znajdował się on w pobliżu Jafy. Utworzono w tym miejscu kolonię rolniczą Petach Tikwa (pol. Drzwi nadziei). Mordechaj Diskin pomógł założyć tutaj pierwszą nowoczesną szkołę religijną Necach Israel.

W 1880 roku do Palestyny przybyła fala żydowskich uchodźców z Jemenu. Szacuje się, że w owym czasie w Palestynie obok 500 tys. muzułmanów żyło około 40 tys. Żydów.

Pierwsza alija (1881–1903)

W latach 1881–1903 do Palestyny napłynęła pierwsza fala żydowskich imigrantów.

Była to tzw. pierwsza alija (dosłownie: „wstąpienie” – tak Żydzi mówią o powrocie do „ojczyzny swoich ojców”). Szacuje się, że w tym okresie osiedliło się w Palestynie około 25 tys. Żydów. Byli to głównie rosyjscy Żydzi uciekający przed pogromami.

Druga alija (1904-1913) thumb|Założenie Tel Awiwu, 1909 rok

W latach 1904–1913 do Palestyny przybyła kolejna fala żydowskich imigrantów. W drugiej alii do Palestyny przybyło około 40 tys. Żydów. Owi pionierzy ( [chalucim]) zakładali wspólnoty rolnicze, rekultywowali bagna w Dolinie Ha-Chula, Pustynię Judzką i nadmorski pas wydm. Założyli nadmorskie miasto Tel Awiw i sieć małych osad rolniczych.

Trzecia alija (1919–1923)

W latach 1919–1923 do Palestyny przybyła kolejna fala żydowskich imigrantów. Szacuje się, że w tym okresie osiedliło się w Palestynie około 35 000 Żydów pochodzących z Europy Wschodniej. Byli to najczęściej młodzi ludzie, aktywiści organizacji syjonistycznych.

Osuszono wówczas i skolonizowano tereny Doliny Jezreel i Równiny Hefer. Zakładano osady wiejskie, przeprowadzano meliorację i budowano drogi.

Brytyjski Mandat Palestyny

1 lipca 1920 roku oficjalnie Palestyna przypadła Wielkiej Brytanii, na mocy traktatu pokojowego z Turcją.

Zaczął się okres brytyjskiej administracji cywilnej w Brytyjskim Mandacie Palestyny.

W maju 1921 roku Arabowie dokonali pogromów Żydów w Jafie, jak również w Judei i Samarii. Przez 3 dni grabiono i mordowano Żydów. Rozruchy zostały powstrzymane przez brytyjskie wojsko. W starciach zginęło 79 Żydów i 48 Arabów. Arabowie po raz kolejny zażądali od Brytyjczyków cofnięcia prawa swobodnej emigracji żydowskiej do Palestyny. Groźbą były kolejne rozruchy i pogromy ludności żydowskiej.

Aby uspokoić Arabów, Wielka Brytania zdecydowała się w 1921 roku podzielić terytorium mandatowe Palestyny i utworzyć arabskie państwo – Emirat Transjordanii. Rząd Wielkiej Brytanii opublikował także 18 czerwca 1922 roku pierwszą „białą księgę”, która ograniczała roczną wielkość żydowskiej emigracji napływającej do Palestyny.

Gdy w 1922 roku brytyjskie władze mandatowe przeprowadziły spis ludności w Palestynie, oficjalne wyniki mówiły, że pośród 752 tys. mieszkańców kraju żyje 84 tys. Żydów (11,17% ogółu mieszkańców).

Ludność Brytyjskiego Mandatu Palestyny: Rok Ludność Muzułmanie Żydzi Chrześcijanie Inni 1922 752 048 589 177 (78%) 83 790 (11%) 71 464 (10%) 7617 (1%) 1931 1 036 339 761 922 (74%) 175 138 (17%) 89 134 (9%) 10 145 (1%) 1945 1 764 520 1 061 270 (60%) 553 600 (31%) 135 550 (8%) 14 100 (1%)

Czwarta alija (1924–1931) thumb|Założenie Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, 1925 rok thumb|upright|Po pogromie w Hebronie, 1929 rok

W latach 1924–1931 do Palestyny przybyła kolejna fala żydowskich imigrantów. Szacuje się, że w tym okresie w Palestynie osiedliło się około 80 tys. Żydów (w tym prawie 62 tys. Żydów polskich). Byli to rzemieślnicy i drobni przedsiębiorcy, którzy nie widzieli możliwości działania politycznego w Polsce. Ich napływ do Palestyny był silnym impulsem rozwoju.

1 kwietnia 1925 roku w Jerozolimie powstał Uniwersytet Hebrajski (HaUniwersita HaIwrit beJeruszalaim).

Rozruchy arabskie w 1925 i 1929 W 1925 roku Arabowie zaatakowali osiedla żydowskie w Palestynie. Między innymi w Hebronie zginęło 150 żydowskich wychowanków szkoły rabinackiej. W całej Palestynie kilkuset Żydów zostało rannych. Rozruchy zostały powstrzymane przez brytyjskie wojska przybyłe z Egiptu.

16 sierpnia 1929 roku ortodoksyjna młodzież żydowska, za zgodą brytyjskich władz, urządziła w Jerozolimie pochód ku Murowi Zachodniemu. Arabowie odpowiedzieli spontaniczną demonstracją, która przerodziła się w gwałtowne rozruchy antyżydowskie podczas których zniszczono otoczenie Muru Zachodniego. W następnych dniach zamieszki objęły inne miasta Palestyny. W Hebronie doszło do pogromu Żydów. W odwecie grupy Żydów zaatakowały meczety w Jafie i Jerozolimie.

W starciach zginęło ogółem 133 Żydów, a 399 zostało rannych. Zginęło także 87 Arabów, a rannych zostało 91.

31 marca 1930 roku raport opublikowała Komisja Shawa, która prowadziła dochodzenie po rozruchach żydowsko-arabskich. Komisja zalecała wprowadzenie ostrych restrykcji policyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem ograniczenia żydowskiej imigracji do Palestyny.

20 października 1930 roku Lord Passfield opublikował w imieniu rządu Wielkiej Brytanii drugą „białą księgę”, która ograniczała napływ żydowskich imigrantów do Palestyny.

W szczególności blokowała ona możliwość zakupu nowych ziem przez Żydów w Palestynie. Dokument podpisał minister kolonii, Lord Passfield.

Dokonany w 1931 roku spis ludności Palestyny wykazał w oficjalnych danych, że na 1 mln 36 tys. mieszkańców znajduje się 175 tys. Żydów (16,87% ogółu mieszkańców).

Piąta alija (1931–1940)

W latach 1931–1940 piąta fala żydowskich imigrantów przybyła do Palestyny. Szacuje się, że w tym okresie około 250 tys. Żydów osiedliło się w Palestynie. W tej liczbie znajdowało się około 100 tys. Żydów niemieckich, którzy uciekali przed nazizmem z Europy.

W latach 1934–1948 nasiliła się nielegalna żydowska imigracja w Palestynie – ha’apalah (alija bet).

Rewolta arabska z 1936 thumb|Żydowski autobus zabezpieczony przed arabskimi atakami, 1936 rok thumb|upright|Żydowska strażniczka kibucu, 1936 rok thumb|Jewish Settlement Police, 1938 rok W listopadzie 1935 roku politycy arabscy przedstawili Brytyjczykom memorandum, domagając się utworzenia demokratycznego rządu arabskiego w Palestynie, wprowadzenia całkowitego zakazu żydowskiej imigracji oraz zakazu sprzedaży ziemi Żydom. Równocześnie konferencja uczonych znawców Koranu zagroziła klątwą każdemu Arabowi, który sprzeda ziemię Żydom.

Napięcie w Palestynie nieustannie rosło i 21 kwietnia 1936 roku wybuchły z wielką siłą rozruchy antyżydowskie. W starciach zginęło ogółem 300 Żydów, 200 żołnierzy brytyjskich i 2 tysiące Arabów. Pomimo stłumienia rewolty arabskiej, nadal utrzymywało się napięcie w Palestynie. W latach 1936–1939 zbrojne grupy arabskie dokonały około 10 tys. akcji zbrojnych, w tym 1,3 tys. przeciwko placówkom brytyjskiego wojska. W starciach zginęło ogółem 2,8 tys. Arabów.

Skutkiem zamieszek 1936 roku była decyzja Żydów o szybkiej rozbudowie własnego portu w Hajfie (niezależnego od Jafy). W dalszej konsekwencji oznaczało to rosnącą izolację gospodarczą Żydów od Arabów.

7 lipca 1937 roku Komisja Królewska ogłosiła raport o przyczynach arabskich rozruchów w Palestynie (raport Komisji Peela). Podstawowe źródło konfliktu w Palestynie widziała w niepodległościowych aspiracjach Arabów, które kolidowały z dążeniami ruchu syjonistycznego. Ostatecznie osądzono, że jedynym wyjściem jest podział Palestyny na dwa państwa: małe żydowskie i duże arabskie, pozostawiając Jerozolimę i nadbrzeżny korytarz graniczny pod panowaniem brytyjskim.

3 sierpnia 1937 roku odbył się XX Kongres Syjonistyczny, na którym dyskutowano brytyjską propozycję podziału Palestyny. Pod namową Weizmana i Ben Guriona Żydzi niechętnie przyjęli propozycję Brytyjczyków.

Natomiast kraje arabskie odrzuciły brytyjską propozycję podziału Palestyny, i zapowiedziały walkę aż do osiągnięcia niepodległości i utworzenia rządu arabskiego. Już jesienią w Palestynie wzrosła liczba morderstw dokonywanych na Żydach. Arabowie rozpoczęli tworzenie oddziałów zbrojnych, które głównie w okolicach Nablusu, Nazaretu i Tyberiady, napadały na żydowskie osiedla oraz brytyjskie oddziały wojskowe.

Pomimo tak niekorzystnej sytuacji, wciąż rosła wielkość żydowskiej imigracji do Palestyny. Ocenia się, że w 1938 roku podczas nielegalnej imigracji (alija bet) w Palestynie osiedliło się około 100 tys. Żydów.

17 maja 1939 roku w wyniku nacisków strony arabskiej Wielka Brytania opublikowała trzecią „białą księgę”, zezwalającą na wjazd zaledwie 15 tys. żydowskich imigrantów do Palestyny w przeciągu najbliższych 5 lat.

Pomimo to, na przestrzeni całego 1939 roku 34 statki zdołały przedrzeć się przez brytyjską blokadę i dopłynąć do brzegów Palestyny z żydowskimi uciekinierami z Europy. Powstało 17 nowych osad.

Szósta alija (1941–1947)

Szósta fala żydowskich imigrantów przybywała do Palestyny w trudnych wojennych latach 1941–1947.

W tej szóstej alii przybyli nieliczni, którym udało się uciec przed zagładą w Europie.

W lipcu 1947 roku brytyjskie okręty wojenne zatrzymały u wybrzeży Palestyny statek „Exodus 1947” z 4,5 tys. żydowskich uchodźców na pokładzie. Statek został siłą zmuszony do zawrócenia do portu Marsylia we Francji. Następnie popłynął do Hamburga w Niemczech, gdzie policja siłą zmusiła Żydów do opuszczenia statku. Uwaga opinii publicznej świata była skupiona na dramacie tych Żydów.

Sprawa Palestyny w ONZ 29 listopada 1947 roku Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych przyjęło rezolucję nr 181. Była to decyzja w sprawie podziału Palestyny.

W myśl rezolucji: państwo żydowskie miało liczyć 14 257 km² powierzchni i 935 tys. mieszkańców; państwo arabskie miało liczyć 11 664 km² powierzchni i 814 tys. mieszkańców.

Wojna domowa w Palestynie

Zaraz po przyjęciu decyzji ONZ, arabskie oddziały zbrojne w Palestynie rozpoczęły kampanię ataków na żydowską komunikację pomiędzy osiedlami żydowskimi. Arabska przemoc bardzo szybko przybrała rozmiary prawdziwej wojny domowej.