thumb|250px|Sztandar Koła Powiatowego POW w Piotrkowie Trybunalskim thumb|250px|Komenda Naczelna POW w roku 1914. Stoją od lewej: ppor. Aleksander Tomaszewski, ppor. Marian Zyndram-Kościałkowski, ppor. Wacław Jędrzejewicz. Siedzą od lewej: D. Zawistowski, ppor. Konrad Libicki, por. Tadeusz Żuliński, ppor. Bogusław Miedziński thumb|250px|Komenda Naczelna POW 1917 thumb|250px|Józef Piłsudski z oficerami Komendy Naczelnej POW w 1917. Stoją od lewej: Karol Lilienfeld-Krzewski, Tadeusz Kasprzycki, Bogusław Miedziński, Janusz Gąsiorowski, Józef Piłsudski, Jan Wojsznar-Opieliński, Henryk Krok-Paszkowski, Wacław Denhoff-Czarnocki, Wacław Jędrzejewicz, S. Trojanowski, Stefan Pomarański thumb|283x283px|Rozbrajanie żołnierzy niemieckich w Warszawie. 10 listopada 1918

Polska Organizacja Wojskowa (POW) – tajna organizacja wojskowa działająca w latach 1914–1921, początkowo na terenie Królestwa Polskiego, potem także w Rosji i innych ziemiach zaboru rosyjskiego oraz na terenie zaboru austriackiego. Związane z nią były luźno Polska Organizacja Wojskowa Zaboru Pruskiego, a także Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska oraz Polska Organizacja Wojskowa Litwy Kowieńskiej.

Dowództwo Przez cały okres swego istnienia organizacja uznawała polityczne i wojskowe zwierzchnictwo Józefa Piłsudskiego, który był komendantem głównym POWMała encyklopedia wojskowa, Warszawa, 1970, t. II, s. 711.. Po kryzysie przysięgowym i aresztowaniu Piłsudskiego, jesienią 1917 komendantem głównym POW został najstarszy stopniem spośród pozostałych na wolności oficerów I Brygady, płk Edward Śmigły-Rydz; do grudnia 1917 utworzono Komendę Główną. Linię polityczną obozu piłsudczykowskiego ustalać zaś miał powstały latem 1917 ściśle zakonspirowany Konwent Organizacji A. Na czele prac politycznych Konwentu stał Jędrzej Moraczewski, na czele prac wojskowych – płk Edward Śmigły-Rydz.

Komendanci główni:

Józef Piłsudski – do lipca 1917 Edward Śmigły-Rydz – od października 1917

Powstanie organizacji Przed wybuchem I wojny światowej na terenie Warszawy działały dwa środowiska prowadzące prace wojskowe związane z irredentą antyrosyjską. Były to Polskie Drużyny Strzeleckie kierowane przez Aleksandra Tomaszewskiego i liczące ok. 400 osób oraz Związek Walki Czynnej kierowany przez Romana Wegnerowicza i skupiający około 300 członkówWładysław Brzozowski, Początki POW (1 VIII – 22 X 1914 r.), „Niepodległość” t. 16, 1937, s. 477–479.. Z inicjatywy przybyłych w początkach sierpnia 1914 z Galicji – Karola Rybasiewicza (PDS) i Adama Koca (ZWC), po rozmowach 10 sierpnia nastąpiło połączenie obydwu organizacji. Na czele nowej struktury stanął Karol Rybasiewicz, a jego zastępcą został Adam Koc. Organizacja uznała zwierzchnictwo Józefa Piłsudskiego jako komendanta Wojsk Polskich. Od niego też oczekiwano rozkazów. W tym pierwszym okresie istnienia organizacji używającej nazwy Polski Związek Wojskowy koncentrowano się głównie na szkoleniu wojskowym, gromadzeniu broni oraz pracach wywiadowczychWacław Jędrzejewicz, POW i batalion warszawski. Moja służba 1914–1915, Warszawa 1939, s. 45–51.. Przygotowywano się również do działań na wypadek zajęcia przez Niemców Warszawy w październiku 1914Adam Koc, Polska Organizacja Wojskowa za czasów rosyjskich, „Wiarus” nr 13 z 19 marca 1919, s. 399.. Organizacja weszła w skład Zjednoczenia Organizacji NiepodległościowychJerzy Z. Pająk, Lewica niepodległościowa w Królestwie Polskim (sierpień 1914-sierpień 1915), w: „Czasy Nowożytne”, 1998, t. 5, s. 41.. W tym czasie Piłsudski popierając warszawską inicjatywę skierował do Warszawy 13 października 1914 swojego emisariusza, a zarazem nowego komendanta ppor. Tadeusza Żulińskiego. To on właśnie po objęciu dowództwa 22 października 1914 nadał nazwę organizacji – Polska Organizacja WojskowaTadeusz Hołówko, Polska Organizacja Wojskowa (POW), „Przegląd Polityczny” nr V-VI z listopada-grudnia 1916, s. 2..

Przeciw Rosji (sierpień 1914 – sierpień 1915) Nowy komendant opracował zgodnie z wytycznymi Piłsudskiego Deklarację POW która stała się jej najważniejszym dokumentem programowym. Jednoznacznie stwierdzano w nim, że „celem POW jest zdobycie niepodległości Polski drogą walki zbrojnej”. Za głównego przeciwnika na tym etapie uznawano imperium rosyjskie. Znamiennym było, że artykuł 2 podkreślał tymczasowość frontu antyrosyjskiego i nie wykluczał tym samym podjęcia walki przeciwko innym zaborcom. Jednocześnie podkreślano, że „POW jest organizacją apolityczną grupującą ludzi różnych przekonań i może podlegać jedynie Rządowi Narodowemu”. W Deklaracji podkreślano związki łączące POW z Legionami Polskimi walczącymi przeciw RosjiWacław Jędrzejewicz, POW i batalion warszawski..., s. 88–91.. W tym czasie POW weszła do Unii Stronnictw Niepodległościowych w której władzach zasiadał także Tadeusz Żuliński, ale współpracowano także ze środowiskiem Konfederacji Narodowej Polskiej i Blokiem Centrum. Już w pierwszych miesiącach działalności POW zbudowała podstawową siatkę organizacyjną która stała się bazą jej dalszego rozwoju (zob. niżej struktura organizacyjna). Rozpoczęto także działalność konspiracyjną w Wilnie, Moskwie i Petersburgu. POW prowadziła szkolenie wojskowe młodzieży oraz działalność wywiadowczo-dywersyjną na tyłach wojsk rosyjskich. W tym celu powołano do życia Oddział Lotny Wojsk Polskich (zob.) podporządkowany bezpośrednio Żulińskiemu.

Struktura organizacyjna Schemat struktury organizacyjnej w tym okresie regulowała „Deklaracja POW” wydana przez komendanta Tadeusza Żulińskiego „Roman Barski” w październiku 1914. Zgodnie z nią na czele organizacji stał komendant „mianowany przez Komendę Główną Legionów Polskich”Tomasz Nałęcz, Polska Organizacja Wojskowa 1914–1918, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1984, s. 24 .. Komendantowi bezpośrednio podlegał wydział bojowy, zaś pozostałą częścią organizacji kierował za pomocą „zastępców i pomocników” którzy odpowiadali za poszczególne działy aktywności POW. Wchodzili oni w skład Komendy POW (zwanej też wówczas Polską Komendą Wojskową). Jej członkami poza kolejnymi komendantami ppor. Tadeuszem Żulińskim, Aleksandrem Sulkiewiczem „Michał” i mjr. Michałem Żymierskim byli: Karol Rybasiewicz „Wilczyński”, Aleksander Tomaszewski „Wysocki”, Konrad Libicki „Buyno”, Adam Koc „Witold” oraz Maria Kwiatkowska „Ella”Późną wiosną 1915 skład ten został uzupełniony przez Wacława Jędrzejewicza „Ordon”, Dezyderiusza Zwistowskiego „Zerwicz” i Bolesława Szymanowskiego „Figurski”., a także dowódcy Oddziału Lotnego Wojsk PolskichKolejno byli to: Jan Bielawski „Mikita”, Józef Kobiałko „Walek” i Marian Zyndram-Kościałkowski „Orwid”.. W pracach Komendy uczestniczyli także emisariusze Józefa Piłsudskiego przedostający się przez linię frontuTomasz Nałęcz, Polska Organizacja Wojskowa..., s 24–26..

Polska Organizacja Wojskowa działała wówczas jedynie „na terenach zajętych przez wojska rosyjskie”. Obszar ten był podzielony na okręgi. Ich dowódcy posiadający bardzo dużą samodzielność odpowiadali za rozwój liczebny oraz za zapewnienie podstaw materialnych dla działalności POW. Na początku 1915 istniały cztery okręgi: warszawski (Adam Koc, Bogusław Miedziński „Świtek”), lubelski (Andrzej Turczyński-Brenner „Mieczysław II” i Tadeusz Herfurt „Armak”, radomski (Karol Rybasiewicz) i siedlecki (Bogusław Miedziński, Józef Korczak „Piotr”). Ponadto na prawach okręgu działały komendy POW w Petersburgu, Kijowie i Wilnie. Podstawową organizacjami miały być komendy miejscowe. Ich dowódcy zajmowali się werbunkiem nowych członków i ich wojskowym szkoleniem. W miarę rozwoju organizacji dopuszczano możliwość by kilka komend miejscowych tworzyło komendę obwodową. W tym czasie najsłabszą działalność przejawiały właśnie komendy miejscowe, stąd POW aż do końca omawianego okresu nie reprezentowała poważniejszej siły wojskowej. Podanie dokładnej liczby członków POW w tym okresie jest niemożliwe. Według danych Komendy POW w czerwcu 1915 liczba członków wynosiła wówczas 1100 osób, z czego najwięcej w okręgu lubelskim (400 osób) i warszawskim (260 osób)Encyklopedia Wojskowa, t. 6, pod red. Ottona Laskowskiego, Warszawa 1937, s. 645.. Niektórzy przedwojenni autorzy zaliczali do członków POW wszystkich tych którzy w sierpniu 1915 zgłosili się do I Brygady Legionów – i w ten sposób szacując liczebność organizacji na ok. 4 tysiące osóbEugeniusz Świerczewski, POW na Litwie, Wilno 1919, s. 6–7; biblioteka POLONA – wersja elektroniczna.. Liczba ta niewątpliwie jest zawyżona i obejmuje nie tylko zaprzysiężonych członków organizacji, lecz także szerokie grono jej sympatyków, które zdecydowało się zasilić szeregi legionowe. Praktycznie w wyniku mobilizacji niemal wszystkich zaprzysiężonych i zdolnych do służby wojskowej członków latem 1915 organizacja przestała istnieć. Dotychczasową działalność nadal prowadziły odcięte linią frontu komendy na terenie Rosji i Ukrainy.

O rząd i armię (wrzesień 1915 – czerwiec 1917) Po zajęciu Królestwa przez państwa centralne, większość członków POW wstąpiła do Legionów Polskich, a organizacja działała półlegalnie. Jej polityczną reprezentacją w tym okresie pozostawał najpierw Komitet Naczelny Zjednoczonych Stronnictw Niepodległościowych, a następnie Centralny Komitet Narodowy, które próbowały w oparciu o współpracę z państwami centralnymi zbudować podstawy niepodległego państwa polskiego – rząd i armię polskąSzerzej na ten temat Jerzy Z. Pająk, O rząd i armię. Centralny Komitet Narodowy (1915–1917), Kielce 2003, passim.. Podstawą programową tej działalności miała być sformułowana przez Józefa Piłsudskiego koncepcja licytacyjna sprawy polskiejSzerzej na ten temat Włodzimierz Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław-Warszawa-Kraków 1995, s. 139–172.. Stąd Piłsudski wstrzymał wstępowanie członków POW do Legionów, postanawiając odbudować i rozbudować organizację. Miała ona służyć Piłsudskiemu jako karta przetargowa w rokowaniach z państwami centralnymi w sprawie powołania armii i rządu polskiego. POW tym samym miała się stać alternatywą dla Legionów i stać się podstawą dla tworzonej pod egidą Tymczasowej Rady Stanu armii polskiej. O półlegalnym charakterze działalności POW w tym czasie może świadczyć odbycie 29 kwietnia 1917 w Zielonej pod Wawrem dużych ćwiczeń POW. Uczestniczył w nich między innymi Józef Piłsudski, Stefan Pomarański, Tadeusz Kasprzycki, Janusz Jędrzejewicz, Wacław Jędrzejewicz, Henryk Krok-Paszkowski i Janusz Gąsiorowski oraz inni członkowie Komendy Naczelnej POW. Rewolucja w Rosji, która spowodowała m.in. daleko idące deklaracje nowych władz rosyjskich wobec sprawy polskiej, a zarazem niechęć państw centralnych do dania Polakom rzeczywistych koncesji politycznych. spowodowały, że prowadzona pod egidą Centralnego Komitetu Narodowego polityka zakończyła się fiaskiemZob. Jerzy Z. Pająk, O rząd i armię. Centralny Komitet Narodowy...,..

Struktura organizacyjna