Józef Hurwic (ur. 23 maja 1911 w Warszawie, zm. 27 lipca 2016 w Paryżu) – polski fizykochemik pochodzenia żydowskiego, profesor, popularyzator nauki, encyklopedysta, członek honorowy Komitetu Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk, członek polskich i zagranicznych towarzystw naukowych.
Życiorys Okres przedwojenny Urodził się w Warszawie jako syn Wolfa (Wolka) i Soni (z domu Mereckiej). Brat Ireny (Sary) Nowakowskiej. Uczęszczał do eksperymentalnego gimnazjum Felicji Buki (koedukacyjne, niereligijne gimnazjum żydowskie z polskim językiem wykładowym), a po jego zamknięciu w 1927 r., do II Gimnazjum Męskiego Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskiego Szkół Średnich w Warszawie, gdzie w 1929 r. uzyskał maturę. Studiował chemię na Politechnice Warszawskiej, pracując od 1933 r. jako młodszy asystent Stanisława Kalinowskiego w Zakładzie Fizyki. Zajmował się badaniami spektrograficznymi i własnościami dielektrycznymi substancji. W marcu 1939 r. uzyskał tytuł magistra inżyniera.
II wojna światowa W czasie wojny przebywał w ZSRR. Najpierw we Lwowie, dokąd dotarł w styczniu 1940 r.; pracował tam jako redaktor w Państwowym Wydawnictwie Mniejszości Narodowych Ukrainy. W momencie wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej został ewakuowany do Kijowa; wstąpił jako ochotnik do Armii Czerwonej. Po kilku miesiącach został wcielony do batalionu pracy. Dotarł do Swierdłowska na Uralu, gdzie w grudniu 1941 r. został zaangażowany jako inżynier w zakładach budowy maszyn dla przemysłu chemicznego i zbrojeniowego. Był przewodniczącym zarządu miejskiego Związku Patriotów Polskich w Swierdłowsku. W marcu 1945 r. przeniósł się do Moskwy; był redaktorem i tłumaczem w Polskiej Agencji Prasowej (wtedy Polpres). 9 czerwca 1947 r. repatriował się do Polski.
Lata 1948–1969 1 stycznia 1948 r. zaczął pracę jako starszy asystent w Pracowni Pomiarów Elektrochemicznych Głównego Instytutu Chemii Przemysłowej. Wrócił do tematyki przedwojennych badań dielektrycznych: skonstruował aparaturę elektrochemiczną do pomiarów stałej dielektrycznej, przystąpił do wyznaczania momentu dipolowego różnych substancji, prowadząc jednocześnie wykłady na Politechnice Warszawskiej. W 1949 r. został samodzielnym pracownikiem naukowym.
10 stycznia 1951 r. otrzymał stopień doktora nauk technicznych na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej (praca doktorska: „Stosowanie nasyconych roztworów wody w benzenie i czterochlorku [tetrachlorku] węgla jako rozpuszczalników w pomiarach momentów dipolowych”). W 1951 r. został zastępcą profesora w Katedrze Chemii Fizycznej, w 1954 r. – profesorem nadzwyczajnym, a w 1967 r. – profesorem zwyczajnym. Od 1961 r. kierował Katedrą Fizyki, a w maju 1962 r. został wybrany dziekanem Wydziału Chemicznego.
Od 1966 r. wykładał na Politechnice Telewizyjnej, dzięki czemu zyskał w kraju popularność.
Jako prezes Polskiego Towarzystwa Chemicznego w 1967 r. uzyskał dla Towarzystwa dom, w którym urodziła się Maria Skłodowska-Curie (przy ul. Freta 16 w Warszawie) aby urządzić tam muzeum uczonej.
W 1968 r., w anonimowej ankiecie przeprowadzonej wśród studentów Politechniki Warszawskiej, został uznany za jednego z dwóch najlepszych wykładowców wydziału.
W wyniku wydarzeń marcowych, 20 sierpnia 1968 r. został odwołany ze stanowiska dziekana przez ministra Henryka Jabłońskiego.
25 września został zmuszony do złożenia prośby o bezterminowy urlop bezpłatny z pracy na Politechnice Warszawskiej.
Francja 28 czerwca 1969 r. wyemigrował do Francji na zaproszenie rządu francuskiego. Razem z rodziną osiedlił się w Marsylii.
Na stanowisku professeur associé w Laboratorium Chemii Nieorganicznej na wykładał chemię do momentu przejścia na emeryturę w 1979 r. Już w 1969 r. utworzył tam Zakład Chemii Dielektryków, później przemianowany na Zakład Dielektrochemii, brał udział w licznych zjazdach i konferencjach naukowych w Europie i Stanach Zjednoczonych, wygłaszał referaty, kierował przewodami doktoranckimi.
W latach 1979–1987 prowadził wykłady zlecone z chemii na marsylskiej Akademii Medycznej La Timone, kontynuując do 2005 r. prace historyczno-naukowe i popularyzatorskie po polsku i po francusku.
W listopadzie 1989 r. Senat Politechniki Warszawskiej przeprosił go za „poniesione krzywdy” i zaproponował powrót na Politechnikę.
Od 2005 r. mieszkał w Paryżu. 1 sierpnia 2016 r. spoczął na cmentarzu Père-Lachaise.
Praca badawcza Chemia Od czasów studiów zajmował się dielekrochemią (słowo które stworzył w 1975 r., najpierw po francusku): wyznaczaniem stałej dielektrycznej, pomiarami momentów dipolowych z wnioskami dotyczącymi budowy cząsteczek organicznych, badaniami oddziaływań międzycząsteczkowych.
Historia nauki i naukoznawstwo Równolegle zajmował się historią budowy materii od końca XIX w., głównie biografistyką (przede wszystkim Dmitrij Mendelejew, Maria Skłodowska-Curie i Kazimierz Fajans – w 1981 r. Hurwic otrzymał stypendium na zbadanie archiwum Fajansa).
Opublikował również liczne prace popularnonaukowe i dotyczące dydaktyki nauki. Autor ok. 100 prac naukowych z chemii fizycznej i fizyki, ok. 100 prac z historii nauki, a także wielu wydawnictw książkowych.
Dziennikarstwo i praca wydawnicza „Problemy” Od momentu powrotu do Polski po wojnie poświęcił się działalności popularyzatorskiej i dziennikarskiej: w 1948 r. wszedł do redakcji stworzonego w 1945 r. przez Tadeusza Unkiewicza miesięcznika popularnonaukowego „Problemy” jako zastępca redaktora naczelnego, a po śmierci Unkiewicza w 1959 r. został redaktorem naczelnym. Był jedynym (poza Marianem Eile z „Przekroju”) niepartyjnym redaktorem naczelnym wielonakładowego pisma – nakład „Problemów” dochodził do 130 tys. Poza artykułami naukowców pismo zamieszczało liczne teksty literackie; Julian Tuwim miał tam stałą rubrykę. Kroniki Tuwima Hurwic wydał w latach 1958–1963 w trzech tomach Cicer cum caule, czyli Groch z kapustą. Nagrodę „Problemów”, ufundowaną w 1960 r., przyznawano corocznie za popularyzację nauki. Seria Biblioteka Problemów wydawała od 1956 r. książki popularnonaukowe.
Encyklopedia Współczesna Od 1956 r. Hurwic organizował, jako redaktor naczelny, Encyklopedię Współczesną: publikacja zaczęła ukazywać się w 1957 r. w comiesięcznych zeszytach składających się z części encyklopedycznej i kronikarskiej. Wyszły trzy roczniki; uznane w 1960 r. za „obiektywistyczne”, wydawnictwo zostało zlikwidowane.
Inne publikacje Cicer cum caule (redaktor), Czytelnik, 3 tomy, 1958–1963 Encyklopedia Przyroda i Technika, redaktor naczelny, 1963 (nazwisko usunięte z wydania III z 1969) Encyklopedia Techniki (wyszła w 1970 bez nazwiska przewodniczącego komitetu redakcyjnego) Kierownik naukowy redakcji wydawnictw chemicznych PWN, 1951–1969
Prasa Był redaktorem lub członkiem komitetów redakcyjnych licznych czasopism, m.in.: „Wiedza i Życie” „Wiadomości Chemiczne” „Chemia Współczesna” „Roczniki Chemii”, dział chemii fizycznej „Wszechświat” „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” „” „Organon” „Problemy”
Książki Budowa materii, PWN, 1964 Twórcy nauki o promieniotwórczości, Biblioteka Problemów, PWN, 1989 Kazimierz Fajans. Sylwetka uczonego. Ossolineum, 1991. Tłumaczenie na niemiecki: 2000 Maria Skłodowska-Curie i promieniotwórczość, Wydawnictwo Edukacyjne Zofii Dobkowskiej, 1993, 2001; tłumaczenie na francuski: 2003; na angielski: 2011 Wspomnienia i refleksje, szkic autobiograficzny, 1996, 2001, wyd. III, Dom Wydawniczo-Promocyjny Gal, 2006 Uczeni też ludzie, Polska Akademia Umiejętności, Kraków, 2006 Liczne tłumaczenia z rosyjskiego, m.in.: Jakub Perelman, Matematyka na wesoło; Teodor Wejtkow, Kronika elektryczności; książki naukowe z chemii.
Życie naukowe i akademickie Brał aktywny udział w życiu naukowym i akademickim: PAN: członek komitetów i komisji Polskie Towarzystwo Chemiczne: członek od 1947, wiceprezes 1952–1964, prezes 1964–1969, członek honorowy 1986 Członek Société chimique de France od 1960 Członek Société de Chimie physique (Francja) od 1970 Członek prezydium Towarzystwa Wiedzy Powszechnej Członek Prezydium Komitetu de Pokojowego Wykorzystania Energii Jądrowej, 1958–1968 Członek polskich i międzynarodowych komisji do spraw nauczania (m.in. w UNESCO) Członek jury do nagrody Kalinga przyznawanej przez UNESCO za popularyzację wiedzy, kadencja 1965–1967
Był: członkiem honorowym Komitetu Historii Nauki PAN, członkiem korespondentem Europejskiej Akademii Nauk i Sztuk w Paryżu, Akademii Nauk, Rolnictwa, Sztuk i Literatury w Aix-en-Provence, członkiem zwyczajnym Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie w Londynie oraz Polsko-Skandynawskiego Instytutu Naukowego w Kopenhadze.
Najważniejsze odznaczenia Złoty Krzyż Zasługi (1953 i 1954) Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955) Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1955) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1966) Odznaka Honorowa PTCh (1981) Medal Marii Skłodowskiej-Curie od PTCh (2001) Medal Pro Meritis, Institutum Poloniae Scandinaviaque (2001) Krzyż Komandorski Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej (2002) Medal Polskiej Akademii Nauk im. Mikołaja Kopernika (najważniejsze indywidualne odznaczenie PAN; 8 maja 2006, z okazji 95. urodzin)
Przypisy
Bibliografia
Strona archiwalna: archive.today/2013.05.03-210507/http://www.miesiecznikchemik.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=2030:hurwic-jozef-&catid=108:kalendarium-chemikow-polskich-i-europejskich&Itemid=168 „Vivere est cogitare”, Andrzej Zamojski. W: „Zeszyty Historyczne”, zeszyt 140, Paryż, 2002 Józef Hurwic, Wspomnienia i refleksje, szkic autobiograficzny, wyd. III, Dom Wydawniczo-Promocyjny Gal, 2006
Linki zewnętrzne Prace Józefa Hurwica dostępne w Sieci (Katalog HINT)
Józef Hurwic – publikacje w bibliotece Polona
Kategoria:Polscy fizycy XX wieku Kategoria:Polscy fizycy XXI wieku Kategoria:Polscy fizykochemicy Kategoria:Polscy historycy fizyki Kategoria:Polscy biografowie uczonych Kategoria:Polscy popularyzatorzy fizyki Kategoria:Polscy redaktorzy naczelni Kategoria:Polscy encyklopedyści Kategoria:Nauczyciele akademiccy Politechniki Warszawskiej Kategoria:Nauczyciele akademiccy uczelni we Francji Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie
Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem Marii Skłodowskiej-Curie Kategoria:Odznaczeni dwukrotnie Złotym Krzyżem Zasługi (1944–1989) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Laureaci Medalu im. Mikołaja Kopernika Polskiej Akademii Nauk
Kategoria:Polscy Żydzi Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1911 Kategoria:Absolwenci Politechniki Warszawskiej Kategoria:Emigranci marcowi Kategoria:Polacy we Francji Kategoria:Polscy stulatkowie Kategoria:Stulatkowie żydowskiego pochodzenia Kategoria:Zmarli w 2016 Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu