thumb|Strefy czasowe na świecie Strefa czasowa – wytyczony obszar powierzchni Ziemi o szerokości średnio 15° (360°/24) długości geograficznej, rozciągający się południkowo między biegunami, w którym urzędowo obowiązuje jednakowy czas (czas strefowy). Przeważnie jest on średnim czasem słonecznym środkowego południka tej strefy, który różni się o całkowitą liczbę godzin od czasu uniwersalnego. Są jednak wprowadzone urzędowo strefy, w których czas różni się od czasu uniwersalnego o niecałkowitą liczbę godzin.
Geneza i zasady podziału thumb|Mapa Europy przedstawiająca różnice między czasem strefowym a słonecznym w lecie thumb|Mapa Europy przedstawiająca różnice między czasem strefowym a słonecznym w zimie Wszystkie punkty położone na tym samym południku mają ten sam czas lokalny (miejscowy). Każda zmiana długości geograficznej powoduje zmianę lokalnego czasu – gdy ludzie zaczęli przemieszczać się coraz częściej i szybciej, stawało się to bardzo niewygodne. Czas uniwersalny i strefy czasowe zostały zaproponowane w 1878 roku przez kanadyjskiego wynalazcę Sandforda Fleminga, zaś wprowadzono je w 1884 roku.
Całą Ziemię podzielono na 24 strefy czasowe o szerokości 15° każda. W praktyce strefy czasowe o granicach wytyczonych przez południki obowiązują jedynie na morzach i oceanach. Na lądach ich kształt jest zmodyfikowany tak, by w małych i średnich państwach obowiązywała tylko jedna strefa czasowa. Większe państwa znajdują się zwykle w kilku strefach czasowych (m.in. Stany Zjednoczone, Kanada, Brazylia, Rosja, Australia), choć nie jest to regułą – w Chinach obowiązuje jedna strefa czasowa, pomimo iż różnica w czasie słonecznym między wschodnimi i zachodnimi prowincjami wynosi ponad 4 godziny.
Poza standardowymi strefami, pomiędzy którymi różnice w czasie mierzone są pełnymi godzinami, istnieją strefy o różnicach rzędu 30 minut (m.in. UTC+3:30 używana w Iranie) lub kwadransu (m.in. UTC+5:45 w Nepalu). W przeszłości funkcjonowały także strefy o bardziej nieregularnych różnicach, jak np. UTC+0:20, stosowana w Holandii przed II wojną światową.
Czas strefowy używany jest również na morzach i oceanach, gdzie zegary przestawia się po przepłynięciu wielokrotności południka 15 stopni.
Na obowiązującą w danym kraju strefę czasową nierzadko wpływ ma czas stosowany w sąsiednich państwach. Przykładowo Hiszpania i Francja znajdują się w strefie UTC+1:00, wspólnej ze znaczną częścią Europy, choć położone są na długościach geograficznych odpowiadających strefie UTC+0:00. Strefę czasową w Hiszpanii zmieniono z UTC+0:00 na UTC+1:00 po dojściu do władzy gen. Franco, który chciał w ten sposób symbolicznie zbliżyć kraj do nazistowskich Niemiec. Taką samą zmianę wprowadzono we Francji pod naciskiem Hitlera po kapitulacji tego kraju w 1940 r. W Hiszpanii po demokratyzacji kilkukrotnie podejmowano debatę nad zmianą strefy czasowej – za każdym razem zakończoną zachowaniem status quo. Na niektórych wyspach leżących na Oceanie Spokojnym na wschód od południka 180° (tj. na półkuli zachodniej), jak Tokelau czy Tonga związki polityczno-ekonomiczne z państwami wschodniej półkuli (Australia, Nowa Zelandia) spowodowały zaadaptowanie niestandardowych stref, jak UTC+14:00, które poprzez przesunięcie o 24 godziny w przód względem standardowych dla tych długości stref typu UTC-10:00, zapewniają spójność daty z tymi krajami (jednocześnie powstaje jednak różnica nawet 26 godzin między tymi wyspami a podobnie położonymi terytoriami, w których te strefy nie funkcjonują).
Czas letni
Na faktyczny czas w poszczególnych krajach wpływ ma także przestrzeganie bądź nie czasu letniego. W jego wyniku część krajów dokonuje w okresie letnim (odmiennym dla półkuli północnej i południowej) przestawienia czasu o godzinę w przód względem standardowego. Data dokonania zmiany często jest przy tym odmienna dla różnych terytoriów – na północ od równika zmianę na czas letni wykonuje się w marcu lub kwietniu, a odwrotną w okresie od września do listopada, na południe od równika czas letni wprowadza się we wrześniu lub październiku, a powrót następuje między lutym a kwietniem. Zdarza się, że czas letni obowiązuje jedynie w części kraju (np. w Kanadzie zmiany nie dokonuje się między innymi w prowincji Saskatchewan).
Linia zmiany daty
Międzynarodowa linia zmiany daty przebiega wzdłuż granicy stref od UTC+12:00 do +14:00 i UTC-12:00, częściowo pokrywając się z południkiem 180°. Czas obowiązujący na terytoriach położonych na zachód od tej linii jest przesunięty o dobę do przodu względem czasu terytoriów położonych na wschód od niej; np. na Fidżi (UTC+12:00) jest zawsze ta sama godzina co na wyspie Baker (UTC-12:00), choć data stale różni się o jeden dzień.
Lista stref czasowych i terytoriów w nich leżących UTC-12:00 Strefa całoroczna
UTC-11:00 Strefa całoroczna
UTC-10:00 Strefa całoroczna
(Wyspy Tubuai, Tuamotu, Wyspy Towarzystwa) (Hawaje)
Półkula północna. Czas letni: UTC-9:00 (Aleuty)
UTC-09:30 Strefa całoroczna (Markizy)
UTC-09:00 Strefa całoroczna (Wyspy Gambiera)
Półkula północna. Czas letni: UTC-8:00 (Alaska)
UTC-08:00 Strefa całoroczna
Półkula północna. Czas letni: UTC-7:00 (zachód) (Kalifornia Dolna) (zachód)
UTC-07:00 Strefa całoroczna (Sonora) (Arizona)
Półkula północna. Czas letni: UTC-6:00 (środkowy zachód) (zachód) (środkowy zachód)
UTC-06:00 Strefa całoroczna
(Wyspa Wielkanocna) (Prowincja Galápagos)
(Saskatchewan)
Półkula północna. Czas letni: UTC-5:00 (środkowy wschód) (środek i wschód) (środkowy wschód)
UTC-05:00 Strefa całoroczna
Półkula północna. Czas letni: UTC-4:00
(środkowy wschód) – EST
(wschód) – EST
UTC-04:00 Strefa całoroczna
(zachód)
(wschodni Quebec)
Półkula północna. Czas letni: UTC-3:00
(Qaanaaq, Baza kosmiczna „Pituffik”) (wschód)
Półkula południowa. Czas letni: UTC-3:00 (prowincja San Luis) (środek)
UTC-03:30 Półkula północna. Czas letni: UTC-2:30 (Nowa Fundlandia)
UTC-03:00 Strefa całoroczna (bez prowincji San Luis) (północny wschód)
Półkula północna. Czas letni: UTC-2:00
Półkula południowa. Czas letni: UTC-2:00 (południowy wschód)
UTC-02:00 Strefa całoroczna (wyspy atlantyckie)
Półkula północna. Czas letni: UTC-1:00 (większość obszaru)
UTC-01:00 Strefa całoroczna
Półkula północna. Czas letni: UTC+0:00 (Azory)
UTC±00:00 Strefa całoroczna
(Danmarkshavn, Park Narodowy Grenlandii i okolice)
Półkula północna. Czas letni: UTC+1:00
(Wyspy Kanaryjskie, Hiszpańskie posiadłości w Afryce Północnej)
UTC+01:00 thumb|Strefy czasowe w Europie Strefa całoroczna
(zachód)
(w czasie Ramadanu +0:00)
(w czasie Ramadanu +0:00)
Półkula północna. Czas letni: UTC+2:00
Półkula południowa. Czas letni: UTC+2:00 Brak od września 2017.
UTC+02:00 Strefa całoroczna
(wschód)
(od września 2017)
(Obwód królewiecki)
Półkula północna. Czas letni: UTC+3:00
UTC+03:00 Strefa całoroczna
(Wyspy Rozproszone)
(większość europejskiej części kraju)
UTC+03:30 Półkula północna. Czas letni: UTC+4:30
UTC+04:00 Strefa całoroczna
(Wyspy Crozeta)
(Obwód samarski i Udmurcja)
UTC+04:30 Strefa całoroczna
UTC+05:00 Strefa całoroczna (Wyspy Kerguelena oraz Święty Paweł i Amsterdam)
(zachodnia część azjatycka)
Półkula północna. Czas letni: UTC+6:00
UTC+05:30 Strefa całoroczna
UTC+05:45 Strefa całoroczna
UTC+06:00 Strefa całoroczna
(Kraj Ałtajski, obwód nowosybirski, obwód omski, obwód tomski i Republika Ałtaju)
UTC+06:30 Strefa całoroczna
UTC+07:00 Strefa całoroczna (zachód)
(zachód) (środkowo-zachodnia część azjatycka)
UTC+08:00 Strefa całoroczna (Australia Zachodnia)
(środek) (środek) (środek i wschód) (Obwód irkucki, Buriacja i Kraj Zabajkalski)
UTC+08:45 (Eucla)
UTC+09:00 Strefa całoroczna (wschód)
(środkowa część azjatycka)
UTC+09:30 Strefa całoroczna (Terytorium Północne)
Półkula południowa. Czas letni: UTC+10:30 (Australia Południowa)
UTC+10:00 Strefa całoroczna (Queensland)
(zachód)
(środkowy wschód)
Półkula południowa. Czas letni: UTC+11:00 (południowy wschód)
UTC+10:30 Półkula południowa. Czas letni: UTC+11:00 (Lord Howe)
UTC+11:00 Strefa całoroczna (wschód)
(wschodnia Jakucja)
UTC+11:30 Strefa całoroczna
UTC+12:00 Strefa całoroczna
(Wyspy Gilberta)
(daleki wschód)
Półkula południowa. Czas letni: UTC+13:00
UTC+12:45 Półkula południowa. Czas letni: UTC+13:45 (Wyspy Chatham)
UTC+13:00 Strefa całoroczna (Wyspy Feniks)
Półkula południowa. Czas letni: UTC+14:00
UTC+14:00 Strefa całoroczna (Line Islands)
Zobacz też czas miejscowy czas słoneczny czas urzędowy
Przypisy
Linki zewnętrzne Strefy czasowe okiem Fizyka, Instytut Fizyki Jądrowej im. Henryka Niewodniczańskiego Polskiej Akademii Nauk (IFJ PAN) – kanał na YouTube, 21 kwietnia 2023 [dostęp 2024-10-08]. Zegar Światowy, Flash mapa stref czasowych na świecie Time Zones Converter: Local times world wide in the past, now, and in the future William Heuisler, How did trains standardize time in the United States?, kanał TED-Ed na YouTube, 5 lutego 2013 [dostęp 2024-09-02].
Kategoria:Listy związane z geografią społeczno-ekonomiczną Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (od 10 do 30k)