Powiat wołkowyski – jednostka administracyjna z siedzibą w Wołkowysku, w latach 1919–1920 pod polską administracją, w okręgu brzeskim Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich, w latach 1920–1921 w okręgu nowogródzkim, w latach 1921–1939 (1945) w województwie białostockim II Rzeczypospolitej.

Wcześniej powiat w płn.-wsch. części guberni grodzieńskiej, utworzony na miejsce wołkowyskiego starostwa grodowego Rzeczypospolitej. Pokrywa się częściowo z dzisiejszym rejonem wołkowyskim na Białorusi. Niewielki, zachodni skrawek powiatu, który pozostał na terytorium Polski, wchodzi obecnie w skład powiatów białostockiego i hajnowskiego.

Historia 7 czerwca 1919 roku powiat wołkowyski został włączony do nowo utworzonego okręgu brzeskiego Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich. 20 grudnia 1920 wszedł w skład okręgu nowogródzkiego.. 19 lutego 1921 roku został przyłączony do województwa białostockiego..

W wyniku napaści ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 r. obszar powiatu znalazł się pod okupacją sowiecką. 2 listopada władze sowieckie włączyły go w skład Białoruskiej SRR. Była to decyzja niezgodna z prawem międzynarodowym i jako taka nie została uznana przez władze Polski i społeczność międzynarodową. W czasie II wojny światowej większość państw świata uznawała powiat wołkowyski jako okupowane terytorium Polski.

Powiat formalnie przestał istnieć w 1945 roku, kiedy to nowe, komunistyczne władze Polski oficjalnie uznały jego podział między Polskę i ZSRR. Większość jego obszaru znalazła się na terytorium Białoruskiej SRR.

W składzie Polski pozostał jedynie niewielki zachodni skrawek powiatuWykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa.: cała gmina Tarnopol, włączono głównie do gminy Michałowo w powiecie białostockim (gromady Bołtryki, Bondary, Odnoga, Suszcza i Tanica), oraz do nowo utworzonej gminy Narewka w powiecie bielskim (gromady Eliaszuki, Grodzisk, Leśna, Lewkowo Nowe, Lewkowo Stare, Łuka, Mikłaszewo, Nowiny, Planta, Siemianówka i Tarnopol); 18 z 22 gromad gminy Jałówka (z siedzibą łącznie), włączono głównie do gminy Michałowo (15 z 16 gromad) oraz wyjątkowo do gminy Gródek (gromada Kituryki) w powiecie białostockim; osada Rękaw z gminy Świsłocz, włączono do gminy Michałowo w powiecie białostockim.

Demografia Według tezy Alfonsa Krysińskiego i Wiktora Ormickiego, część terytorium powiatu (gminy: Zelwa, Zelzin, Sławatycze, Łysków, Podorosk i Międzyrzecz) wchodziła w skład tzw. zwartego obszaru białoruskiego, to znaczy Białorusini stanowili na nim narodowość dominującą. Pozostałe gminy powiatu należały do tzw. zwartego obszaru białorusko-polskiego, to znaczy prawosławna ludność białoruska zamieszkiwała jedynie tereny wiejskie, zaś w większych miejscowościach dominowali Polacy.

Według spisu ludności w grudniu 1919 roku powiat wołkowyski okręgu brzeskiego ZCZW zamieszkiwało 97 215 osób. Na jego terytorium znajdowały się 794 miejscowości, z których 7 miało 1–5 tys. mieszkańców i 1 miała ponad 5 tys. mieszkańców. Był nią Wołkowysk z 8472 mieszkańcami.

Według spisu powszechnego z 1921 roku, powiat w ówczesnych granicach zamieszkiwało 115261 osób, w tym 80198 (69,6%) Polaków, 23933 (20,8%) Białorusinów, 10704 (9,3%) Żydów, 316 (0,3%) Rosjan, 51 Rusinów, 25 Niemców, 9 Litwinów, 9 Tatarów, 2 Finów, 2 Łotyszy, 1 Francuz, 1 Szwed i 10 osób o nie ustalonej narodowości.

Religia Według spisu powszechnego z 1921 roku, 53308 (46,2%) mieszkańców powiatu w ówczesnych granicach wyznawało rzymski katolicyzm, 47954 (41,6%) prawosławie, 13672 (11,6%) judaizm, 260 protestantyzm, 31 islam, 26 greko-katolicyzm, 758 (0,7%). W przypadku 10 osób nie ustalono wyznania.

Oświata W powiecie wołkowyskim okręgu brzeskiego ZCZW, w roku szkolnym 1919/1920 działało 48 szkół powszechnych i 1 szkoła średnia. Ogółem uczyło się w nich 3142 dzieci i pracowało 69 nauczycieli.

Miasta i gminy Poniższa tabela podaje podstawowe dane dla miast i gmin powiatu wołkowyskiego według stanu z 30 września 1921 roku.

+NoJednostkaSiedziba władzRodzaj    jednostki LudnośćBudynków mieszkal-nychMiejsco-wości1ŚwisłoczŚwisłoczmiasto293535612WołkowyskWołkowyskmiasto11100114313ZelwaZelwamiasto206427811BiskupiceWołkowyskgmina wiejska3481576312IzabelinIzabelingmina wiejska4676830873JałówkaJałówkagmina wiejska66621367514KrzemienicaKrzemienicagmina wiejska109921881625ŁyskówŁyskówgmina wiejska50491035676MiędzyrzeczMiędzyrzeczgmina wiejska4577869657MścibówMścibówgmina wiejska85871500608PiaskiPiaskigmina wiejska82761470769PodoroskPodoroskgmina wiejska32425653910PorozówPorozówgmina wiejska901717998611RośRośgmina wiejska559411117112SłowatyczeSłowatyczegmina wiejska26396483313ŚwięcicaŚwięcica Wielkagmina wiejska38757144214ŚwisłoczŚwisłoczgmina wiejska8195140112215TarnopolTarnopolgmina wiejska33056833816TereszkiWerejkigmina wiejska55729695217ZelwaZelwagmina wiejska32185402418ZelzinZelzingmina wiejska220544033

Zmiany administracyjne 1920–1933 30 grudnia 1922 zniesiono trzy gminy (Słowatycze, Święcica i Zelzin), utworzono jedną (Szydłowicze) oraz dokonano licznych zmian terytorialnych między gminami – zmieniony przez .:

+Z gminyDo gminyGromady (miejscowości)TereszkiRośDychnowicze (wieś Dychnowicze, wieś i gajówka Ignatowce)TereszkiRośOlchowo (wieś Olchowo)RośBiskupiceKołłątaje (wieś Kołłątaje, folwarki Kołłątaje, Łozy i Zygmuntowo, oraz osada Kołłątaje)RośBiskupiceLiczyce (wieś Liczyce)RośBiskupicePiataki (wieś Piataki)RośBiskupiceSkuraty (wieś Skuraty)KrzemienicaBiskupiceSzaulicze (wieś Szaulicze Rządowe, kolonię i folwark Jundziłowszczyzna oraz kolonie Nemejkowszczyzna i Hajki)MścibówBiskupiceKościewicze (wieś Kościewicze)MścibówBiskupiceCimochy (wieś Cimochy)MścibówSzydłowiczeBiegienie (wieś Bagienie)MścibówSzydłowiczeBierdziki (wsie Bierdziki i Niewiarówka)MścibówSzydłowiczeBobyle (wieś Bobyle)MścibówSzydłowiczeDziaki (wieś Dziaki)MścibówSzydłowiczeJanowicze (wieś Janowicze)MścibówSzydłowiczeKosin (wsie Kosin, Menczele i Subacze)MścibówSzydłowiczeKukiełki (wieś Kukiełki)MścibówSzydłowiczeMiełowce (wieś Miełowce)MścibówSzydłowiczeMosznie (wieś Mosznie [Moszny])MścibówSzydłowiczeOrany (wsie Orany i Wilczuki)MścibówSzydłowiczeOstrowczyce (wieś Ostrowczyce)MścibówSzydłowiczeOzieranki (wsie Ozieranki Małe, Ozieranki Wielkie i Bancerowszczyzna)MścibówSzydłowiczePiatczyce (wsie Piatczyce i Zieniowce)MścibówSzydłowiczeSnopki (wieś Snopki)MścibówSzydłowiczeSzydłowicze (wieś Szydłowicze)MścibówSzydłowiczeTalkowce (wieś Talkowce)MścibówSzydłowiczeWiszniewicze (wieś Wiszniewicze)ŚwisłoczMścibówOlekszyce (wieś Olekszyce)ŚwisłoczMścibówJatwieź (wieś Jatwieź)ŚwisłoczMścibówNieścierowicze (wieś Nieścierowicze [Nestorowicze])PorozówŚwisłoczMichałki (wsie Michałki Wielkie i Michałki Małe oraz kolonia Izrael)JałówkaTarnopolBołtryki (wsie Bołtryki i Rudnia)JałówkaTarnopolBondary (wsie Bondary, Garbary i Rybaki)JałówkaTarnopolTanica (wsie Bagniuki, Tanica Dolna i Tanica Górna)ŚwięcicaBiskupiceChoćkowce (wieś i folwark Choćkowce)ŚwięcicaPorozówHornostajewicze (wieś i folwark Hornostajewicze)ŚwięcicaPorozówKobuzie (wieś i folwark Kobuzie)ŚwięcicaPorozówKowale (wieś Kowale)ŚwięcicaPorozówKusińce (wieś Kusińce)ŚwięcicaPorozówPuszczyki (wsie Puszczyki, Hruszczany i Zahorany oraz folwark Walickowszczyzna)ŚwięcicaPorozówSokolniki wieś (wieś Sokolniki I)ŚwięcicaPorozówSokolniki osada (wieś Sokolniki II)ŚwięcicaPorozówBobrowniki Wielkie (wieś Bobrowniki Wielkie)ŚwięcicaPorozówWierebiejki (wsie Wierebiejki i Bobrowniki Małe)ŚwięcicaPorozówWilejsze (wsie Wilejsze, Downary, Skrebły, oraz folwarki Wilejsze i Skrebły)ŚwięcicaPorozówTołoczmany (folwark Tołoczmany)ŚwięcicaIzabelinGieruciów (wsie Gieruciów I, Gieruciów II i Połujanki oraz folwark Gieruciów)ŚwięcicaIzabelinZadworzańce (wsie Zadworzańce i Sidorki)ŚwięcicaIzabelinwieś Rakowszczyzna (włączona do gromady Machajły)ŚwięcicaMścibówWierdomicze (wieś i folwark Wierdomicze)ŚwięcicaMścibówNowosiółki (wsie Chilmonowce, Nowosiółki, Wielkie Sioło i Zarzeczany)ŚwięcicaMścibówŚwięcica Wielka (folwark Święcica Wielka)ŚwięcicaMścibówŚwięcica Mała (folwarki Święcica Mała i Marysin)ŚwięcicaŚwisłoczŁaszewicze (wsie Łaszewicze i Prazdniki)ZelzinŁyskówKrupa (wsie Krupa i Bojary oraz folwarki Brantowce i Krupa)ZelzinŁyskówMozole (wieś Mozole oraz folwarki Celinowo, Szejpiaki i Wygoda)ZelzinŁyskówZelzin (wsie Zelzin, Apelanowicze, Brantowce i Buszniaki, oraz folwarki Zelzin II, Jałowo i Włóki)ZelzinŁyskówZieleniewicze (wsie Zieleniewicze, Zienowicze i Jaroszewicze oraz folwark Zieleniewicze)ZelzinŁyskówSzpaki (wieś Szpaki oraz folwark Zelzin I)ZelzinPodoroskKuziewicze (wieś Kuziewicze)ZelzinPodoroskHołowczyce (wsie Hołowczyce i Raczki, oraz folwark Danejkowszczyzna)ZelzinPodoroskHołowczyce osada (folwarki Hołowczyce i Natalin)ZelzinPodoroskMąciaki (wieś i folwark Mąciaki)ZelzinPodoroskKonoplisko (folwarki Konoplisko, Michalin, Olesin i Tadzin)ZelzinPodoroskwsie Hirycze i Zalesiany (włączone do gromady Todrosy)MiędzyrzeczZelwaKarolin (wieś i folwark Karolin)MiędzyrzeczZelwaŻerno II (folwark Żerno)SłowatyczeMiędzyrzeczAgatowo (wieś Agatowo)SłowatyczeMiędzyrzeczCierechowicze (wieś oraz folwarki Komary, Michalin Mały i Szyrkowicze)SłowatyczeMiędzyrzeczMielachowicze (wieś i folwark Mielachowicze)SłowatyczeMiędzyrzeczJarutycze (wieś Jarutycze)SłowatyczeMiędzyrzeczPawłowicze (wsie Pawłowicze i Słowatycze, folwark Mazurkowszczyzna oraz osady Śmieck i Struga)SłowatyczeMiędzyrzeczZaprudzie (wieś Zaprudzie)SłowatyczeMiędzyrzeczChomicze (wieś Chomicze i osada Sieczyszcze)SłowatyczeMiędzyrzeczPiczuki (wsie Piczuki i Owieczyce oraz folwark Ułasowszczyzna)SłowatyczeMiędzyrzeczIwaszkiewicze (wieś i folwark Iwaszkiewicze)SłowatyczeMiędzyrzeczKoszele (wieś Koszele i folwark Meracze)SłowatyczeMiędzyrzeczRościewicze (wieś Rościewicze)SłowatyczeMiędzyrzeczPieniuha (wsie Pieniuha i Cyganówka oraz folwark Pieniuha)SłowatyczeMiędzyrzeczPietrowicze (wieś Pietrowicze)SłowatyczeMiędzyrzeczZieńkowce (folwark Zieńkowce)

W 1926 roku zlikwidowano status miejski Zelwy, włączając ją do gminy ZelwaGUS RP: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 5 (1927) / GUS RP: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 4 (1924/1926)..

1 kwietnia 1927 część obszaru gminy Biskupice (część majątku Pietraszowce o obszarze 163 ha 3506 m²) włączono do Wołkowyska..

Gromady 16 października 1933 gminy powiatu wołkowyskiego podzielono na 389 gromadBiałostocki Dziennik Wojewódzki. 1933, nr 11, poz. 51.: