Malta Festival Poznań (do 2009 roku Międzynarodowy Festiwal Teatralny Malta) – jedno z najważniejszych wydarzeń artystycznych Europy Środkowo-Wschodniej. Festiwal prezentuje międzynarodowy program teatralny, muzyczny, taneczny i filmowy. Odbywa się od 1991 roku w Poznaniu, na przełomie czerwca i lipca. Nazwa pochodzi od znajdującego się w Poznaniu Jeziora Maltańskiego.
Malta Festival Poznań powstał w celu stworzenia w Polsce okazji do zaprezentowania teatrów plenerowych, offowych, nierepertuarowych, eksperymentalnych. Z czasem formuła poszerzała się, obejmując także inne sfery sztuki. Od 2010 roku rdzeniem tematycznym festiwalu są Idiomy – tematy istotne dla zrozumienia współczesnego świata, zwłaszcza Europy – jej kultury, sytuacji społecznej i przyszłości. Każda edycja Idiomu programowana jest przez innego kuratora.
Poza Idiomem, Malta Festival Poznań tworzą: program teatralny i taneczny, niezwykle bogaty program muzyczny, prezentujący zarówno zespoły alternatywne, jak i gigantów światowej sceny, projekty w przestrzeni miejskiej realizowane przez młodych artystów oraz projekcje filmów i dyskusje.
Twórcą i pierwszym dyrektorem Malta Festival Poznań był Michał Merczyński, który w 2023 roku po zakończeniu 33 edycji Festiwalu oznajmił, że nie opuszczając Fundacji rezygnuje jednak z funkcji głównego szefa chcąc by imprezę dalej poprowadził ktoś z pokolenia ludzi młodszych. Rzeczpospolita 08.07.2023
Historia Pierwsze lata festiwalu „Muszę przyznać, że Malta zaczęła się trochę przypadkowo. To było związane z polityką kulturalną miasta po oddaniu Toru Regatowego Malta. Jan Kaczmarek, ówczesny wiceprezydent odpowiedzialny za kulturę, przyszedł do Teatru Polskiego z pomysłem, żeby ożywić ten teren, prezentując spektakle poznańskich teatrów repertuarowych. Zaproponowałem, że może zamiast przenosić spektakle zrealizowane na tradycyjnej scenie, moglibyśmy prezentować takie, które zostały przygotowane specjalnie na plener. Od razu wiedzieliśmy też, że festiwal nie powinien być tylko nad Maltą, ale także w centrum miasta. Festiwal musi być widoczny, żeby funkcjonował. Chodziło więc o to, żeby wpuścić trochę życia na tereny wokół Jeziora Maltańskiego. Mieliśmy już wtedy w Poznaniu tradycję teatru plenerowego związaną z Teatrem Ósmego Dnia, który akurat wrócił z wymuszonej emigracji. Chcieliśmy pokazać ten potencjał, stąd „Mięso” Ósemek na pierwszej Malcie, ale od razu zaprosiliśmy też teatry spoza Polski, jak choćby zaprzyjaźniony z Teatrem Ósmego Dnia Nucleo. Te międzynarodowe kontakty Ósemek bardzo nam wtedy pomogły. Dysponując bardzo symbolicznym budżetem udało się zrobić namiastkę tego, czym Malta była przynajmniej przez kilka kolejnych lat. Już rok później mieliśmy premierę „Giordano” Teatru Biuro Podróży, pojawiały się też kolejne poznańskie zespoły i coraz więcej gwiazd zagranicznych, jak choćby Royal de Luxe czy Générik Vapeur.” – opowiada Michał Merczyński, dyrektor Malta Festival Poznań
Od 1993 roku, poza Programem Głównym zaczęto realizować także cykl Malta Off, który służył prezentacji i promocji młodych zespołów offowych. Od 1994 częścią programu stał się Poznań na Malcie, w którym swoje spektakle pokazywały poznańskie teatry zarówno instytucjonalne, jak i alternatywne. Dzięki rozbudowanej formule programu do Poznania przyjeżdżało co roku aż kilkadziesiąt zespołów. Już w 1994 roku liczba prezentacji przekroczyła sto. Podczas tej edycji po raz pierwszy festiwalowym wydarzeniom towarzyszyła debata merytoryczna. Seminarium naukowe „Teatr w przestrzeniach nieteatralnych” przygotował Juliusz Tyszka. Rok 1994 był także przełomowy dla debaty o teatrze ulicznym i jego granicach. Prezentowany na Malcie kontrowersyjny spektakl „Pogrzeb mamusi” Turbo Cacahuete (artyści maszerowali z trumną po mieście, weszli z nią do sklepu mięsnego, próbowali ją też wnieść do szpitala) wywołał burzę w środowisku teatralnym i w mediach. „Dyskusja toczyła się chyba pół roku i wręcz postawiła pod znakiem zapytania dalsze losy festiwalu. Wtedy jednak poparło nas wielu ważnych ludzi z polskiego i międzynarodowego środowiska kulturalnego. To podbudowało nasze prawo do pokazywania pewnych rzeczy, które mogą budzić kontrowersje.” – komentuje wydarzenia Michał Merczyński. Pierwsze lata festiwalu przyniosły też dofinansowanie z funduszy unijnych. W ramach programu Kaleidoscope, w 1994 roku Malta dostała pierwszy unijny grant w Wielkopolsce.
Festiwal Malta przyciągał na swoje spektakle tysiące widzów. Dobrze wpisał się w czas przełomu politycznego i kulturowego w Polsce. Dyrektor artystyczny festiwalu, Lech Raczak powiedział kiedyś, że „więcej osób przychodzi na spektakle maltańskie niż na mecze Lecha Poznań.” „Ludzie chcieli się spotykać i Malta była dobrym pretekstem. Nie było jeszcze tylu kanałów w telewizji, a docierająca do nas komercja ograniczała się do straganów z pończochami i mandarynkami przed blaszanymi supersamami. To nie była jeszcze masowa konsumpcja kultury.” – rozwija cytat Raczaka Michał Merczyński.
Malta dziś Początek XXI wieku przyniósł kryzys teatru ulicznego, który coraz rzadziej stawał się medium dla społecznie ważnych kwestii, skupiając się bardziej na widowiskowości spektakli. Festiwal Malta poszukując wyjścia z kryzysu zapoczątkował wówczas nurt, który Juliusz Tyszka nazwał „teatrem w miejscach nieteatralnych”. Zainspirowani projektem „Miasto”, zrealizowanym przez Teatr Ósmego Dnia w poznańskiej Starej Rzeźni (2002), organizatorzy festiwalu coraz częściej dla prezentacji spektakli wybierali przestrzenie postindustrialne. Eksperymenty z przestrzenią dialogowały z konwencją teatralną, ale przede wszystkim generowały nową relację z publicznością. Festiwal poszerzał swoje horyzonty również o zjawiska pozateatralne. W 2006 roku w programie Malty dokonała się diametralna zmiana. Program podzielono na nurty: TEATR, TANIEC, MUZYKA oraz VARIA, do których w kolejnym roku dołączył jeszcze FILM/SZTUKI WIZUALNE. Ogłoszono także konkurs dla młodych twórców „Debiuty”, współorganizowany z Instytutem Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego (dziś w zmienionej formule pod nazwą „Nowe Sytuacje”). Częścią programu stał się cykl spotkań: Archipelag Malta. Pełnił on funkcję festiwalowego forum dyskusyjnego, podejmując tematy zjawisk istotnych dla sztuk widowiskowych.
W 2010 roku, w dwudziestolecie swojego istnienia, festiwal przeobraził się zarówno wizerunkowo, jak i programowo. Zmieniła się nazwa z Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego Malta na Malta Festival Poznań. Ze względu na różnorodność prezentowanych wydarzeń słowo „teatralny” przestało już oddawać istotę festiwalu. Ważne miejsce Malty na mapie europejskich wydarzeń kulturalnych, liczba zagranicznych artystów i gości ściągających do Poznania nadało słuszność umiędzynarodowieniu nazwy festiwalu. Najważniejsza jednak zmiana dokonała się w koncepcji programowej.
Idiomy Od 2010 roku każda edycja festiwalu ma temat wiodący (Idiom) oraz kuratora, który pracuje nad programem. Według tematu-idiomu dobierane są realizacje artystyczne nawiązujące do wiodącego hasła. W założeniu temat ma dotykać istotnego zagadnienia kultury dzisiejszej. Kolejne idiomy i kuratorzy chronologicznie:
Flamandowie – Sven Birkeland (2010), Wykluczeni – Katarzyna Tórz (2011), Akcje Azjatyckie / Asian Investments – Stefan Kaegi (2012), oh man, oh machine / człowiek-maszyna – Romeo Castellucci (2013), Ameryka Łacińska: Mestizos / Mieszańcy – Rodrigo Garcia (2014), Nowy Ład Światowy / New World Order – Tim Etchells (2015), Paradoks Widza / The Paradox of the Spectator – Lotte van den Berg (2016), Platforma Bałkany / The Balkans Platform – Oliver Frljić, Goran Injac (2017), Skok w wiarę / Leap of Faith – Jan Lauwers, Grace Ellen Barkey, Maarten Seghers (Needcompany) (2018), Armia jednostki / Army of the Individual – Nástio Mosquito (2019).
W 2015 r. Malta jako jedyny festiwal z Polski i jeden z 12 w Europie otrzymał nagrodę EFFE przyznawaną przez European Festival Association dla wydarzeń wyznaczających festiwalowe trendy. Jury uznało Malta Festival Poznań za „najbardziej innowacyjny festiwal w Polsce: na początku prezentujący teatr, a od pięciu lat zapraszający czołowych artystów do bycia kuratorami programów wokół wybranych tematów i idei”.
Współpraca międzynarodowa Festiwal od początku jest imprezą międzynarodową i współtworzy spektakle z udziałem twórców polskich i europejskich (w tym młodych i początkujących). Od 2012 roku festiwal jest członkiem sieci House on Fire. Sieć jest finansowana z funduszy UE i skupia 10 instytucji kultury z Europy: LIFT (Londyn), HAU (Berlin), Kaaitheater (Bruksela), BRUT (Wiedeń), Archa Theatre (Praga), Teatro Maria Matos (Lizbona), Frascati (Amsterdam), Malta Festival (Poznań), Théâtre Garonne (Tuluza), BIT (Bergen). Sieć finansuje artystów, których realizacje są powiązane z aktualnymi problemami społecznymi, kulturalnymi i ekonomicznymi UE.
Generator Malta Wprowadzając Idiomy, Malta nie zapomniała o swoich korzeniach. W 2013 r. z inicjatywy Katarzyny Mazurkiewicz, pierwszej kuratorki Generatora Malta, festiwal, angażujący mieszkańców miasta we wspólne świętowanie, przeniósł się na położony w samym centrum Poznania pl. Wolności. W budowanym na czas trwania imprezy Generatorze Malta – swoistym miasteczku festiwalowym – każdy może codziennie obejrzeć spektakl, wysłuchać koncertu, wziąć udział w debacie, warsztatach, działaniach artystycznych i edukacyjnych. Wstęp na wszystkie wydarzenia odbywające się na placu jest bezpłatny. Celem Generatora Malta jest pokazywanie alternatywnych sposobów spędzania wolnego czasu, wspieranie dialogu międzypokoleniowego i integracja mieszkańców regionu przez demokratyczne uczestnictwo w zbiorowym święcie sztuki. Od 2014 r. kuratorką Generatora Malta jest Joanna Pańczak. Generator sukcesywnie poszerza pola swojego działania, realizując rezydencje dla artystów, ożywiając zaniedbane budynki i przywracając je celom kulturalnym i współpracując z twórcami, aktywistami i mieszkańcami wielu dzielnic Poznania. Plac Wolności jest też miejscem Forum, którego program przygotowuje Dorota Semenowicz – dyskusji z udziałem artystów, dziennikarzy, pisarzy, filozofów, oraz towarzyszących im czytań performatywnych; programu teatralnego prezentującego małe formy sceniczne, a także działającego do późnych godzin wieczornych klubu festiwalowego z uwielbianym przez publiczność silent disco.
Malta Festival Poznań jest świętem łączącym wzajemną dynamikę miasta i sztuki. Filozofia festiwalu to otwarcie na dialog, potrzeba powoływania nowych miejskich wspólnot, wymiana lokalna i międzynarodowa, chęć manifestacji kreatywności i świadomej refleksji o współczesnym świecie.
Wydarzenia w ramach festiwalu Teatr Głównym nurtem od początku istnienia Festiwalu Malta jest teatr. Początkowo przedstawiano głównie spektakle rozgrywające się w przestrzeniach otwartych. Z czasem zaczęto prezentować także przedstawienia realizowane w miejscach zamkniętych. Dotychczas na festiwalu wystąpili m.in.:thumb|Lauwers needcompany|324x324px1991 La Burbuja Teatro / Hiszpania, Teatro Nucleo / Włochy, Scena Plastyczna KUL / Polska, Teatr Ósmego Dnia / Polska
1992 Teatr Biuro Podróży / Polska, Dogtroep / Holandia, Teatr KTO / Polska
1993 Teatr Derevo / Rosja, Silence Teatro / Włochy, Plasticiens Volants / Francja, Tadeusz Słobodzianek i
Teatr Wierszalin / Polska, Transe Express Circus / Francja
1994 Footsbarn Travelling Theatre / Wielka Brytania, Francja, Theater Vagant / Niemcy, Atélier Quazar / Francja, Turbo Cacahuete / Francja
1995 Générik Vapeur / Francja, La Fura dels Baus / Hiszpania, Licedei 4 / Rosja, Teatr Kana / Polska, Dinska Bronska / Belgia
1996 Royal de Luxe / Francja, The Living Theatre / USA, United Cowboys / Holandia, Theatre of Fire / Irlandia
1997 Cirque Baroque / Francja, Teatro Nucleo / Włochy, L’Arpa Associazione Culturale / Włochy, Teatr Strefa Ciszy / Polska, Les Alamas Givrés / Francja