Wojny duńsko-szwedzkie – seria konfliktów zbrojnych pomiędzy Danią a Szwecją w epoce nowożytnej, od pierwszej połowy XVI do początku XIX wieku. Ich przyczyną była rywalizacja obu państw o panowanie nad Morzem Bałtyckim, a w szczególności nad cieśniną Sund oraz o przejęcie kontroli nad handlem bałtyckim. Większość stoczonych wojen było częścią większych wojen koalicyjnych. W rezultacie kolejnych konfliktów Dania utraciła na rzecz Szwecji wszystkie swoje posiadłości położone na Półwyspie Skandynawskim. Jednym ze stałych efektów wojen duńsko-szwedzkich są współczesne granice państw skandynawskich.
Geneza. Czasy unii kalmarskiej 1397–1523 thumb|300px|Wjazd Stena Sture Starszego do Sztokholmu. Obraz Georga von Rosena (1864) Rywalizacja i wrogość duńsko-szwedzka swymi korzeniami sięgała późnego średniowiecza, epoki ostrych i dość skomplikowanych sporów politycznych czasów unii kalmarskiej. W 1397 roku na zamku w Kalmarze została zawarta unia personalna pomiędzy Danią, Norwegią i Szwecją. Królestwa zachowały formalnie niezależność, lecz decydująca rola przypaść miała państwu najsilniejszemu – Danii. Szybko też ujawniła się rozbieżność interesów pomiędzy Danią a Szwecją. W 1434 roku w szwedzkim okręgu Bergslagen wybuchło powstanie pod wodzą Engelbrekta. Jedną z przyczyn wystąpienia była samowola duńskich urzędników. W efekcie powstania Szwecja odzyskała suwerenność, a panowanie królów Danii w Szwecji stało się formalne. Szwedzi zaczęli wybierać własnych władców z tytułem regenta (riksföreståndare) lub króla (Karol VIII Knutsson).
Celem kolejnych szwedzkich regentów oraz części szwedzkiego możnowładztwa było wyłamanie się ze zdominowanej przez Danię unii. Konflikty zbrojne pomiędzy oboma państwami w drugiej połowie XV wieku aż do ostatecznego rozwiązana unii w 1523 roku sprowadzały się najczęściej do wzajemnego pustoszenia obszarów pogranicznych. Królowie duńscy najeżdżali szwedzki Västergötland i Smalandię, zaś Szwedzi duńską Skanię i Blekinge.
Aby odzyskać pełną kontrolę nad Szwecją władcy duńscy podejmowali kilkakrotnie zakrojone na szeroką skalę operacje morskie lub lądowe, skierowane na Sztokholm i region Melaru. Efektem jednej z takich wypraw morskich była bitwa pod Brunkebergiem w 1471 roku, gdzie regent Sten Sture Starszy odparł króla duńskiego Chrystiana I Oldenburga, który po raz kolejny przy współudziale swoich szwedzkich stronników próbował odzyskać szwedzką koronę. Prawie 50 lat później, w 1520 roku do Sztokholmu wkroczył jego wnuk, Chrystian II. Bezpośrednio po jego koronacji doszło do procesu i egzekucji przeciwników duńskiej hegemonii. Wydarzenia te przeszły do historii jako krwawa łaźnia sztokholmska (Stockholms blodbad).
W efekcie krwawej rozprawy z przeciwnikami Chrystiana II doszło do powstania przeciw Duńczykom, na którego czele stanął Gustaw Eriksson (Waza). 6 czerwca 1523 roku zgromadzone w Strängnäs stany Szwecji ogłosiły go królem pieczętując tym opuszczenie przez Szwecję unii kalmarskiej.
Lata 1523–1613 thumb|left|300px|Wjazd Gustawa Wazy do Sztokholmu w 1523 roku. Obraz Carla Larssona (1908) Punkt ciężkości państwa szwedzkiego na początku XVI wieku rozłożony był wokół Melaru i północnego Bałtyku. Najważniejsze powiązania skierowane były na wschód, w stronę Finlandii. Na zachodzie Szwecja miała dostęp do Morza Północnego jedynie poprzez wąski korytarz u ujścia rzeki Göta älv, broniony przez twierdzę Älvsborg (na miejscu współczesnego Göteborga). Pozostałe obszary dzisiejszej zachodniej Szwecji należały do Danii i Norwegii. Poprzez kontrolę nad Skanią i Blekinge oraz wyspami Gotlandią i Ozylią władztwo duńskie rozciągało się daleko w głąb Bałtyku. Cieśniny Duńskie, bramy do Morza Bałtyckiego, leżały w samym środku państwa duńskiego i szczególnie Sund, gdzie pobierano wysokie cła, był mocno strzeżony przez szereg twierdz na obu jego brzegach. Na północy granice Szwecji z Danią i Norwegią oraz Rosją nie były wówczas ściśle wytyczone i stanowiły region sporny. Ze szwedzkiego punktu widzenia granice te były szczególnie narażone na atak. Było też jasne dla władz w Sztokholmie, że handel szwedzki będzie hamowany przez sąsiednie kraje. Złamanie duńsko-norweskiego „osaczenia” stało się głównym celem szwedzkiej polityki zewnętrznej.
Także w duńskiej polityce zagranicznej Szwecja pozostawała głównym przeciwnikiem. W liście do duńskiej Rady Państwa (Rigsrådet) z 1603 król Chrystian IV (1588–1648) pisał o Szwecji jako „złym sąsiedzie” (den onde nabo). Stosunki ze Szwecją usuwały na bok wszystkie inne problemy polityczne podczas jego panowania, podobnie jak i jego poprzednika oraz następcy.
Walka pomiędzy Szwecją a Danią o panowanie na Bałtyku miała także swoją genezę w stopniowym upadku w ciągu XVI w. dwóch istotnych sił – Hanzy i inflanckiej gałęzi zakonu krzyżackiego, które dotychczas dominowały na tym obszarze. Pozostawiły one po sobie polityczną próżnię, którą wypełnić miały oba kraje nordyckie oraz Rzeczpospolita i Carstwo Rosyjskie (Dominium Maris Baltici).
Gustaw I Waza (1523–1560) zaangażował swe siły przede wszystkim w uporządkowanie polityki wewnętrznej Szwecji. W polityce zagranicznej nastawił się raczej na obronę niż na podejmowanie śmielszych działań ofensywnych. Poprzez budowę jak na owe czasy nowoczesnej floty wojennej Gustaw I położył podstawę do późniejszej aktywnej polityki zagranicznej Szwecji w obszarze bałtyckim. Okręty zakupione od Lubeki podczas wojny z Danią (1521–1523) dały początek flocie szwedzkiej, którą następnie stale wzmacniano poprzez budowę nowych okrętów w czasie całego panowania króla. W tym celu stworzono wiele stoczni okrętowych, m.in. w Sztokholmie, Kalmarze, Älvsborgu, Västervik i Åbo. Główną bazą floty szwedzkiej był Sztokholm, co miało wiele ujemnych następstw w konflikcie z Danią. Flota duńska mogła ze swej głównej bazy w Kopenhadze wypłynąć w morze wcześniej niż Szwedzi, gdyż na południowym Bałtyku pokrywa lodowa ustępowała szybciej. Także wiatry sprzyjały okrętom duńskim, które mogły żeglować bezpośrednio albo w kierunku północnym, albo wschodnim.
Pierwsza wojna północna 1563–1570 thumb|300px|Bitwa pod Axtorna (1565) Syn i następca Gustawa I, Eryk XIV (1560–1568), na politykę zewnętrzną położył większy nacisk niż ojciec. Duńskie próby dalszego rozszerzania władztwa na Bałtyku zostały zatrzymane poprzez zajęcie Rewla przez Szwecję w 1561 roku. Rywalizacja z Danią doprowadziła w 1563 roku do wybuchu wojny, nazwanej siedmioletnią wojną północną (1563–1570), której główną przyczyną była walka o panowanie na Bałtyku. Dla Szwecji konflikt ten był próbą rozszerzenia pola manewru na południowy Bałtyk oraz na Sund i Morze Północne. Lubeka związana była w tym czasie sojuszem z Danią.
Dania i Szwecja dysponowały wówczas silnymi flotami i solidną gospodarką. Konflikt w dużej mierze przekształcił się w wojnę morską, gdzie flota szwedzka odnosiła spore sukcesy w starciach z flotą duńską i lubecką. Walki wewnętrzne, które wybuchły w Szwecji w 1568 roku, doprowadziły do abdykacji Eryka XIV, osłabiły szwedzki wysiłek wojenny i wojna nie mogła zakończyć się pełnym sukcesem. Wyczerpanie zaczęła odczuwać także strona duńska i oba państwa zawarły pokój w Szczecinie (1570), który nie pociągnął za sobą żadnych zmian terytorialnych pomiędzy Szwecją i Danią. Król Danii, Fryderyk II, zrzekł się ostatecznie wszelkich pretensji do korony szwedzkiej; nowy władca Szwecji, Jan III, zobowiązał się ze swej strony nie wysuwać pretensji do Norwegii, Skåneland i Gotlandii.
Wojna kalmarska 1611–1613 thumb|left|300px|Scena z wojny kalmarskiej. Fragment gobelinu W następnym stuleciu szwedzko-duńska walka o supremację na Bałtyku była nadal kontynuowana. W 1611 roku, po długim przekonywaniu duńskiej Rigsrådet, Chrystian IV wypowiedział wojnę Szwecji. Jako główny powód wybuchu wojny kalmarskiej, gdyż tak został nazwany konflikt, wymienia się m.in. rozbieżności dotyczące opodatkowania ludności w Laponii, gdzie granica pomiędzy oboma państwami nie była ściśle wytyczona. Plan ataku duńskiego zakładał przeprowadzenie skoordynowanego natarcia od południa i zachodu, dotarcie do centralnych obszarów Szwecji i jako cel końcowy zdobycie Sztokholmu. Zawarcie nowej unii kalmarskiej stanowić miało dalszy cel polityki duńskiej. Pomimo początkowych sporych sukcesów, gdy Duńczycy zdobyli Kalmar i Älvsborg, nie osiągnęli jednak zakładanego celu. Wojna ta miała często powtarzający się w konfliktach szwedzko-duńskich przebieg: Szwedzi z powodzeniem odpierali duńskie ataki na lądzie, podczas gdy flota duńska panowała na morzu.
Z udziałem mediatorów angielskich rozpoczęto rozmowy pokojowe. Traktat pokojowy podpisano 20 stycznia 1613 roku w Knäred (duń. Knærød) w Hallandzie. Jego warunki dla Szwecji, zmuszonej do ustępstw we wszystkich punktach, były szczególnie ciężkie. Strona szwedzka musiała zgodzić się na zatrzymanie przez Danię Älvsborga i 7 okręgów (härad) w Västergötaland jako zastawu pod odszkodowanie wojenne w wysokości 1 mln riksdalerów. Był to tzw. okup za Älvsborg (Älvsborgs lösen). Dania została w 1613 roku niekwestionowanym zwycięzcą. Celem rządu szwedzkiego, z nowym królem Gustawem II Adolfem i kanclerzem Axelem Oxenstierną na czele, było złamanie dominacji Danii na Bałtyku.
Lata 1613–1720/1721 Po zakończeniu wojny kalmarskiej nastąpiło 30 lat pokoju pomiędzy oboma krajami. Przyczyny konfliktu istniały nadal, ale uwaga rządu szwedzkiego skierowała się ku Rosji, Rzeczypospolitej i sprawom niemieckim, gdzie pozycja Szwecji została wzmocniona. Poprzez aktywny udział w wojnie trzydziestoletniej od 1630 roku Szwecja stała się potęgą militarną. Udział Danii w wojnie w Niemczech w latach 1625–1628 zakończył się dla niej zupełną porażką. Jutlandia znalazła się pod okupacją wojsk cesarskich i Dania została zmuszona do zawarcia pokoju. Oferta szwedzka przyjścia Danii z pomocą w wojnie niemieckiej została odrzucona, zaś po 1630 roku polityka duńska została ukierunkowana na przeszkadzanie Szwecji w osiągnięciu większych zdobyczy w Niemczech.
Przewaga zaczęła powoli przechodzić na stronę szwedzką, która ze swej strony oczekiwała teraz sprzyjającej okazji, aby na nowo rozpocząć walkę o władztwo nad Bałtykiem. Szwedzki handel zagraniczny rozwinął się silnie od końca XVI wieku. Głównymi towarami eksportowymi była miedź i żelazo. W XVII wieku Szwecja stała się największym eksporterem tych surowców w Europie, eksportując głównie na rynki zachodnioeuropejskie. Dlatego też utrzymanie swobodnej komunikacji z tamtejszymi odbiorcami miało obecnie większe znaczenie niż dotychczas. Rozwój Holandii jako najbogatszego państwa morskiego był całkowicie uzależniony od importu żelaza. Z tego powodu państwa Europy Zachodniej, przede wszystkim Holandia oraz także Francja i Anglia, pragnęły uzyskać jak największy wpływ na stosunki polityczne nad Bałtykiem, skąd pochodziły także inne surowce niezbędne dla budownictwa okrętowego, takie jak konopie, smoła, drewno, metale oraz żywność. Do Szwecji przybyła także pewna liczba holenderskich specjalistów. Poprzez swe interesy w szwedzkiej produkcji żelaza ludzie ci wmieszali się osobiście w konflikt szwedzko-duński. Interesy głównych państw europejskich sprawiły, że równowaga sił na Północy nie była już tylko sprawą pomiędzy Danią a Szwecją.
Cały handel bałtycki przechodzący przez Cieśniny Duńskie obłożony był od 1429 roku obowiązkowym cłem dla Korony duńskiej. Cło zostało wprowadzone przez Eryka Pomorskiego jako sposób na wzrost dochodów państwa, motywowane tym, że król Danii ma suwerenną władzę na duńskimi morzami i szlakami wodnymi oraz żegluga po wodach duńskich odbywać się może tylko za jego zgodą. Cła budziły oczywisty sprzeciw państw handlujących nad Bałtykiem, mimo to Dania pobierała je przez 428 lat. Zostały one zniesione dopiero w 1857 roku. Szwecja zwolniona była z cła do 1720 roku, kiedy utraciła ten przywilej, mimo że Szwedzi władali od 1658 roku wschodnim brzegiem Sundu.
Wojna Torstenssona 1643–1645