thumb|Ciemnozielony: założycieleJasnozielony: przystąpieniaJasnoniebieski: kolonie stronCiemnoniebieski: terytoria mandatowe stron Pakt Brianda–Kellogga, Traktat PrzeciwwojennyDruga oficjalna nazwa Traktat o wyrzeczeniu się wojny (Dz.U. 1929 nr 63, poz. 489, ang. Treaty of renunciation of war, fr. Traité de renonciation à la guerre)., znany również jako pakt paryski – międzynarodowy traktat ustanawiający wyrzeczenie się wojny jako instrumentu polityki narodowej. Został zaproponowany w 1927 roku przez Aristide Brianda, ministra spraw zagranicznych Francji, jako traktat między Stanami Zjednoczonymi i Francją, zakazujący prowadzenia wojny między tymi krajami. Była to próba włączenia Stanów Zjednoczonych we francuski system bezpieczeństwa. Briand zdobył poparcie amerykańskich ruchów pacyfistycznych, które naciskały na swój rząd, by podpisał traktat.

Frank Billings Kellogg, sekretarz stanu Stanów Zjednoczonych, odpowiedział propozycją zawarcia wielostronnego paktu, który miał odrzucić wojnę jako instrument prowadzenia polityki. Propozycję Kellogga zaakceptował Briand.

Po negocjacjach 27 sierpnia 1928 r. w Paryżu pakt podpisało 15 krajów: Australia, Kanada, Czechosłowacja, Niemcy, Indie, Wolne Państwo Irlandzkie, Włochy, Nowa Zelandia, Afryka Południowa, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Polska, Belgia, Francja i Japonia.

Wejście Paktu w życie nastąpiło 24 lipca 1929 z chwilą złożenia dokumentu ratyfikacji przez wszystkie państwa założycielskieOświadczenie rządowe z 3 sierpnia 1929 r. w sprawie złożenia dokumentów ratyfikacyjnych, dokumentów o przystąpieniu i wejścia w życie międzynarodowego traktatu przeciwwojennego, podpisanego w Paryżu 27 sierpnia 1928 roku. (Dz.U. 1929 Nr 63, poz. 490). Ze strony Polski Pakt podpisał minister spraw zagranicznych August Zaleski. Ustawa o ratyfikacji z 13 lutego 1929 r. (Dz.U. 1929 nr 11, poz. 88).. Do tej daty przystąpiło dalszych 29 państw: Afganistan, Albania, Austria, Bułgaria, Chiny, Dania, Dominikana, Egipt, Estonia, Finlandia, Gwatemala, Holandia, Hiszpania, Irlandia, Jugosławia, Kuba, Litwa, Liberia, Łotwa, Nikaragua, Norwegia, Panama, Peru, Portugalia, Rumunia, Syjam, Szwecja, Turcja i ZSRRTamże.. Następnie uczyniły to Chile, Ekwador, Wolne Miasto Gdańsk, Grecja, Haiti, Hidżaz, Honduras, Iran, Islandia, Kolumbia, Kostaryka, Luksemburg, Meksyk, Łotwa, Paragwaj, Szwajcaria, Wenezuela, WęgryGeneral Treaty for Renunciation of War, Ratifications deposited at Washington by all the States signatories, Oświadczenie Rządowe z dnia 22 lipca 1931 r. w sprawie przystąpienia Kolumbji do traktatu przeciwwojennego, podpisanego w Paryżu dnia 27 sierpnia 1928 r., Oświadczenie Rządowe z dnia 19 maja 1932 r. w sprawie ostatecznego przystąpienia Ekwadoru oraz królestwa Hadżazu i Nedżedu do traktatu przeciwwojennego, podpisanego w Paryżu dnia 27 sierpnia 1928 r.. Ostatecznie Pakt podpisały 62G. B. Tindall, D. E. Shi, Historia Stanów Zjednoczonych, Poznań 2002, s. 1075. krajeZ ówczesnych państw suwerennych udziału odmówiło kilkanaście, w większości z Ameryki Łacińskiej. W regionie tym obowiązywały porozumienia o pokojowym rozwiązywaniu sporów: Traktat Gondry (1923), Traktat o Nieagresji i Pojednawstwie autorstwa C. Lamasa (1933), szereg układów zawartych w Buenos Aires w grudniu 1936.. W 1971 Barbados uznał, że Pakt obowiązuje go na zasadzie sukcesjiGeneral Treaty for Renunciation of War as an Instrument of National Policy., Antigua i Barbuda oraz Dominika uczyniły to w 1988Treaty Database..

Zgodnie z wymogami ustalonymi przez Traktat wersalski w art. 18 Pakt zarejestrowano w Sekretariacie Ligi Narodów 4 września 1929 pod nr 2137League of Nations Treaty Series vol. 94, pp. 57 – 64..

Pakt składa się ze wstępu i trzech artykułów. Artykuł 1 potępia uciekanie się do wojny w celu rozwiązywania sporów międzynarodowych i nakazuje rezygnację z niej jako narzędzia polityki narodowej we wzajemnych stosunkach państw – stron. Art. 2 uznaje, że rozstrzyganie wszystkich sporów i konfliktów bez względu na ich naturę lub pochodzenie, które mogłyby powstać między stronami, powinno być osiągane zawsze tylko za pomocą środków pokojowych. Art. 3 uzależnia wejście w życie od złożenia w Waszyngtonie dokumentów ratyfikacyjnych przez 15 państw założycielskich, zaznaczając, że pakt pozostanie otwarty tak długo, jak długo tego będzie potrzeba do przystąpienia doń wszystkich Mocarstw Świata.

Językami autentycznymi są angielski i francuski, depozytariuszem jest rząd USA.

Pakt, nakazując rezygnację z wojny bez rozróżnienia na wojny agresywne i obronne, nie określa sankcji grożących za jego naruszenie. Preambuła głosi każde Mocarstwo podpisujące, które by odtąd starało się rozwijać swoje interesy narodowe uciekając się do wojny będzie musiało być pozbawione korzyści traktatu niniejszego z czego domniemywać można dopuszczalność wojny obronnej, brak takiej wzmianki wyrażonej wprost.

Na Pakt powoływały się ówczesne pakty nieagresji. Na przykład pakt o nieagresji między Polską a ZSRR (1932) według swego wstępu zawarty został w celu rozwinięcia i uzupełnienia Traktatu, podpisanego w Paryżu 27 sierpnia 1928 roku. Deklaracja polsko-niemiecka o niestosowaniu przemocy z 26 stycznia 1934 w akapicie 2 mówiła, że strony są zdecydowane opierać swoje wzajemne stosunki na zasadach zawartych w Pakcie Paryskim z dnia 27 sierpnia 1928 r.Jest sprawą charakterystyczną, iż Pakt Ribbentrop-Mołotow będący formalnie paktem o nieagresji wzmiankę taką pomijał, choć obie strony należały do Paktu Paryskiego.

Ponieważ Pakt Brianda–Kelloga został zawarty poza Ligą Narodów, nie został unieważniony wraz z jej rozwiązaniem. Formalnie nadal jest wiążącym aktem prawa międzynarodowego, nie zawiera klauzuli umożliwiającej wypowiedzenie go.

Pierwszą okazją zastosowania był konflikt o Kolej Wschodniochińską, który wybuchł wkrótce po wejściu Paktu w życie i został szybko zakończony.

W praktyce Pakt nie spełnił swojego głównego celu – zaniechania wojny. W tym sensie nie wniósł żadnego realnego wkładu do międzynarodowego pokoju, a swoją nieskuteczność okazał już w 1931 r. wraz z japońską inwazją na Mandżurię i w 1935 r. z włoską inwazją w Etiopii. Wprowadzony przez układ zakaz agresji był wielokrotnie łamany, jednak nawet państwa dopuszczające się aktów agresji nigdy nie kwestionowały otwarcie i oficjalnie zasady zakazu wojny napastniczej, lecz twierdziły z reguły, że agresji dokonała strona przeciwna, działania zostały podjęte na prośbę albo w interesie władz lub ludności państwa zaatakowanego, względnie iż akcja nie ma charakteru działań wojennych, lecz jedynie „akcji policyjnej lub porządkowej” przeciwko „bandytom”Lord Russell of Liverpool, Rycerze Bushido, Warszawa 1961, rozdział 2 „Incydent” chiński, s. 47., lub wreszcie że napadnięte państwo „przestało istnieć”, a przez to „zawarte z nim traktaty utraciły moc”Nota rządu ZSRR z 17 września 1939..

Pakt pozostaje istotnym traktatem wielostronnym, gdyż oprócz zobowiązania, jakie stwarzał jego sygnatariuszom, stanowił także prawną bazę do ustanowienia międzynarodowej normy, że użycie siły wojskowej jest z definicji nielegalne, a uzyskane w ten sposób zdobycze nie będą uznane (por. doktryna Stimsona)Wypowiedzenie wojny Rzeszy przez Francję 3 września 1939 zawierało uzasadnienie, że agresja na Polskę była naruszeniem Paktu (Le 3 septembre 1939 Déclaration de guerre de la France à l’Allemagne).. W szczególności pakt posłużył jako prawna podstawa do wprowadzenia pojęcia zbrodni przeciwko pokojowi – w oparciu o nie Trybunał Norymberski skazał pewną liczbę osób za wywołanie II wojny światowej.

Zakaz wojny agresywnej został potwierdzony i rozszerzony przez Kartę Narodów Zjednoczonych, która stwierdza w artykule 2, paragraf 4, że Wszyscy członkowie Organizacji powstrzymają się w swych stosunkach międzynarodowych od groźby użycia siły lub użycia jej przeciwko integralności terytorialnej lub niezawisłości politycznej któregokolwiek państwa bądź w jakikolwiek inny sposób niezgodny z celami Organizacji Narodów Zjednoczonych. Konsekwencją tego jest to, że po drugiej wojnie światowej rozmaite kraje, podejmując akcję wojskową, powoływały się na prawo do samoobrony czy obrony zbiorowej.

Zobacz też Protokół Litwinowa

Przypisy

Kategoria:1928 we Francji Kategoria:Prawo konfliktów zbrojnych