Powiat przeworski – powiat w Polsce (województwo podkarpackie), utworzony na nowo w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Siedzibą administracyjną powiatu i głównym ośrodkiem kulturalnym jest miasto Przeworsk. Za czasów I Rzeczypospolitej do powiatu przeworskiego należały liczne miasta, m.in.: Rzeszów, Łańcut, Leżajsk, Sokołów Małopolski, Sieniawa, KańczugaPrzyboś K.: Granice ziemi przemyskiej w czasach nowożytnych XVI – XVIII wiek. „Rocznik Przemyski” T. 29-30: 1993.Kunysz A. (red.), Siedem wieków Przeworska. Szkice, studia i materiały z dziejów miasta, Rzeszów 1974, PB 1974/6162..
Na terenie powiatu przeworskiego znajdują się ważne obiekty sakralne datowane na okres średniowiecza:
Bazylika Kolegiacka pw. Ducha Świętego w Przeworsku (1393 rok – data powołania parafii). Kościół i klasztor Bernardynów pw. św. Barbary w Przeworsku (1489 rok – data ukończenia budowy).
W Przeworsku oprócz świątyń średniowiecznych znajduje się barokowy Kościół Matki Bożej Śnieżnej (1780 rok – data ukończenia budowy).
Cenne obiekty sakralne zlokalizowane są także w Kańczudze (kościół renesansowy) czy Sieniawie (kościół barokowy).
Powiat przeworski bogaty jest również w pałace i zespoły pałacowo-parkowe:
Pałac Książąt Lubomirskich w Przeworsku (obecnie Muzeum z zabytkowym parkiem w stylu angielskim). Pałac Dzieduszyckich w Zarzeczu z zabytkowym parkiem epoki romantyzmu. Pałac w Sieniawie. Pałac Turnauów w Urzejowicach Zespół dworski w Hadlach Szklarskich. Pałac w Żuklinie Pałac Pogonowskich w Łopuszcze Małej.
Przez powiat przeworski przebiega wąskotorowa, zabytkowa, Przeworska Kolej Dojazdowa z najdłuższym w Europie tunelem kolei wąskotorowej, utworzona 8 września 1904 roku przez Księcia Andrzeja Lubomirskiego, ordynata dominium przeworskiego.https://kolejka-pogorzanin.pl/historia/
Powiat przeworski słynie z dobrych ziem uprawnych (czarnoziemy), co przyczynia się do bogatych plonów rolnych na tym obszarze.https://www.powiatprzeworsk.pl/powiat/o-powiecie/rolnictwo/ W przeszłości przeworskie czarnoziemy umożliwiały uprawę buraków cukrowych na masową skalę, co pociągnęło za sobą rozwój pierwszej w Galicji cukrowni w Przeworsku, szczycącej się wówczas pozycją jednej z 10 najlepszych cukrowni w Polsce.https://www.orzelprzeworsk.com/cukrownia-przeworsk-utracone-zloto/
Najwyżej położony punkt powiatu liczy 439 m n.p.m. i znajduje się w miejscowości Wola Rzeplińska, gm. Kańczuga na zachodnim stoku Mechowej Góry (sam szczyt zlokalizowany jest już poza terenem powiatu).
Według danych z 31 grudnia 2019 roku powiat zamieszkiwały 78 362 osoby. Natomiast według danych z 30 czerwca 2020 roku powiat zamieszkiwało 78 227 osób.
Podział administracyjny W skład powiatu wchodzą:
gminy miejskie: Przeworsk gminy miejsko-wiejskie: Jawornik Polski, Kańczuga, Sieniawa gminy wiejskie: Adamówka, Gać, Przeworsk, Tryńcza, Zarzecze miasta: Jawornik Polski, Kańczuga, Przeworsk, Sieniawa
Demografia Zamieszkany głównie przez grupę tzw. Rzeszowiaków.
Piramida wieku mieszkańców powiatu przeworskiego w 2014 roku. mały|Pałac w Sieniawie 690x480px mały|Renesansowy kościół św. Michała Archanioła w Kańczudze
Gminy powiatu przeworskiego Tabela została stworzona na podstawie danych GUS z czerwca 2009Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2009 r.. Lp. Gmina Ludność Powierzchnia(km²) Gęstość zaludnienia[os./km²] 1. Przeworsk (miejska) 15751 22,13 712 2. Adamówka 4158 134,29 31 3. Gać 4569 35,96 127 4. Jawornik Polski 4671 62,93 74 5. Kańczuga 12643 105,03 120 6. Przeworsk (wiejska) 14500 90,79 160 7. Sieniawa 6949 127,11 55 8. Tryńcza 8167 70,06 117 9. Zarzecze 7168 49,18 146
Ochrona przyrody Rezerwaty przyrody „Husówka” „Lupa”
Pomniki przyrody dąb szypułkowy w Rudce
Najważniejsze zabytki i atrakcje turystyczne Zabytkowe budowle sakralne bazylika kolegiacka pw. Świętego Ducha z kaplicą Grobu Bożego w Przeworsku kościół i klasztor O.O Bernardynów w Przeworsku kościół pw. MB Śnieżnej w Przeworsku kościół parafialny pw. NMP z kryptą Czartoryskich w Sieniawie kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła w Kańczudze
Obiekty na trasie szlaku architektury drewnianej gotycki kościół św. Marii Magdaleny w Nowosielcach w Nowosielcach (trasa VII) cerkiew w Rudce (trasa VI) dawna cerkiew w Krzeczowicach (trasa VII) kościół w Siennowie (trasa VII)
Inne zabytki drewniane żywy skansen – Pastewnik w Przeworsku Pałace, dwory i parki zespół pałacowo-parkowy Lubomirskich w Przeworsku zespół pałacowo-parkowy Czartoryskich w Sieniawie zespół pałacowo-parkowy Dzieduszyckich w Zarzeczu pałac i park Kellermannów w Żuklinie pałac i park Turnauów w Urzejowicach dwór i park w Hadlach Szklarskich pozostałości dworu i park w Sieteszy dwór i park w Lipniku dwór i park w Łopuszce Małej pozostałości dworu i park w Siennowie pozostałości dworu i park w Krzeczowicach pozostałości zespołu dworskiego w Łopuszcze Wielkiej
Atrakcje turystyczne kolejka wąskotorowa z Przeworska do Dynowa z najdłuższym w Europie tunelem na kolei wąskotorowej. mały|Drewniany kościół w Nowosielcach
Starostowie przeworscy Henryk Pieniążek (1999–2002) (AWS) Wiesław Rosół (2002) (AWS) Zbigniew Mierzwa (2002–2006) (PSL) Zbigniew Kiszka (2006–2018) (PSL) Bogusław Urban (2018-2024) (PiS) Dariusz Łapa (od 2024)
Sąsiednie powiaty lubaczowski jarosławski przemyski rzeszowski łańcucki leżajski biłgorajski (lubelskie)
Przypisy
przeworski