Bartłomiej Groicki (ur. 1519/1534 w Rzeszowie, zm. 1605 w Krakowie) – mieszczanin krakowski, znawca praw stosowanych w państwie polskim (Speculum Saxonum, Iure Municipali, Statutu Koronnego) i za granicą (Constitutio Criminalis Carolina) oraz propagator i tłumacz tych praw z łaciny na język polski.
Życiorys Prawdopodobnie absolwent Akademii Krakowskiej – był w dobrych stosunkach z Decjuszem. Około 1550 był nauczycielem dzieci rajcy krakowskiego Erazma Bancka. W latach 1567–1573 pełnił funkcję pisarza w królewskiej komorze celnej Krakowa. Przed 1567 i od 1573 był pisarzem w Sądzie Wyższym Prawa Niemieckiego w Krakowie. Okresowo pełnił też funkcję podwójta.
W wolnych chwilach przekładał poezję, a być może pisał również własne wiersze. W 1559 wydał kancjonał Pieśni duchowne człowieka, gdzie oprócz własnych przekładów zamieścił utwory M. Reja oraz A. Trzecieskiego. Wiele pochodzących z tego kancjonału utworów, wykorzystano w późniejszym czasie w różnych protestanckich śpiewnikach. Sam kancjonał zaginął.
Dzieła prawnicze Artykuły prawa majdeburskiego, które zowią Speculum Saxonum – pierwsza książka prawnicza drukowana w języku polskim, wydana w 1558 w oficynie Łazarza Andrysowicza. Polskie wydanie prawa magdeburskiego oparto na łacińskich wersjach Zwierciadła saskiego (Speculum Saxonum) oraz Weichbildu (Ius Municipale), do których to w poszczególnych artykułach dodano odnośniki. Groicki przetłumaczył, a właściwie przedstawił sens najważniejszych artykułów, wciąż aktualnych i wciąż będących w użyciu. Artykuły wycofane zastąpił tłumaczeniami obowiązującego w tym względzie, nadrzędnego prawa polskiego ze Statutu Koronnego (np. w kwestiach kar za uszkodzenia ciała i zabójstwa). Ponieważ, jak uważał, prawo magdeburskie niewystarczająco traktowało kwestię pożarów więc oprócz jego przepisów dotyczących karania za celowe wzniecenie pożaru, Groicki przedstawia prawo polskie określające powinności mieszkańców w kwestii ochrony przeciwpożarowej (kto czym się zajmuje, gdzie powinien być rezerwowy sprzęt gaśniczy, sposób powiadamiania i wiele innych spraw) co jest o tyle istotne, że sprawy pożarowe były rozpatrywane według prawa polskiego. Ustawa płacej u sądów w prawie majdeburskim – wydana w oficynie Unglera taryfa opłat za czynności sądowe przygotowana przez Sąd Sześciu Miast i w 1547 zatwierdzona przez Zygmunta Starego. Ustawa płacej ... zawierała ponadto pierwszą w polskim języku rotę przysięgi prokuratorskiej. Porządek sądów i spraw miejskich prawa majdeburskiego w Koronie Polskiej książka wydana w 1559 w wydawnictwie Andrysowicza, zyskała wielką popularność i poczytność gdyż zawierała zestawienie przepisów postępowania sądowego. Porządek... składa się z 4 części: traktuje o wszystkich uczestnikach sprawy, warunkach zostania sędzią, pisarzem, podaje też roty przysiąg uczestników sprawy omawia różne typy sądów: burgrabski, sołtysi, wyłożony, potoczny, gościnny, gorący oraz za mężobójstwo wyjaśnia zawiłości postępowania sądowego, różne praktyki założenia sprawy, zagajenia, zakończenia, odwołania, opłaty, sposoby egzekucji kar i zabezpieczenia (rękojmi) jest o karaniu złoczyńców i złodziejów, cudzołożników oraz o stosowanych torturach.
Postępek sądów około karania na gardle tłumaczenie wydane w 1559 na podstawie wydanego w 1532 Constitutio Criminalis Carolina, prawa zatwierdzonego przez cesarza Karola V i obowiązującego na terenie Rzeszy. Groicki jako specjalista prawo to przetłumaczył i dostosował do warunków i przyzwyczajeń polskich. W odróżnieniu od niemieckiego oryginału, Groicki wyraźnie odradza pochopne stosowanie tortur podając 8 punktów, które należy brać pod uwagę jako przeciwwskazanie. Między innymi pisał : Bo wiele razów przygadza się, że drugi niecierpliwy, ze strachu męki, a bólu, powie to, czego nigdy nie uczynił, i przyzna się ku temu, czego nie winien: i wiele tym obyczajem niewinnych potracono. Podobne ostrzeżenia przeszło 100 lat później kierował do sędziów Kazimierz Florian Czartoryski. W 1567 w jednym tomie ukazały się: Postępek sądów..., Artykuły prawa... oraz Porządek sądów.... jako Tytuły prawa majdeburskiego. Do tego wydania, za namową Decjusza, Groicki dołączył Rejestr do Porządku i do Artykułów prawa majdeburskiego i cesarskiego. W Rejestrze ... zamieścił indeks wyrazów używanych w praktyce sądowej (z numerami stron dla łatwego znalezienia) oraz rejestr specjalistycznych wyrażeń prawniczych, występujących w prawach bez żadnego objaśnienia. Można więc w rejestrze dowiedzieć się jak rozumieć takie pojęcia jak: burgrabska wina, Crimen laesse majestatis, Famosi libelli, hipoteka a oprócz tego znajdują się tam pewne dodatkowe informacje rozszerzające pierwotną treść o nowe przypadki prawne. Obrona sierot i wdów – książkę w 1605 wydali dwaj starsi synowie Groickiego Gabriel i Jan, jak piszą we wstępie, nastąpiło to już po śmierci ojca. Ponieważ w styczniu 1605 autor jeszcze książkę pisał (wynika z treści), stąd należy przyjmować, że Bartłomiej Groicki jednak zmarł w 1605 rObrona sierot i wdów w głównej mierze opiera się na pracy "Patrocinium Pupillorum Minorum et Prodigorum" (1564) Damhoudera (Groicki korzystał z niej także przy pisaniu Porządku sądów ...) oraz włoskiego Borgninusa Cavalcanusa (Cavalcanti). Autor w miejsce tematów niemających zastosowania w Polsce w większości wstawiał odpowiednie przepisy z prawa niemieckiego lub polskiego ziemskiego. Korzystał też z pracy miejscowego prawnika sądu krakowskiego Jana Cerasinusa Kirsteina (1507-1561) Enchiridion aliquot locorum communium iuris magdeburgensis (1556) oraz Jana Herburta Statuta i przywileje koronne (1570). Obrona sierot i wdów podaje prawa i praktyczne metody postępowania w przypadku przejmowania przez żonę majątku zapisanego testamentem, opieki dorosłych nad majątkiem osieroconych osób niepełnosprawnych i nieletnich, oddawania majątku w przypadku uzyskania dorosłości i wiele innych przypadków. Obrona ... składa się z ośmiu ksiąg dzielących się na rozdziały. Przed każdym rozdziałem jest numerowany spis jego treści. Numery ze spisu odpowiadają numerom wypisanym na marginesie stron następnych i umieszczone są na wysokości akapitu zaczynającego kolejną kwestię prawną. Na końcu Obrony ... znajduje się regestr, czyli indeks ułożony alfabetycznie tematami ze stroną i odpowiednim numerem z marginesu, umożliwiający szybkie znalezienie tematu. Było to wielce kunsztowne i wygodne w użyciu wydanie, jednak z niewiadomych powodów nie znalazło uznania u czytelników i pozostało jedynym aż do 1958. Wewnątrz znajduje się jeszcze jeden dodatek: Dwa tytuły z swemi prawami, o sierotach pierwszy, a drugi o wdowach, potrzebniejsze ze statutów, praw i konstytucyj koronnych, łacińskich i polskich, zebrane i do praw miejskich o tychże sierotach i wdowach przydane. Jest to wyciąg z prawa ziemskiego. Umieszczenie go autor uzasadnia tym że wielu szlachciców bierze za żony mieszczanki, znające jedynie prawo miejskie. Zostając wdowami, nie bardzo potrafią się one znaleźć w przepisach dotyczących szlachty i prawidłowo zabezpieczyć siebie i dzieci. Obrona sierot i wdów została dedykowana Zygmuntowi III, nieprzypadkiem. Jak wynika z obu wstępów, pisanych do wydania przez autora i jego synów, Groicki na odchodnym z Komory Celnej Krakowa dostał od króla Zygmunta III, w wyniku rekomendacji podskarbiego koronnego Jana Dulskiego, oraz Pan Jacynkta Młodziejowskiego z Młodziejowic – podskarbiego nadwornego, dożywotni zapis dziesięciu grzywien, wypłacanych co kwartał. Ponieważ na żywności rodzinie Groickich nie zbywało a brać za darmo pieniędzy nie chcieli więc Bartłomiej Groicki postanowił napisać kolejną książkę. ... polskim językiem, ku pożytku Polakom, co się łacińskim nie bawią, ile mi Pan Bóg z daru swojego świętego użyczyć raczył, com rozumiał być potrzebnego ojczyźnie swojej miłej, podał. Pozostałe prace Groickiego wielokrotnie wznawiano a jeszcze w połowie XVIII w. były podstawą kodyfikacji praw dla Ukrainy, zarządzonej przez Piotra II. Mimo że formalnie nie były oficjalnymi kodeksami prawa tak były traktowane i na podstawie ich treści w wielu miejscach wydawano wyroki nawet jeszcze w XVIII w.
Podobnie jak Jan Ostroróg, również Groicki postulował, aby zamiast określenia "prawo niemieckie", używać w Polsce określenia "prawo cywilne", a to dlatego że prawo to jest powszechnie stosowane, a ponadto jest znacznie przerobione i dostosowane do zwyczajów polskich. Jak deklaruje Groicki we wstępie do Artykułów prawa..., tłumaczeń dokonał, aby prawo mogło być realizowane także w małych miasteczkach, gdzie o znajomość łaciny trudno, a odpowiedzialni za pilnowanie porządku (także panowie w swoich dobrach) mogli sądzić zgodnie z prawem, a to oznacza sprawiedliwie. Groicki stale domagał się i czynił wszystko, aby prawo w Polsce było powszechnie dostępne, a więc pisane w j. polskim. We wstępie do wydania z roku 1567 pisze:...gdzie praw własnym językiem spisanych nie masz, prokuratorowie nie tak się sprawiedliwości domawiają, jako prawo pokazuje, ale jako wedle głowy swojej czują... a w Postępku... pisze: Bo jako nie grzech złego stracić, aby nie szkodził dobrym, tak niewinnego wszetecznie stracić wielki grzech jest. Groicki pisał wyłącznie po polsku a rozpowszechnienie rodzimego języka w wymiarze sprawiedliwości uzasadniał nierozumnym [tzn. niezrozumiałym] językiem do ludu mówić nic inszego jest, jedno próżno słowa na nich puszczać a prawie się błaznem ukazować.
Przypisy
Bibliografia Reprint dzieł B. Groickiego z 1953, 1954 oraz 1958 r. oraz wstępy przygotowane przez profesora Karola Koranyi Literatura Polska. Przewodnik encyklopedyczny t.1 Polski Słownik Biograficzny, t. VIII, s. 628-629 Katarzyna Sójka-Zielińska "Historia prawa" Warszawa 1981 s. 75 - 78 i 201
Linki zewnętrzne Bartłomiej Groicki: Porządek sądów y spraw Mieyskich Prawa Maydeburskiego w zbiorach Opolskiej Biblioteki Cyfrowej Bartłomiej Groicki (cytaty) Ma sąd od męczenia powściągnąć się, aż wszystko to obaczy, co ma być słusznie obaczono (8 zasad, które Groicki zalecał brać pod uwagę) Prace Bartłomieja Groickiego w serwisie Polona.pl
Kategoria:Mieszczanie krakowscy (I Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy tłumacze literatury łacińskojęzycznej Kategoria:Prawnicy I Rzeczypospolitej Kategoria:Autorzy dzieł prawnych (I Rzeczpospolita) Kategoria:Urodzeni w XVI wieku Kategoria:Urzędnicy celni I Rzeczypospolitej Kategoria:Urzędnicy sądowi I Rzeczypospolitej Kategoria:Zmarli w 1605 Kategoria:Ludzie urodzeni w Rzeszowie