8 pułk artylerii ciężkiej (8 pac) – oddział artylerii ciężkiej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.
8 pułk artylerii ciężkiej został sformowany 12 października 1921 z połączenia 4, 15 i 16 dywizjonów artylerii ciężkiej. Podlegał szefowi Artylerii i Służby Uzbrojenia Okręgu Korpusu Nr VIII, a od 1929 dowódcy 8 Grupy Artylerii. Stacjonował w Toruniu. W 1939 zmobilizował: 4 dywizjon artylerii ciężkiej, 15 dywizjon artylerii ciężkiej i 88 dywizjon artylerii ciężkiej. Po zakończeniu mobilizacji i skierowaniu oddziału zbierania nadwyżek do Ośrodka Zapasowego Artylerii Ciężkiej nr 4, pułk uległ rozformowaniu.
Geneza i walki przyszłych pododdziałów 8 pac Formowanie i działania 15 dywizjonu artylerii ciężkiej (II/8 pac) thumb|Marsze i boje 15 dac. Formowanie dywizjonu rozpoczęto w lutym 1919 na Sołaczu, a na jego dowódcę wyznaczony został kpt. Adam Biskupski. Jako pierwsza na front przeciwukraiński wyruszyła 2 bateria i od 18 marca uczestniczyła w walkach nad przywróceniem łączności ze Lwowem. Wspierała ogniem piechotę pod Milatynem i Barem, w rejonie Wołczuch, Dolinian, Henrykówki i Dobrzan. Od 19 kwietnia walczyła pod Lwowem. Od 15 maja wspierała ofensywę Grupy Wielkopolskiej. Po odrzuceniu Ukraińców za Zbrucz, z końcem maja powróciła do Poznania.
30 lipca 2 bateria ponownie wyruszyła na front. Tym razem na przeciwbolszewicki. Od 3 sierpnia uczestniczyła w ofensywie na Mińsk i Bobrujsk. Po zdobyciu Bobrujska, bateria wspierała obronę przyczółka mostowego. 28 września uczestniczyła w wypadzie za Ołę, podczas którego stoczyła zaciętą bitwę pod Rynią. 8 listopada powróciła do Poznania. Zimą 1919 cały dywizjon stacjonował na Sołaczu. 19 grudnia został przegrupowany do Scibórza. Tam stanowił artyleryjskie ubezpieczenie przed ewentualnymi niemieckimi działaniami zbrojnymi. W kwietniu, już jako I/15 pac, wyruszył na Wołyń. W rejonie Berdyczowa celnym ogniem udaremnił ucieczkę kilku sowieckim pociągom załadowanym materiałem wojennym. W dalszych walkach uczestniczyła jedynie 3 bateria, która broniła kijowskiego przyczółka mostowego. 24 maja dywizjon odjechał na białoruski kierunek operacyjny z zadaniem obrony zagrożonego Mińska Litewskiego. 30 maja przewieziony został do Krzywic, skąd wyszła polska kontrofensywa. Po odrzuceniu przeciwnika za Berezynę, pozostawał w odwodzie.
4 lipca ruszyła wielka ofensywa wojsk Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego. Dywizjon przeszedł do działań opóźniających. Z początkiem sierpnia 1 bateria zajmowała stanowiska ogniowe w rejonie Zakręt, 2 bateria w rejonie Palenicy, a 3 bateria w rejonie Sulejówka. W tym czasie doszło do rozwiązania 15 pułku artylerii ciężkiej i utworzono „samodzielny” 15 dywizjon artylerii ciężkiej, w skład którego weszły wszystkie trzy baterie dotychczasowego I/15 pac. W czasie bitwy o przedmoście warszawskie 1 bateria wspierała piechotę w walkach o Mińsk Mazowiecki, a pozostałe znajdowały się w odwodzie. W czasie polskiej kontrofensywy 15 dac ścigał przeciwnika w kierunku na Kolno. Po krótkim odpoczynku w rejonie Kleszczel uczestniczył w walkach w rejonie Bojary–Szurycze–Łaszczewicze–Bortniki i w rejonie Widzejek. 23 września dywizjon wyruszył znad Świsłoczy na Wołkowysk. W walkach 1 bateria straciła trzy działa. To był ostatni akord wojenny „samodzielnego” 15 dywizjonu artylerii ciężkiej. Po podpisaniu rozejmu, dywizjon skierowany został na odpoczynek do rejonu Baranowicz, a w końcu grudnia przegrupował się do Bydgoszczy.
16 dywizjon artylerii ciężkiej (I/8 pac) thumb|Marsze i boje 16 dac. W końcu marca 1919, w L’Ormeau we Francji, sformowana została polska mieszana bateria wyposażona w dwie 105 mm armaty i dwie 120 mm armaty. Jej obsadę stanowili Polacy – jeńcy z armii austro-węgierskiej. W końcu maja 1919 bateria, wspólnie z innymi oddziałami Armia Hallera, przybyła do Polski i rozlokowała się we Włocławku. Uczestniczyła w przywracaniu Polsce Pomorza Gdańskiego. W czerwcu, w rejonie Ostrołęki i Różana zaczęto formować baterie pozycyjne. We wrześniu na bazie rozwiązanych baterii pozycyjnych utworzono przyszłą 3 baterię 16 pac. W październiku bateria zapasowa 3 pułku artylerii ciężkiej z Lublina sformowała przyszłą 2 baterię 16 pac.
W kwietniu 1920 baterie 1. i 3. wyruszyły do Zwiahla. Tam weszły w skład Grupy Artylerii Ciężkiej płk. Aleksandrowicza i uczestniczyły w ofensywie kijowskiej, a potem w obronie przedmościa kijowskiego. W związku z przerwaniem się na tyły polskie konarmii Budionnego zarządzony został odwrót z Kijowa. 22 czerwca I/16 pac dotarł do Korostenia, załadował się na transporty kolejowe i wyjechał do Owrucza. Jako pierwszy wyruszył sztab dywizjonu wraz z 1 baterią. Jednak sowiecka kawaleria była szybsza i zajęła miasto. Próba przejechania pod ogniem nieprzyjaciela zakończyła się niepowodzeniem, a bateria straciła cały sprzęt ciężki. Jadąca kolejnym transportem 3 bateria ominęła Owrucz. Ostatecznie została wysłana do Torunia celem reorganizacji. 2 bateria dopiero na początku czerwca dotarła na front w rejon Kalenkowicz. Jej dowódca zaproponował umieszczenie dwóch 155 mm haubic na lorach kolejowych. W ten sposób powstał improwizowany pociąg pancerny „Grzmot”. Następnie bateria walczyła w obronie Pińska i Brześcia. W połowie sierpnia dołączyła do macierzystej 16 Dywizji Piechoty w okolicach Łukawca.
Na zapleczu odtworzono 1 baterię. Wzięła ona udział w obronie przedmościa warszawskiego walcząc w okolicach Zegrza. 3 bateria broniła Grudziądza, a 2 bateria uczestniczyła w pościgu za rozbitym przeciwnikiem w ramach kontrofensywy znad Wieprza. 22 sierpnia bateria została skierowana do Ostrowi Mazowieckiej, gdzie dołączyła do 1 baterii. W czasie walk rozwiązano 16 pułk artylerii ciężkiej i utworzono samodzielny 16 dywizjon artylerii ciężkiej. W jego skład weszły trzy baterie dotychczasowego I/16 pac. We wrześniu dywizjon przeszedł do rejonu Włodawy, skąd ruszył na front w kierunku Kobrynia. Działając wówczas bez 3 baterii, toczył liczne walki na linii Muchawca i Kanału Królewskiego. Pod Horodcem I/1 baterii skutecznie zwalczał bolszewicką artylerię i pociągi pancerne, a 2 bateria w znaczący sposób przyczyniła się do odbicia Małoryty. Działania w rejonie Horodca były ostatnimi walkami 16 dywizjonu artylerii ciężkiej. Po podpisaniu rozejmu dywizjon skierowany został na odpoczynek do rejonu Baranowicz. Pod koniec grudnia dywizjon powrócił do Torunia.
Bilans walk Na polu walki zginęło lub zmarło z ran 36 żołnierzy, w tym jeden oficer. Odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari został kpt. Teofil Szadziński. Ponadto 14 oficerów i 48 szeregowych zostało odznaczonych Krzyżem Walecznych.
Pułk w okresie pokoju Formowanie i zmiany organizacyjne 8 pułk artylerii ciężkiej został sformowany 12 października 1921 w wyniku z połączenia 4, 15 i 16 dywizjonów artylerii ciężkiej. Dowódcą jednostki został pułkownik Czesław Bzowski, dotychczasowy dowódca XVI Brygady Artylerii. Początkowo dowództwo pułku i 16 dac stacjonowało w Toruniu, natomiast 15 dac i 4 dac w Grudziądzu. Po włączeniu w skład pułku 4 dac został przemianowany na I/8 pac, a w grudniu 1921 na II/8 pac. Dotychczasowa bateria zapasowa 4 dac pozostała w Kaliszu i weszła w skład 25 pułku artylerii polowej, jako kadra baterii zapasowej. 15 kwietnia 1922 II dywizjon odmaszerował do Siedlec, gdzie został włączony w skład 9 pułku artylerii ciężkiej jako jego III dywizjon. Po odejściu II/8 pac, dowództwo pułku i 16 dac zostały przeniesione z Torunia do Grudziądza. W lipcu 1923 cały pułk został przeniesiony z Grudziądza do Torunia. Tam 16 dac został przemianowany na I dywizjon, a 15 dac na II dywizjon. W 1923 w skład pułku wchodziły: dowództwo, trzy dywizjony artylerii ciężkiej po trzy baterie, kadra oddziału łączności i kadra baterii zapasowej.
Na podstawie rozkazu wykonawczego o organizacji artylerii na stopie pokojowej, z 27 listopada 1925, został zorganizowany III dywizjon. Rozkazem z 30 stycznia 1928 skadrowano, w terminie do 15 lutego, trzy baterie (3, 6 i 9). Na podstawie rozkazu z 13 stycznia 1930 po raz kolejny dokonano reorganizacji pułku. W myśl rozkazu, dywizjony I i II składały się z dwóch baterii 155 mm haubic, natomiast III dywizjon z dwóch baterii 105 mm armat.
W 1937 pułk wydzielił ze swojego składu jedną baterię dla nowo powstałego 26 dywizjonu artylerii ciężkiej, a do grudnia tego roku odtworzył 7 baterię.
30 grudnia 1938 szef Departamentu Artylerii Ministerstwa Spraw Wojskowych wydał rozkaz L.dz. 3549/tj. o utworzeniu 16, 17, 20 i 30 dywizjonów artylerii ciężkiej i reorganizacji pułków artylerii ciężkiej. 8 marca 1939 termin sformowania dywizjonów artylerii ciężkiej oraz reorganizacji 3, 7 i 8 pac został przesunięty na maj tego roku. W ramach wspomnianej reorganizacji w Grupie, na bazie 8 pac został utworzony samodzielny 16 dywizjon artylerii ciężkiej podporządkowany dowódcy Artylerii Dywizyjnej 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty. Plan mobilizacyjny „S” Zgodnie z planem mobilizacyjnym z 1925, pułk miał osiągnąć gotowość bojową w 10 dniu mobilizacji powszechnej. Plan przewidywał zmobilizowanie trzech dywizjonów po trzy baterie, z czego baterie nr 1, 4 i 7 miały posiadać po dwie 105 mm armaty, a baterie nr 2, 3, 5, 6, 8 i 9 po trzy 155 mm haubice. Ponadto 8 pac zmobilizować miał w mobilizacji powszechnej: pluton maskowania nr 81, kompanię pomiarów artylerii nr 8, szefostwo artylerii i służby uzbrojenia nr 3, dowództwo artylerii nr 34, baterię marszową 178 pac i baterię zapasową. Ponadto w alarmie 8 pac mobilizował 8 samodzielny dywizjon artylerii przeciwlotniczej. Plan ten obowiązywał, z niewielkimi zmianami, do maja 1938
Zakwaterowanie pułku Od lipca 1923 wszystkie pododdziały pułku stacjonowały w koszarach im. Józefa Poniatowskiego w Toruniu na tzw. „Bydgoskim Przedmieściu”. Poza 8 pac-em stał tam także szwadron zapasowy 18 pułku ułanów i 8 dywizjon artylerii przeciwlotniczej. Na terenie koszar znajdowała się kryta ujeżdżalnia, co w istotny sposób ułatwiało szkolenie w zakresie jazdy konnej. Pewną niedogodnością był brak strzelnicy przykoszarowej. Wybudowano ją dopiero w 1932. Do tej pory pułk odbywał strzelania z broni strzeleckiej na strzelnicy garnizonowej. Pułk nie posiadał także utwardzonego placu do ćwiczeń działoczynów oraz wozowni dla wozów użytku bieżącego. Budynki koszarowe i magazyny były wystarczające pod względem wielkości, początkowo jednak, ze względu na znaczne zdewastowanie pomieszczeń, warunki bytowe były zaledwie dostateczne. Trudności pogłębiały braki kredytów na generalny remont koszar. Ogólnie warunki pracy 8 pac w 1937 zostały określone następująco: zakwaterowanie − dostateczne, place ćwiczeń − dobre, strzelnice − dobre.
Kultura i rozrywka w pułku Na poziom życia kulturalnego kadry i żołnierzy pułku wpływał fakt stacjonowania w dużym garnizonie. Kadra różnych oddziałów Wojska Polskiego zapraszała się wzajemnie na różne spotkania, zabawy taneczne itp. Dobre relacje utrzymywał też pułk z organizacjami społeczno-politycznymi i kulturalnymi działającymi na terenie miasta. Dużą rolę w tym zakresie odgrywały kasyna pułkowe: oficerskie i podoficerskie. Kasyno oficerskie powstało na początku lat dwudziestych. Dzięki dobrowolnym składkom początkowa improwizacja zamieniła się w profesjonalną instytucję. Kasyno podoficerskie zaczęło funkcjonować nieco później, a stan budynku oraz jego wyposażenie było w tragicznym stanie. Dzięki dużemu wkładowi własnej pracy, a także nakładom finansowym, już w 1925 kasyno zaczęło w pełni spełniać swoje funkcje. W celu zachęcenia wojska do aktywnego uczestnictwa w życiu kulturalnym liczne instytucje wprowadziły znaczne zniżki cenowe dla żołnierzy. Teatr Miejski w Toruniu już w latach dwudziestych wprowadził dla kadry oficerskiej i podoficerskiej 25% zniżki na każde przedstawienie zamiejscowe i 50% na przedstawienia organizowane własnymi siłami. Inną formę przyjęło natomiast kino „Mars”. Aby zachęcić żołnierzy pułku do uczestnictwa w seansach filmowych, dyrekcja przy różnych okazjach przekazywała pewną ilość darmowych biletów.