Stadion Dziesięciolecia (oficjalna nazwa: Stadion Dziesięciolecia Manifestu Lipcowego) – wielofunkcyjny stadion piłkarsko-lekkoatletyczny w Warszawie, istniejący w latach 1955–2008. Był obiektem olimpijskim z pełnowymiarowym boiskiem do piłki nożnej oraz 8-torową bieżnią lekkoatletyczną o długości 400 metrów. Miał odkryte trybuny z drewnianymi ławkami mieszczącymi 71 008 osób, choć w czasach największych imprez masowych zasiadało na nich prawie 100 tysięcy widzów. Stanowił własność Skarbu Państwa (w zarządzie Centralnego Ośrodka Sportu). W latach 1989–2008 wykorzystywany jako największe targowisko w Europie („Jarmark Europa” oraz Centrum Hurtowo Detaliczne „Stadion”). W jego miejscu powstał Stadion Narodowy im. Kazimierza Górskiego w Warszawie.
Historia
thumb|upright|left|Budowa stadionu (1955) thumb|upright|left|Stadion Dziesięciolecia w latach 60. thumb|upright|left|Tablica upamiętniająca śmierć Ryszarda Siwca, która znajdowała się na koronie stadionu
Wstępna koncepcja budowy nowego obiektu sportowego w Warszawie pojawiła się na początku lat 50. XX wieku. W 1953 r. Stowarzyszenie Architektów Polskich zorganizowało konkurs architektoniczny na stadion olimpijski dla stolicy. Wygrał go zespół architektów: Jerzy Hryniewiecki, Zbigniew Ihnatowicz i Jerzy Sołtan. W czerwcu 1954 podjęto decyzję o powierzeniu Warszawie organizacji V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów w 1955, co znacznie przyspieszyło prace (Stadion X-lecia miał stać się bowiem główną areną imprezy). Roboty budowlane rozpoczęły się w sierpniu 1954. Na zmiany w projekcie w nurcie socrealizmu nie zgadzali się Jerzy Sołtan i Zbigniew Ihnatowicz, którzy na znak protestu odeszli z zespołu. Ich projekt został ostatecznie wykorzystany w projekcie budowlanym przez nowy zespół Jerzego Hryniewieckiego, który zatrudnił m.in. Marka Leykama i Czesława Rajewskiego. Do usypania korony obiektu wraz z wałem pod przyszłe trybuny użyto gruzu ze zniszczonej w czasie wojny zabudowy Warszawy.
Jerzy Hryniewiecki w latach 50. podczas podróży do „Zakazanego Miasta” w Chinach – Pekinu – zwrócił uwagę na elementy architektoniczne, które zainspirowały go do użycia podobnych w projekcie Stadionu takich jak otaczające schody „płaszcze kamienne” prowadzące na koronę stadionu. W 1967–1968 architekt Günter Behnisch przyjechał do Warszawy, by zobaczyć jak zostały usypane masy ziemne. Stąd też w jego projekcie Stadionu Olimpijskiego w Monachium przygotowanego na Letnie Igrzyska Olimpijskie 1972 trybuny głównego stadionu olimpijskiego również zostały wykonane za pomocą tej techniki. Jednak konstrukcja Stadionu Dziesięciolecia oparta na wałach ziemnych czyniła go przestarzałym już w czasie budowy, w przeciwieństwie do wcześniejszych nowatorskich konstrukcji, takich jak Stadion Olimpijski w Berlinie, przebudowany w latach 1934–1936 na potrzeby Igrzysk Olimpijskich, zaprojektowany przez Wernera Marcha oraz Alberta Speera.
Teren, na którym stanął stadion, położony był na obszarze administracyjnym Kamionek, pomiędzy Saską Kępą a Starą Pragą, w okresie międzywojennym był częściowo fragmentem Portu Praskiego – naprzeciwko tunelu pod przystankiem PKP Warszawa Stadion przy ul. Sokolej zachował się fragment bramy śluzowej kanału, który biegł pod Aleją Zieleniecką do Jeziorka Kamionkowskiego. Oprócz tego, jeszcze po wojnie, teren przyszłego stadionu pokrywała nieliczna podmiejska zabudowa drewniana.
Konstrukcja Stadion był obiektem typu olimpijskiego. Arena posiadała pełnowymiarowe boisko do piłki nożnej, okalane przez 8-torową bieżnię lekkoatletyczną o długości 400 metrów. Trybuny odkryte ze stałymi ławami drewnianymi zgodnie z projektem mieściły 71 008 osób, choć w czasach największych imprez masowych zasiadało na nich prawie 100 tys. widzów. W okolicach stadionu zlokalizowano parking samochodowy na 900 pojazdów, boisko treningowe, niewielką halę treningową, park wypoczynkowy, a także nieistniejący dziś budynek dla reporterów. Nieprzemyślanym elementem architektonicznym była odległość między płytą boiska a szatniami zawodników. Według obowiązujących przepisów zawodnicy musieli mieć 10 minut przeznaczone na odpoczynek. Fakt, że do szatni z boiska szło się ok. 9–10 minut sprawiał, że przerwa w grze między połowami meczu musiała trwać w sumie pół godziny.
Wydarzenia Po 11 miesiącach budowy – rekord światowy, jeśli chodzi o obiekt tej wielkości – w dniu najważniejszego święta narodowego Polski Ludowej, 22 lipca 1955, w 11. rocznicę ogłoszenia Manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, nastąpiło oficjalnie otwarcie Stadionu. W tym czasie w Warszawie odbywał się także V Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów. Po – zorganizowanej z wielką pompą – uroczystej gali w stylu ludowym rozegrano inaugurujące obiekt zawody sportowe, których głównym punktem był towarzyski mecz piłkarski pomiędzy reprezentacjami miast: Warszawy i Katowic (ówczesnego Stalinogrodu), zakończony rezultatem 1:2 dla gości.
Obiekt został reprezentacyjnym stadionem stolicy, przejmując tę rolę od Warszawskiego Stadionu Wojska Polskiego. Do końca epoki PRL odbywały się na nim najważniejsze imprezy sportowe w kraju, m.in. spotkania międzypaństwowe piłkarskiej reprezentacji Polski, finały piłkarskiego Pucharu Polski, Derby Warszawy, memoriały Janusza Kusocińskiego, lekkoatletyczne mecze międzypaństwowe czy finisze Wyścigu Pokoju.
Stadion X-lecia był także wykorzystywany do celów kulturalnych i propagandowych. Organizowano tutaj koncerty, masówki, dożynki i uroczyste obchody ważnych dla władz socjalistycznej Polski rocznic. Do najtragiczniejszego zdarzenia w dziejach obiektu doszło 8 września 1968, w czasie trwania ogólnokrajowych dożynek, gdy to w proteście przeciwko agresji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację samospalenia na trybunach dokonał Ryszard Siwiec. 28 czerwca 1976, po wybuchu protestów w Radomiu, na stadionie odbył się wiec poparcia dla ekipy Edwarda Gierka.
17 czerwca 1983 w trakcie drugiej podróży apostolskiej do Polski uroczystą mszę na stadionie odprawił Jan Paweł IIConcelebrazione in onore della Madonna della Grazia nello stadio «X Anno», Omelia di Giovanni Paolo II, 17 giugno 1983<.. Ostatni mecz Reprezentacji Narodowej w piłce nożnej w eliminacjach Mistrzostw Europy został rozegrany na stadionie 17 kwietnia 1983 z reprezentacją Finlandii z wynikiem 1–1 (1–1), dzięki golom Włodzimierza Smolarka oraz Pawła Janasa (samobójczy). Na stadionie odbyły się również dwa kongresy międzynarodowe Świadków Jehowy, w roku 1985 ph. „Lud zachowujący prawość” i w 1989 ph. „Prawdziwa pobożność”Dziennik Telewizyjny wydanie główne z dn. 11.08.1989, Telewizja Polska (od 18,18 min.). oraz kongres specjalny w roku 1990 ph. „Czysta mowa”.
Po 1983 Po 1983 r. stadion niszczał, a jego remont lub przebudowa zostały uznane za nieopłacalne. W zamian za utrzymanie obiektu stadion został w 1989 wydzierżawiony przez miasto stołeczne Warszawa do celów handlowych firmie Damis, która założyła na jego koronie „Jarmark Europa”, złożony z ponad 5000 podmiotów gospodarczych, jednym z największych targowisk Europy – jego roczne obroty sięgały według CBŚ 12 miliardów złotych (dane za 2001 rok).
Według danych policji był to także jeden z najważniejszych węzłów handlu nielegalnym oprogramowaniem, bronią, przemycanym alkoholem i papierosami. W latach 1995–2001 przeciwko handlowcom użytkującym stadion wszczęto ponad 25 tysięcy postępowań przygotowawczych. Zarekwirowano także około 10 milionów pirackich płyt CD i kaset wideo. Nielegalny handel – zwłaszcza bronią – stał się tematem w powieści sensacyjnej autorstwa Jacka Kinga zatytułowanej Piąta Międzynarodówka, w której autor poświęca stadionowi kilka rozdziałów.
„Jarmark Europa” działał do 30 września 2007, kiedy to skończyła się umowa Centralnego Ośrodka Sportu z firmą Damis, organizatorem jarmarku. Z tego względu kupcy opuścili koronę stadionu. Nowym administratorem Stadionu X-lecia zostało Centrum Hurtowo-Detaliczne Stadion. 15 maja 2008 rozpoczęło się próbne palowanie, które miało na celu zbadanie terenu, na którym miał stanąć nowy stadion i przygotowanie dokumentacji przetargowej. Palowanie zakończono w czerwcu. 22 sierpnia 2008 Centrum Hurtowo-Detaliczne Stadion przestało być zarządcą targu przy Stadionie X-lecia.
6 września 2008 na Stadionie Dziesięciolecia odbył się finał serii Red Bull X-Fighters. Na zakończenie imprezy minister sportu i turystyki Mirosław Drzewiecki oficjalnie zamknął Stadion Dziesięciolecia.
Mecze reprezentacji narodowej w piłce nożnej Reprezentacja Polski w piłce nożnej rozegrała na stadionie w latach 1956–1983 25 oficjalnych spotkań. 14 z nich zakończyło się zwycięstwem Polaków, 6 porażką, a 5 remisem. Najwięcej bramek (9) zdobył na stadionie Ernest Pohl. NrRodzaj rozgrywekDataRywal PolskiWynikStrzelcy bramekFrekwencja1.Mecz towarzyski28 października 19565:3Ernest Pohl (4), Henryk Kempny; Gunnar Dybwad (2), Harry Kure 50 0002.Mecz towarzyski19 maja 19570:1Mehmet Ali Has65 0003.Eliminacje MŚ 19583 listopada 19574:0Ginter Gawlik, Lucjan Brychczy (2), Edward Jankowski90 0004.Mecz towarzyski1 czerwca 19581:2Gerard Cieślik; Bobby Collins (2)70 0005.Mecz towarzyski30 sierpnia 19592:3Ernest Pohl (2); Mircea Dridea (3)40 0006.Mecz towarzyski28 września 19602:2Marian Norkowski, Eugeniusz Faber; Roland Guillas, Maryan Wisniewski55 0007.Mecz towarzyski21 maja 19611:0Ernest Pohl70 0008.Mecz towarzyski23 maja 19622:0Roman Lentner, Lucjan Brychczy65 0009.Mecz towarzyski22 maja 19634:0Lucjan Brychczy (2), Józef Gałeczka (2)30 00010.Mecz towarzyski13 września 19642:1Ernest Pohl (2); Václav Mašek50 00011.Eliminacje MŚ 196618 kwietnia 19650:0–31 04512.Eliminacje Euro 196817 września 19671:4Lucjan Brychczy; Robert Herbin, Fleury Di Nallo (2), André Guy70 00013.Mecz towarzyski20 czerwca 19683:6Bernard Blaut, Jerzy Sadek, Janusz Żmijewski; Natal, Rivelino (2), Jairzinho (2), Tostão70 00014.Eliminacje MŚ 19709 listopada 19693:0Andrzej Jarosik (2), Kazimierz Deyna61 27815.Mecz towarzyski2 września 19705:0Włodzimierz Lubański, Kazimierz Deyna, Joachim Marx (3)33 63516.Eliminacje Euro 197210 października 19711:3Robert Gadocha; Gerd Müller (2), Jürgen Grabowski90 00017.Eliminacje IO 19727 maja 19723:0Jan Banaś (2), Joachim Marx60 00018.Mecz towarzyski13 maja 19732:2Włodzimierz Lubański, Bohdan Masztaler; Miroslav Pavlović, Nenad Bjeković35 00019.Mecz towarzyski15 maja 19742:0Grzegorz Lato, Roman Jakóbczak15 00020.Eliminacje Euro 197626 października 19750:0–70 00021.Eliminacje MŚ 197831 października 19765:0Kazimierz Deyna (2), Andrzej Szarmach, Zbigniew Boniek, Stanisław Terlecki60 00022.Mecz towarzyski26 kwietnia 19781:0Grzegorz Lato40 00023Mecz towarzyski29 sierpnia 19793:0Grzegorz Lato, Stanisław Terlecki, Zbigniew Boniek20 00024.Mecz towarzyski22 czerwca 19803:0Kazimierz Kmiecik, Grzegorz Lato, Andrzej Iwan20 00025.Eliminacje Euro 198417 kwietnia 19831:1Włodzimierz Smolarek; Paweł Janas (samobój)70 000
Strzelcy największej liczby goli dla reprezentacji Lp.PiłkarzIlość goli1.Ernest Pohl92.Lucjan Brychczy63.Kazimierz Deyna4Grzegorz LatoJoachim Marx
Mecz 1/8 finału Pucharu Zdobywców Pucharów (1972/1973) DataDrużyna 1WynikDrużyna 2Strzelcy bramekFrekwencjaRaport25 października 1972 Legia Warszawa1:1 A.C. MilanKazimierz Deyna – Lino Golin 50 000
Mecze Pucharu Polski w piłce nożnej Sezon Pucharu PolskiDataDrużyna 1WynikDrużyna 2Strzelcy bramekFrekwencjaRaport1955/195624 czerwca 1956CWKS Warszawa3:0Górnik ZabrzeEdmund Kowal , Lucjan Brychczy , Marceli Strzykalski 15 0001963/19641 maja 1964Legia Warszawa2:1 pd.Polonia BytomHenryk Apostel – Jan Banaś 25 500
Stadion Narodowy