thumb|Tomasz Arciszewski w 1906 r. thumb|Tomasz Arciszewski jako minister poczt i telegrafów thumb|Rząd Tomasza Arciszewskiego Tomasz Andrzej Arciszewski, pseudonim Antoni, Ludwik, Marcin, Siłacz, Stanisław, Szymon (ur. 14 listopada 1877 w Sierzchowach, zm. 20 listopada 1955 w Londynie) – polski polityk Polskiej Partii Socjalistycznej. Jeden z przywódców Organizacji Bojowej PPS. Minister poczt i telegrafów w Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej oraz rządzie Jędrzeja Moraczewskiego. Poseł na Sejm Ustawodawczy, I, II i III kadencji. Lider podziemnej PPS–WRN. Prezes Rady Ministrów w latach 1944–1947. Do 5 lipca 1945 kierowany przez niego rząd RP na uchodźstwie był uznanym na arenie międzynarodowej rządem państwa polskiego oraz stanowił on legalną kontynuację rządu polskiego z września 1939 (powołany został na podstawie konstytucji kwietniowej poprzez wyznaczenie następcy na urzędzie prezydenta RP przez Ignacego Mościckiego), w związku z czym jest de iure i de facto ostatnim premierem II Rzeczypospolitej. Kawaler Orderu Virtuti Militari.
Lata młodości Był synem Mikołaja Arciszewskiego (powstańca styczniowego) oraz Heleny z Młynarskich. Ukończył szkołę elementarną, rozpoczynając naukę w Lubani. W wyniku wczesnej śmierci ojca, jako 10-letni chłopiec musiał podjąć pracę zawodową. Pracował w garbarni, zaś w 1894 ukończył praktykę ślusarską w warsztatach mechanicznych w Radomiu. Brał tam udział w strajku przeciw 14-godzinnemu dniowi pracy.
W 1894 pracował jako ślusarz w fabryce „W. Fitzner i K. Gamper” w Sosnowcu, skąd w tym samym roku został wydalony jako organizator strajku. W 1896 wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej w Zagłębiu Dąbrowskim. Następnie podjął pracę w hucie „Katarzyna” w Sosnowcu, gdzie pracował trzy lata przy piecach w walcowni, a następnie w warsztatach mechanicznych, utrzymując matkę, brata i siostrę.
Działalność Arciszewskiego początkowo skupiała się na terenie Zagłębia Dąbrowskiego. Wspólnie ze Zbigniewem Woszczyńskim zorganizowali pierwszą demonstrację 1-majową w 1898. Na jesieni tego samego roku zorganizował obchody Mickiewiczowskie.
Na skutek donosu prowokatora Błacha, aresztowano Woszczyńskiego, zaś Arciszewskiego wzywano na śledztwo. Zagrożony aresztowaniem zaraz po pierwszym przesłuchaniu, z inicjatywy komitetu PPS, w listopadzie 1898 wyjechał do Londynu, a stamtąd po trzech miesiącach do Bremy. Tam pracował jako kotlarz, działając jednocześnie w strukturach Związku Zagranicznego Socjalistów Polskich oraz organizując komórki organizacyjne PPS.
Na polecenie Centralnego Komitetu Robotniczego PPS, Arciszewski powrócił do kraju w maju 1900. Po rozmowach ze Stanisławem Wojciechowskim „Zygmuntem”, wydano mu polecenie o odbudowaniu – rozbitej aresztowaniami – organizacji zagłębiowskiej. Po przybyciu do Sosnowca podjął pracę w fabryce maszyn w Niwce, podejmując wraz z Józefem Mireckim odtworzenie organizacji PPS w Zagłębiu.
11 sierpnia 1900 w wyniku wydaniu odezwy z powodu strajku został aresztowany. Łącznie Arciszewski w więzieniach spędził trzy lata. W więzieniu w Piotrkowie spędził ponad 3,5 miesiąca. Po opuszczeniu więźnia został wysłany do wsi Radzanów, gdzie pracował pod nadzorem policyjnym u pisarza gminnego. Pozbawiony tego zajęcia przez policję, zwrócił się do władz o możliwość wyjazdu do Radomia. Przed otrzymaniem formalnej zgody wyjechał w styczniu 1901 do Zagłębia po „bibułę”. Osaczony przez policję zbiegł, jednak po powrocie do Radomia został aresztowany i skazany decyzją departamentu policji na 8 miesięcy więzienia i dwa lata nadzoru policyjnego.
Po odsiedzeniu wyroku, został przewieziony do więzienia w Kielcach. Tam uczestniczył w dwóch strajkach głodowych przeciwko nieludzkiemu traktowaniu więźniów. W trakcie drugiego strajku uderzył w twarz naczelnika żandarmerii Krzyżanowskiego. Podczas dochodzenia sprawę jednak zatuszowano.
W kwietniu 1903 wyszedł z więzienia podlegając nadzorowi policyjnemu. Wznowił działalność w PPS, w Sosnowcu w fabryce maszyn w Niwce. W 1904 dostał anonimowy list ostrzegający go o grożącym aresztowaniu i zesłaniu na 3 lata do Archangielska. Zbiegł do Częstochowy, gdzie od tej pory działał nielegalnie. Z Częstochowy został skierowany jako emisariusz do Łodzi, gdzie odbudowywał rozbitą organizację PPS. Od jesieni 1904 był współorganizatorem manifestacji antywojennych PPS. W 1905 ukończył „szkołę bojową” w Krakowie i stał się członkiem Organizacji Bojowej PPS, którą zorganizował także w Warszawie.
Na ziemiach Królestwa Polskiego był współorganizatorem zamachów na oficerów i urzędników rosyjskich, m.in. udanego zamachu na generała-majora Markgrafskiego (w wyniku którego także zginął 10-letni syn generała)Włodzimierz Kalicki: Rok 1905: Przebudzeni bombą, „Gazeta Wyborcza” 10–11 grudnia 2005, s. 28., czy zabójstwo komisarza Szatałowicza, który w trakcie demonstracji w 15 stycznia 1905, zabił chorążego sztandaru PPS Tomasza Księżczyka. W tym samym roku współorganizował powstanie chłopów w okolicach Łęczycy. Rozkonspirowany po demonstracji 1 maja 1905, w czerwcu został przeniesiony do Siedlec, a jesienią do Białegostoku. W 1906 wstąpił do niepodległościowego skrzydła ruchu socjalistycznego PPS – Frakcja Rewolucyjna. Został członkiem jej Wydziału Bojowego. Razem z Józefem Piłsudskim był organizatorem i uczestnikiem akcji pod Bezdanami na Wileńszczyźnie z 26 września 1908, której celem było zdobycie 200 tysięcy rubli przewożonych rosyjskim pociągiem z Wilna do Petersburga.
W 1911 Organizacja Bojowa PPS została rozwiązana. Arciszewski wyjechał do Galicji. Pracował tam zarobkowo w Stanisławowie oraz Borysławiu. Tam związał się PPS OpozycjąLeinwand Artur: Pogotowie Bojowe i Milicja Ludowa w Polsce 1917–1919, Książka i Wiedza, Warszawa 1972. działającą we Lwowie.
Wielka Wojna Po wybuchu I wojny światowej, Arciszewski 6 sierpnia 1914 wstąpił w randze podporucznika do Legionów Polskich. Utworzył Lotny Oddział Wywiadowczy – „Oddział Beków”, a następnie służył w 1 pułku piechoty w składzie I Brygady Legionów Polskich.
Po rozwiązaniu oddziału w 1915, prowadził działalność polityczną na terenie Królewstwa Polskiego, tworząc struktury Polskiej Organizacji Zbrojnej. Rok później w Piotrkowie zorganizował XII zjazd PPS. Dzięki zgodzie niemieckich władz okupacyjnych, w latach 1916–1918 w Warszawie wydawano tygodnik „Jedność robotnicza”. Jednakże relacje Arciszewskiego z Niemcami były napięte. Był przez nich ścigany, za organizowanie i kierowanie pepeesowskimi grupami bojowymi (od 1918 Pogotowie Bojowe PPS). Przez cztery miesiące przebywał w Moskwie, gdzie przekonywał m.in. bolszewików, iż PPS nie pozwoli nikomu ingerować w wewnętrzne sprawy Polski.
Po powrocie do kraju, Arciszewski przygotował na 1 października 1918 zamach w Warszawie na szefa niemieckiej policji politycznej Ericha von Schultzego, który zakończył się sukcesem.
W latach 1919–34 był radnym miasta Warszawy. W tym czasie zorganizował Komisję Centralną Związków Zawodowych. Był pracownikiem Rady Departamentu Pracy Tymczasowej Rady StanuWłodzimierz Suleja: Tymczasowa Rada Stanu, Warszawa 1998, s. 224..
II Rzeczpospolita mały|Dekret o ośmiogodzinnym dniu roboczym, podpisany przez ministra Arciszewskiego w Tymczasowym Rządzie Ludowym, 1918 rok W trakcie odtwarzania się państwa polskiego, Tomasz Arciszewski objął tekę ministra pracy i opieki społecznej w powstałym 7 listopada 1918 Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego. Następnie w rządzie Jędrzeja Moraczewskiego (istniejącym do 16 stycznia 1919) pełnił tekę ministra poczt i telegrafów. Po objęciu przez Ignacego J. Paderewskiego urzędu premiera, Arciszewski stracił stanowisko.
W czasie wojny polsko-bolszewickiej poparł rząd Wincentego Witosa oraz utworzył Robotniczy Komitet Obrony Niepodległości i dokonywał dywersji na tyłach Armii Czerwonej.
W latach 1919–1922 był posłem na Sejm Ustawodawczy z okręgu wyborczego nr 29 (Sosnowiec). Pracował wówczas w komisjach aprowizacyjnej (jako referent), miejskiej, skarbowo-budżetowej (pełnił funkcję sekretarza i referenta). Wchodził również w skład specjalnej komisji dla zbadania krwawych zajść w Zagłębiu Dąbrowskim. W wyborach parlamentarnych w 1922 został wybrany z listy nr 2, w okręgu wyborczym nr 19 (Radom), z którego wszedł, równocześnie został wybrany z listy państwowej w okręgu wyborczym nr 21 (Będzin). W Sejmie I kadencji był członkiem komisji opieki społecznej, oraz przewodniczył komisji do walki z drożyzną. W wyborach parlamentarnych w 1928 został wybrany z listy nr 2, w okręgu wyborczym nr 19 (Radom). Kandydował również z listy państwowej. W Sejmie II kadencji, był członkiem komisji opieki społecznej i inwalidzkiej. Pełnił również funkcję wiceprzewodniczącego komisji do walki z drożyzną. W wyborach parlamentarnych w 1930 wybrany został z listy nr 7 (Centrolew), listy państwowej z której wszedł, wybrany został również w okręgu wyborczym nr 1 (Warszawa). W Sejmie III kadencji, był członkiem komisji wojskowej.
W latach 1938–1939 ponownie pełnił mandat radnego miasta Warszawy. Od 1928 do 1939 był przewodniczącym Warszawskiego Okręgowego Komitetu Robotniczego. W 1939 klub radnych PPS demonstracyjnie wysunął jego kandydaturę na prezydenta Warszawy. W głosowaniu uzyskał 42 głosy, a dotychczasowy komisaryczny prezydent Stefan Starzyński 40 głosów w 100-osobowej Radzie Miasta.
Od 1931 pełnił funkcję przewodniczącego Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS. Oprócz działalności politycznej, Arciszewski zajmował się także kwestiami społecznymi. W 1919 Centralny Komitet Robotniczy utworzył Robotniczy Wydział Wychowania Dziecka i Opieki nad Nim, który był zalążkiem Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci, gdzie w latach 1920–1939 pełnił funkcję przewodniczącego. Ponadto od 1921 był członkiem Rady Nadzorczej Związku Robotniczych Stowarzyszeń Spożywczych.
W okresie międzywojennym mieszkał na Grochowie w Kolonii Praussa przy ul. Płowce 8. Przez cały okres II Rzeczypospolitej należał do Rady Naczelnej PPS. Od 1930 z ramienia PPS współorganizował Centrolew.
Doprowadził także do utworzenia w Jastrzębiej Górze pensjonatu wypoczynkowego dla dzieci, budowy Domu Ludowego w Dąbrowie Górniczej oraz otwarcia pierwszej świeckiej szkoły w Polsce na Żoliborzu w Warszawie.
II wojna światowa (do połowy 1944) Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej, Arciszewski zaproponował utworzenie koalicyjnego rządu obrony narodowej oraz przedłożył ustawę o robotniczym przysposobieniu obronnym, lecz obie propozycje pozostały zignorowane. Gdy wojna wybuchła został współorganizatorem Robotniczych Brygad Obrony Warszawy. Po przejściu PPS do konspiracji i powstaniu 16 października 1939 Ruchu Mas Pracujących Polski (PPS–WRN) i razem z Kazimierzem Pużakiem kierował jej działalnością do lipca 1944. Z ramienia PPS–WRN został członkiem powołanej przez Jana Stanisława Jankowskiego Rady Jedności Narodowej. Był współautorem deklaracji RJN O co walczy Naród Polski z 15 marca 1944. Przez cały okres działalności RJN stał na stanowisku nieustępliwości wobec ZSRR. Był także współinicjatorem Oświadczenia, wydanego 3 kwietnia 1944 przez RJN i Delegata Rządu na Kraj Jankowskiego, określającego stanowisko wobec wejścia Armii Czerwonej na terytorium Rzeczypospolitej z 1939, które nastąpiło bez porozumienia z rządem polskim. Zwracał w nim uwagę na fakt, że wojska te walczą ze wspólnym wrogiem – Niemcami. Należy do wojsk tych zachować poprawny stosunek dopóki działania te będą zgodne z prawami międzynarodowymi.
Trudne lata 1944–1945