Sucha Beskidzka (do 1965 Sucha) – miasto w Polsce, w województwie małopolskim, siedziba powiatu suskiego.
W okresie II Rzeczypospolitej oraz w latach 1945–1975 miejscowość administracyjnie należała do województwa krakowskiego, a od 1975 do 1998 do województwa bielskiego.
Miasto położone na Żywiecczyźnie, w historycznej Małopolsce.
Nazwa Pierwsza wzmianka o Suchej datowana jest na rok 1405, w którym dokonana została jej lokalizacja na prawie niemieckim jako wsi prywatnej, szlacheckiej usytuowanej wówczas nad rzeką Suchą, obecnie zwaną StryszawkąProgram Ochrony Środowiska dla gminy Sucha Beskidzka Na Lata 2004 - 2007 z perspektywą do 2011 roku [PDF].
Nazwa Sucha Beskidzka ma swoje korzenie w legendach i historii regionu. Jedna z najbardziej znanych legend opowiada o smoku Kicku. W rejonie Suchej Beskidzkiej istnieje wiele wersji tej legendy.
Drugi człon nazwy, "Beskidzka", został dodany w 1964 roku, aby jednoznacznie identyfikować położenie miasta w Beskidach.
Pierwsza wersja legendy Według najstarszej wersji, miasto nosiło nazwę Mokra i znajdowało się w pobliżu trzech malowniczych jezior. Mieszkańcy żyli w przyjaznych stosunkach z towarzyskim smokiem Kickiem, który pewnego dnia postanowił wyprawić przyjęcie dla swoich kolegów. W trakcie zabawy smoki wypiły całą wodę z jednego jeziora, co rozgniewało mieszkańców. Zagrozili oni Kickowi, że zostanie wygnany, jeśli nie przestanie organizować takich przyjęć. Smok przeprosił i obiecał poprawę, ale sto lat później znowu zorganizował poczęstunek, po którym zniknęło kolejne jezioro. Po trzecim takim incydencie, mieszkańcy wygnali smoka i zmienili nazwę miasta na Sucha, dodając słowa "bez Kicka" na pamiątkę.
Druga wersja legendy Druga wersja legendy mówi, że smoki objadały się całą noc, a nad ranem gasiły pragnienie pijąc wodę z jezior w okolicy Mokrej. Po każdej takiej nocy jedno jezioro znikało. Po trzecim zniknięciu mieszkańcy wypędzili smoka i zmienili nazwę miasta na Sucha "bez Kicka".
Trzecia wersja legendy W tej historii Kicek był władcą terenów dzisiejszej Suchej Beskidzkiej, a zamiast jezior interesował go smak wód rzeki Skawy. Smok wypił całą wodę z rzeki, co rozgniewało mieszkańców, którzy zmienili nazwę miasta na Sucha.
Położenie Miasto położone jest w niewielkiej kotlinie na skraju Beskidu Makowskiego i Beskidu Małego, u ujścia rzeki Stryszawki do Skawy.
Powierzchnia miasta wynosi 27,65 km² (2011), w tym: użytki rolne: 44% użytki leśne: 43% Miasto stanowi 4% powierzchni powiatu.
Sąsiaduje z gminami: Maków Podhalański, Stryszawa, Zembrzyce
Zanieczyszczenie powietrza: Położenie geograficzne utrudnia wentylację miasta, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Sucha Beskidzka została sklasyfikowana jako siódme najbardziej zanieczyszczone miasto Unii EuropejskiejGazeta Wyborcza – 33 z 50 miast UE z najgorszym powietrzem jest w Polsce. Na pierwszym miejscu....
Historia
mały|Panowie na zamku suskim Miejscowość powstała na terenie ówczesnego księstwa oświęcimskiego. Początki zasiedlenia i zagospodarowania kotliny suskiej wiążą się z akcją kolonizacyjną książąt oświęcimskich. Wedle przekazów źródłowych, w 1405 r. Jan II, książę oświęcimski, wydał przywilej, w którym zezwalał niejakiemu Strzale na lokację w tym miejscu osady. Skąpe dokumenty źródłowe niewiele jednak mówią o najwcześniejszym okresie dziejów Suchej. Strzałowie pozostawali jej właścicielami prawdopodobnie przez kilkadziesiąt lat, następnie, w 2. poł. XV wieku Sucha przeszła w ręce Słupskich. W 1564 roku wraz z całymi księstwami oświęcimskim i zatorskim tereny te wcielono w granice Korony Królestwa Polskiego w województwie krakowskim w powiecie śląskim. Po unii lubelskiej w 1569 r. księstwo Oświęcimia i Zatora stało się częścią Rzeczypospolitej Obojga Narodów w granicach, której pozostawało do I rozbioru Polski w 1772 r.
Państwo suskie thumb|Zamek Komorowskich
W 1554 r. Stanisław Słupski sprzedał Suchą złotnikowi krakowskiemu Gaspare’owi Castiglione’iemu, który po uzyskaniu nobilitacji szlacheckiej przybrał od swojej posiadłości polskie nazwisko – Kasper Suski. Z osobą Kaspra Suskiego wiąże się budowa zamku, który miał stać się na kilkaset kolejnych lat głównym ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym i kulturalnym okolicznych terenów. Doszło do tego za czasów kolejnych właścicieli Suchej, Komorowskich, którzy na początku XVII wieku skupiali w swych rękach znaczne obszary ziemskie w okolicach Suchej i na Żywiecczyźnie. Po ich podziale w 1608 r. wschodnia część trafiła w ręce Piotra Komorowskiego i aż do 1939 r. jako tzw. „państwo suskie” pozostawała w rękach prywatnych właścicieli, którymi, po Komorowskich, były inne znane polskie rody: Wielopolskich, Branickich i Tarnowskich.
XVII wiek był okresem szybkiego rozwoju dominium suskiego. Piotr Komorowski w latach 1613–1614 wybudował w Suchej kościół, konsekrowany w 1624 r., w tym samym roku sprowadził do niego kanoników regularnych laterańskich z prepozytury p.w. Bożego Ciała na krakowskim Kazimierzu, w 1625 r. ufundował dla nich w Suchej osobną prepozyturę, a następnie doprowadził w 1626 r. do ustanowienia parafii. Prepozytura kanonicka w Suchej przetrwała do 1782 r., kiedy to znieśli ją austriaccy zaborcy. Również wiele starań poświęcił rozbudowie dawnego dworu obronnego Kaspra Suskiego, tworząc okazałą rezydencję magnacką. W tym okresie powstały w Suchej: huta szkła, młyn wodny, browar, suszarnia chmielu, gorzelnia, kuźnica żelaza i miedzi.
W latach 1693–1726 panią zamku suskiego była Anna Konstancja Wielopolska, która, będąc sprawną administratorką, przeprowadziła reformę administracyjną „państwa suskiego”. W XVIII wieku pod rządami Wielopolskich, na mocy przywilejów otrzymanych od króla polskiego, a następnie po 1772 r. od cesarza, Sucha przeobraziła się z osady typowo rolniczej w osadę targową. Przywileje te zezwalały na organizowanie jarmarków, dzięki którym Sucha stała się znanym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym Podbeskidzia.
W latach 1769–1772 Sucha i okolice stały się terenem wzmożonych działań wojennych wojsk konfederatów barskich z wojskami rosyjskimi.
Zabór austriacki mały|Rynek około 1913
Ewaryst Andrzej Kuropatnicki w wydanym po raz pierwszy w 1786 r. dziełku pt. „Geografia (...) Galicyi i Lodomeryi” tak pisał o Suchej: Hrabiów Wielopolskich domu, ozdobna z pałacu wspaniałego, ogrodu, który wiele od wylewu wód w r. 1784 szkody poniósł z kościołem. Ogród z oranżeryi Krakowowi prócz pańskich potrzeb, cytryn i pomarańcz dostarcza. Pod koniec XVIII wieku Sucha liczyła około 3 tys. mieszkańców. W ostatnich latach panowania Wielopolskich rozbudowano i zmodernizowano hutę żelaza – tzw. „Kuźnice Suskie”, znajdujące się w centrum osady. W 1843 r. dobra suskie wykupili od Wielopolskich Braniccy herbu Korczak. Lata 40. XIX wieku były dla mieszkańców Suchej jednym z najcięższych okresów w historii. Obfitowały bowiem w powodzie i epidemie, które stały się główną przyczyną klęsk i nieurodzajów.
Huta żelaza w Suchej działała do około 1880 r. Na lata 80. XIX wieku przypadło uruchomienie tzw. kolei transwersalnej, wiodącej z Żywca przez Nowy Sącz do Husiatyna. W 1883 r. otwarto odcinek Żywiec – Sucha, a rok później linie Sucha – Nowy Sącz oraz Sucha – Kalwaria Zebrzydowska. Dzięki tej ostatniej Sucha uzyskała połączenie z Krakowem. Wówczas właścicielami miejscowości byli już Braniccy, z których nazwiskiem wiąże się powstanie wspaniałego zbioru biblioteczno-muzealnego na zamku, w swoim czasie jednej z największych bibliotek prywatnych na ziemiach polskich. Zbiory te podczas II wojny światowej uległy częściowo zniszczeniu, reszta uległa rozproszeniu.
Ostatnie ćwierćwiecze XIX wieku można nazwać okresem ożywienia gospodarczego. Rozbudowano suski browar, Sucha stała się ważnym węzłem kolejowym, a kolej, poza rolnictwem, została jednym z głównych źródeł utrzymania mieszkańców. W 1886 r. powstał tartak, przy którym założono straż ogniową. Ukoronowaniem tego okresu było nadanie Suchej w 1896 r. praw miejskich. W latach 1895–1907 wzniesiono nowy kościół, a w 1911 r. otwarto Bank Spółdzielczy. II RP mały|Widok ogólny w 1932 thumb|Tablica pamiątkowa ku czci Marszałka Piłsudskiego W czasach dwudziestolecia międzywojennego Sucha kilkakrotnie zmieniała swą przynależność administracyjną, wchodząc kolejno w skład powiatów: żywieckiego, makowskiego i ponownie żywieckiego. W 1922 r. dobra suskie drogą wiana przeszły na Tarnowskich. Właścicielem zamku był hrabia Juliusz Tarnowski, syn Anny z Branickich Tarnowskiej. Przed I wojną światową, a także w okresie powojennym, w Suchej rozwijały się instytucje kulturalno-oświatowe. Działały: Towarzystwo Oświaty Ludowej, Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, Towarzystwo Szkoły Ludowej, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży (Żeńskiej i Męskiej) oraz harcerstwo. W latach trzydziestych najwięcej osób zatrudniały: węzeł PKP, tartak, browar, fabryki Rudolfa Edwarda Fortunów – „Robot” (200 osób) i „Walor”. W 1939 r. w Suchej mieszkało około 6200 osób.
II wojna światowa 3 września 1939 r. do Suchej, od strony Żywca, wkroczyły wojska hitlerowskie. Miasto zostało wcielone do Rzeszy jako miejscowość graniczna, ponieważ sąsiedni Maków Podhalański znajdował się już w granicach Generalnego Gubernatorstwa. Wojna przyniosła zagładę około 500-osobowej społeczności żydowskiej zamieszkującej Suchą. Miasto zostało zdobyte 23 stycznia 1945 roku przez oddziały 28 Armii 4 Frontu Ukraińskiego (na cmentarzu wojskowym znajdują się mogiły 736 radzieckich żołnierzy poległych przy zdobywaniu miasta i sąsiednich terenów).
PRL W latach powojennych miasto zdecydowanie zmieniło oblicze. Powstał stadion sportowy, a później osiedle mieszkaniowe Na Stawach, które wraz z wybudowanym jako pierwszym osiedlem Beskidzkim, stanowi największe skupisko mieszkalne w Suchej. Obok budownictwa komunalnego i spółdzielczego prężnie rozwijało się budownictwo indywidualne. Rozwinęły się nowe gałęzie przemysłu. Powstała Babiogórska Fabryka Mebli, Zakłady Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego, Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego, GS Samopomoc Chłopska. Powstała sieć szkół podstawowych, zawodowych i średnich.
W latach 1956–1975 istniał powiat suski. 27 listopada 1965 r. do tradycyjnej, dawnej nazwy miasta, dodano oficjalnie drugi człon – Beskidzka – jednoznacznie identyfikujący jego położenieZarządzenie nr 63 Prezesa Rady Ministrów z dnia 27 listopada 1965 r. w sprawie zmiany i ustalenia nazw niektórych miejscowości (, s. 750).. W wyniku reformy administracyjnej przeprowadzonej w 1975 r. miasto zostało włączone do nowo utworzonego województwa bielskiego. W 1983 roku zakończono budowę szpitala rejonowego, wokół którego powstało nowe osiedle mieszkaniowe. Również we współczesnym wyglądzie miasta zachodzą zasadnicze zmiany. Przykładem może być powstały w centrum, na terenie po zamkniętym tartaku i bazie PKS-u, nowoczesny pasaż handlowo-usługowy. 1 stycznia 1999 r. przywrócono powiat suski – zgodnie z tradycjami historyczno-kulturowymi – w województwie małopolskim.
Demografia Dane z 30 czerwca 2004 r.: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 9750 100 5051 51,8 4699 48,2Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 355,1 183,9 171,1 Demografia
thumb|690x480px|center|Piramida wieku mieszkańców Suchej Beskidzkiej w 2014 roku
Gospodarka W mieście znajdują się zakłady przemysłu elektronicznego, meblarskiego, spożywczegoSucha Beskidzka, Historia.. W Suchej mieści się Szpital Rejonowy im. dr. Jana Gawlika oraz Klinika StomatologicznaKlinika Stomatologiczna..
Transport Transport drogowy droga krajowa nr 28 Zator – Wadowice – Sucha Beskidzka – Limanowa – Nowy Sącz – Gorlice – Biecz – Jasło – Krosno – Sanok – Przemyśl – Medyka – granica państwa droga wojewódzka nr 946 Żywiec – Łękawica – Okrajnik – Las – Kuków – Lachowice – Stryszawa – Sucha Beskidzka
Transport kolejowy mały|Stacja kolejowa w Suchej Beskidzkiej