Cerkiew Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy – prawosławna cerkiew filialna w Szczebrzeszynie. Należy do parafii św. Jerzego w Biłgoraju, w dekanacie Zamość diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.

Budynek został w swojej obecnej postaci wzniesiony w XVI w., na fundamentach starszej świątyni. Być może ta wcześniejsza świątynia to pierwszy katolicki kościół św. Mikołaja, który ufundował ok. 1394 Dymitr z Goraja, ówczesny właściciel Szczebrzeszyna. Andrzej Górka prawdopodobnie przejął od katolików kościół i przekształcił go na zbór kalwiński. Mała liczba protestantów nie potrzebowała jednak do użytku tak dużego obiektu sakralnego i Górkowie przekazali go wyznawcom prawosławia. Jednocześnie Andrzej i Stanisław Górkowie przekazali fundusze na przebudowę świątyniRyszard Cędrowski, Wyniki badań wykopaliskowych przeprowadzonych w cerkwi pw. Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny w Szczebrzeszynie [w:] Kościoły, cerkwie i klasztory Lubelszczyzny w świetle badań archeologicznych, Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków, Lublin 2013, s. 153, . Przez pierwsze kilka dziesięcioleci funkcjonowania była to cerkiew prawosławna, po 1596 przyjęła unię. W jurysdykcji diecezji chełmskiej pozostawała do jej likwidacji, przeprowadzonej przez władze carskie w 1875. W okresie, gdy cerkiew w Szczebrzeszynie należała do unitów, została kilkakrotnie wyremontowana i przebudowana, przez co zatraciła cechy wschodniochrześcijańskiej architektury sakralnej. Na przełomie XVIII i XIX w. do wnętrza świątyni wstawiono wzorowane na łacińskich ołtarze główny i boczne, które usunięto w czasie przebudowy w latach 1867–1870.

Po wejściu w życie ukazu tolerancyjnego cara Mikołaja II zdecydowana większość wiernych parafii szczebrzeszyńskiej, zmuszonych wcześniej do przyjęcia prawosławia, przeszła do Kościoła rzymskokatolickiego. Cerkiew pozostała jednak czynna do 1915, tj. do momentu, gdy w mieście przebywali rosyjscy urzędnicy i wojskowi. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę nie została ponownie otwarta, gdyż w Szczebrzeszynie pozostały tylko dwie osoby wyznania prawosławnego. W 1938 znajdowała się na liście cerkwi przeznaczonych do zniszczenia w ramach akcji rewindykacyjno-polonizacyjnej, jednak po protestach mieszkańców jej rozbiórka została przerwana.

Po II wojnie światowej obiekt przeszedł na własność Skarbu Państwa. Początkowo użytkowany jako magazyn, a następnie całkowicie porzucony, z czasem uległ całkowitej dewastacji. W 2006 zrujnowaną cerkiew otrzymał na własność Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny. W latach 2008–2010 obiekt został poddany gruntownemu remontowi, w czasie którego odkryte i odsłonięte zostały siedemnastowieczne malowidła ścienne, a ikonostas, zniszczony w czasie I wojny światowej, odrestaurowany.

Świątynia jest najstarszym obiektem sakralnym będącym w posiadaniu PAKPM. Bołtryk, Cerkiew w Szczebrzeszynie wraca do Cerkwi, „Przegląd Prawosławny”, nr 3 (249), marzec 2006. Znajduje się w przy ulicy Sądowej 11. Została wpisana do rejestru zabytków 24 listopada 1956 i 24 marca 1970 pod nr A/474.

Historia Okres i okoliczności powstania Niektórzy autorzy piszący o cerkwi szczebrzeszyńskiej, m.in. prawosławny proboszcz miejscowej parafii Timofiej Tracz, zaangażowany w rusyfikację ziemi chełmskiej, świadomie powtarzają za autorem osiemnastowiecznej unickiej kroniki parafialnej, ks. Janem Karolem Lipowieckim, błędną informację o ufundowaniu cerkwi już w 1194. Ks. Lipowiecki, pragnąc podnieść prestiż swojej świątyni, świadomie sfałszował opis początków jej funkcjonowania, twierdząc, jakoby jej fundatorem był ruski i prawosławny książę Andrzej Górka. W rzeczywistości Andrzej Górka, kasztelan międzyrzecki, żył w XVI stuleciu. Cerkiew mogła powstać przed tym stuleciem (choć po 1194). Spotyka się również informację o wzniesieniu świątyni na miejscu XII-wiecznego kościoła łacińskiego.

Badania architektoniczne i archeologiczne dowodzą, że w okresie XV – I połowa XVI wieku świątynia składała się z absydy z kryptą i z prostokątnej nawy. Być może był to pierwszy kościół św. Mikołaja, ufundowany ok. 1394 przez Dymitra z Goraja, co miało związek z erekcją pierwszej na tym terenie parafii katolickiej przeprowadzonej przez arcybiskupa halickiego Jakub Strepa w końcu 1397 – początek 1398 r. W latach 1555–1592, gdy właścicielami miasta byli protestanccy Górkowie, Andrzej Górka prawdopodobnie przejął od katolików kościół i przekształcił go na zbór kalwiński, jednak mała liczba protestantów spowodowała, że Górkowie przekazali go wyznawcom prawosławia. Jednocześnie Andrzej i Stanisław Górkowie przekazali fundusze na przebudowę świątyni. Historyk sztuki Piotr Krasny wskazuje szereg przesłanek sugerujących szesnastowieczny rodowód zachowanego do dziś obiektu. Z 1540 pochodzą żelazne drzwi w ścianie prezbiterium, opatrzone inicjałami Andrzeja Górki, co być może wskazywało na niego jako fundatora obiektu. Również ogólny wygląd świątyni w pierwszym okresie jej istnienia, ustalony dzięki badaniom archeologicznym w latach 80. i 90. XX wieku, zbliżony jest do wyglądu szesnastowiecznych cerkwi prawosławnych Wołynia.

Świątynia prawosławna najprawdopodobniej funkcjonowała w Szczebrzeszynie w połowie XIV w. Z tego okresu pochodzi pierwsza pisemna wzmianka o miejscowości, która opisuje ją jako oppidum Ruthenicale. Pierwsza bezpośrednia informacja o prawosławnej parafii datowana jest jednak dopiero na rok 1588, mówi przy tym o cerkwi istniejącej już od dawna. Dalsze informacje, dotyczące uposażenia cerkwi i przekazania jej półłanka w Rozłopach, przekazuje dokument wystawiony w 1593 przez Jana Czarnkowskiego.

Cerkiew unicka Świątynia w Szczebrzeszynie należała do eparchii chełmskiej i razem z nią przeszła w 1596, na mocy decyzji biskupa chełmskiego Dionizego, na unię. Nie zachowały się dokumenty, które pozwoliłyby ustalić, czy o cerkiew w Szczebrzeszynie toczony był gwałtowny spór między zwolennikami unii i prawosławia, tak, jak miało to miejsce w wielu innych parafiach eparchii chełmskiej. Już w lutym 1620 unicki biskup chełmski Atanazy Pakosta zwołał do Szczebrzeszyna soborczyk duchowieństwa z miejscowego okręgu cerkiewnego (dekanatu), co mogłoby świadczyć o faktycznym, a nie tylko formalnym, przyjęciu unii w miejscowej parafii. Mimo to jeszcze w 1670 Ulryk Werdum w swoim opisie Szczebrzeszyna wskazał, że tylko nieliczni wierni miejscowej cerkwi faktycznie uważali się za katolików, większość pozostawała przy prawosławiu. W 1751 do unickiej cerkwi w Szczebrzeszynie uczęszczało ok. 293 wiernych, z czego jedynie 47 pochodziło z samego miasta. Było to wynikiem sukcesywnej utraty wiernych na rzecz Kościoła rzymskokatolickiego, jaka dokonywała się od XV w. i nie ustała po przyjęciu unii.

W połowie XVIII w. ks. Andrzej Karpiński zainicjował częściowy remont świątyni, w czasie którego wzniesiono nowy skarbiec. Istniał on jednak tylko przez kilkadziesiąt lat, do 1777. Ks. Karpiński planował dalszą renowację cerkwi, jednak zmarł, zanim zrealizował swoje plany. Na cele remontowe pozostawił 5 tys. złotych. Remont przeprowadził ostatecznie ks. Jan Karol Lipowiecki. Skłoniła go do tego katastrofa budowlana prezbiterium świątyni, które zawaliło się na dwa dni przed Bożym Narodzeniem w 1777. Rozpoczęcie remontu polecił ks. Lipowieckiemu biskup chełmski Maksymilian Ryłło, który wizytował obiekt wiosną tego samego roku. Biskup ten szczególnie troszczył się o wygląd i wystrój świątyń w kierowanej przez siebie administraturze. Do prac remontowych przystąpiono mimo niewystarczających środków, jakimi dysponowała parafia. 19 maja 1777 ks. Lipowiecki sprowadził z Zamościa majstra murarskiego i architekta, który opracował projekt i kosztorys prac. Twórcą tym był prawdopodobnie Fryderyk Gisges.

Pierwszy etap remontu, obejmujący wymianę ścian prezbiterium i wykonanie prowizorycznego dachu, trwał miesiąc. Po tym czasie parafia szczebrzeszyńska musiała zrezygnować z kontynuacji prac z powodu braku środków. Dopiero dziesięć lat później do renowacji przystąpiono ponownie. Do lata 1787 wykończono prace w prezbiterium, kładąc nową posadzkę i dach, zaś w 1795 do cerkwi wstawiono ławki. Budowa obszernego prezbiterium, które zastąpiło dawne niewielkie pomieszczenie ołtarzowe, zmieniła układ wnętrza cerkwi, upodabniając ją do kościołów rzymskokatolickich lub wzniesionych w XVIII wieku cerkwi unickich o zlatynizowanej architekturze (np. cerkiew św. Mikołaja w Chełmie, cerkiew w Klesztowie). Nie wiadomo, czy ks. Lipowiecki, decydując o tak poważnej zmianie w wyglądzie budowli, kierował się swoistą modą na wznoszenie unickich świątyń podobnych do kościołów, świadomie pragnął nadać obiektowi kształt podobny do kościoła łacińskiego, czy też uznał nowy układ przestrzenny za wygodniejszy.

Następca ks. Lipowieckiego na probostwie szczebrzeszyńskim, ks. Teodor Batycki, kontynuował prace remontowe i dekoracyjne w cerkwi. W 1799 nakazał naprawę parkanu otaczającego teren świątyni, w roku następnym opłacił kolejne roboty na dachu oraz wstawił do świątyni ołtarz główny na miejsce tradycyjnego ikonostasu. W 1842 ołtarz ten został opisany jako czwórkolumnowa edikula ujęta dwoma drzwiami, nad którymi umieszczono dwie postacie aniołów. W edikuli znajdowała się uważana za cudotwórczą ikona Matki Bożej. Po ołtarzu głównym ks. Batycki zamówił dla cerkwi jeszcze dwa ołtarze boczne z ikonami św. Mikołaja i Zaśnięcia Matki Bożej. Do 1808 w wyglądzie cerkwi szczebrzeskiej doszło do kolejnych poważnych przeobrażeń. Zniszczono wieżę na jej elewacji. W 1829 ks. Jan Iwaszkiewicz zainicjował kolejną przebudowę obiektu, którą kierował majster Daszkiewicz. W ciągu kolejnych siedmiu lat w ramach tejże przebudowy zburzono kryłosy i wykonano neogotycką elewację, być może według projektu wykonanego jeszcze w 1808. Inspiracją dla wyglądu nowej fasady mógł być wygląd kościoła w Wielączy, natomiast sama cerkiew w Szczebrzeszynie stała się wzorem dla twórców cerkwi w Zamchu powstałej w latach 1842–1843. Według innego źródła neogotycka fasada, ufundowana przez Stanisława Kostkę Zamoyskiego, została wzniesiona jeszcze w 1808. Tym samym budowla ostatecznie zatraciła zewnętrzne cechy wschodniochrześcijańskiej architektury sakralnej, co odpowiadało tendencjom w unickim budownictwie sakralnym epoki i poglądom ówczesnego biskupa chełmskiego Ferdynanda Dąbrowy-Ciechanowskiego.

Już w 1837 cerkiew znowu wymagała remontu, w roku tym wymieniono pokrycie jej dachu. Bardziej kompleksowa renowacja została przeprowadzona na koszt rosyjskiej administracji powiatu zamojskiego w latach 1867–1870. Poprawie stanu technicznego świątyni towarzyszyło przy tym usuwanie niektórych elementów wyposażenia niezgodnych z prawosławną tradycją. Z wnętrza usunięto ołtarze boczne, umieszczając eksponowane w nich ikony w nowym, jednorzędowym ikonostasie. Opisywana renowacja także nie dała trwałych efektów. Nowy dach już w 1873 został zniszczony przez wichurę. Ponieważ jego naprawy dokonano dopiero po pewnym czasie, świątynia popadła w niemal całkowitą ruinę.

Cerkiew prawosławna mały|Widok cerkwi w 1891 mały|Wnętrze cerkwi w 1891 Cerkiew w Szczebrzeszynie została ponownie przekazana parafii prawosławnej w 1875, na skutek likwidacji unickiej diecezji chełmskiej. Formalnie miejscowi wierni przeszli na prawosławie 27 maja 1875 w Zamościu, wiadomo jednak, że wielu z nich nie czuło się w żaden sposób związanych z nowym wyznaniem i starało się bezskutecznie o przyjęcie do Kościoła rzymskokatolickiego. Z uwagi na zły stan techniczny budynku władze rosyjskie rozważały jego rozbiórkę i przekazanie parafii prawosławnej kościoła pofranciszkańskiego. Ostatecznie w 1876 przystąpiono do kolejnego remontu cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej, w czasie którego z dachu zrzucono sygnaturkę i zastąpiono ją cebulastą kopułkąKościół pofranciszkański został ostatecznie również przekazany prawosławnym, nastąpiło to w 1886..