Michał Tadeusz Grażyński, właśc. Michał Tadeusz Kurzydło (ur. 12 marca 1890 w Gdowie, zm. 10 grudnia 1965 w Londynie) – kapitan rezerwy piechoty Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, społeczny i harcerski, kawaler Orderu Virtuti Militari, doktor filozofii i prawa, wojewoda śląski (1926–1939), politycznie związany z sanacją. W latach 1931–1939 przewodniczący ZHP w kraju, i dalej w latach 1939–1960 poza granicami kraju.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Urodził się 12 marca 1890 w Gdowie na terenie ówczesnych Austro-WęgierData urodzin stała się sporna, a funkcjonujący w wielu publikacjach dzień 12 maja jest pomyłką, aczkolwiek nie prostowaną przez samego Grażyńskiego z racji zbieżności z datą przewrotu majowego z 1926.. Był siódmym dzieckiem Michała Antoniego Kurzydły i Marianny z domu Zastawniak lub Szczygieł. Jego ojciec był kierownikiem czteroklasowej szkoły ludowej, natomiast matka zmarła trzy lata po urodzeniu Michała. W momencie urodzin nosił rodzinne nazwisko Kurzydło, które gdy miał siedem lat zmieniono pod naciskiem drugiej żony jego ojca Antoniny z domu Broniewskiej na Grażyński (od tytułu ulubionego przez jego starszą siostrę Marię poematu Adama Mickiewicza Grażyna).
Uczęszczał do szkół w Gdowie, Dębnikach, a następnie od 1909 kształcił się w Gimnazjum św. Anny w Krakowie, gdzie w maju 1909 zdał egzamin dojrzałości. Następnie rozpoczął studia historyczne na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, uzyskując absolutorium 6 grudnia 1913, a 23 stycznia 1914 otrzymując doktorat z filozofii za rozprawę na temat historii systemu monetarnego w Polsce JagiellonówNiepodległość i Pamięć, rocznik Muzeum Niepodległości, nr 1/29 r. 2009, s. 213–228, ISSN 1427-1443 Michał Tadeusz Grażyński (Gdów 1890 – Londyn 1965) Seweryn A. Wisłocki.. W tym okresie w 1911 otrzymał stypendium Samuela Głowińskiego.
W latach 1912–1914 należał do Polskich Drużyn Strzeleckich. 19 listopada 1913 uzyskał uprawnienia do nauczania historii i geografii w szkołach średnich z językiem wykładowym polskim. Po studiach pracował jako nauczyciel języka polskiego, historii i geografii w gimnazjum w C.K. I Gimnazjum w Stanisławowie. W roku 1913/1914 studiował prawo na UJ.
I wojna światowa Wkrótce po wybuchu I wojny światowej, 3 sierpnia 1914 został zmobilizowany do cesarskiej i królewskiej Armii jako podporucznik rezerwy. Jesienią 1915 został ciężko ranny w walkach na froncie rosyjskim. Okres leczenia wykorzystał na kontynuowanie studiów w Krakowie. Na UJ kontynuował studia prawa od drugiego semestru roku 1916/1917 do roku 1917/1917.
Służba w Wojsku Polskim i udział w powstaniach śląskich W 1918 wstąpił do Wojska Polskiego i służył w Oddziale II Sztabu Generalnego, w pionie propagandy. 5 kwietnia 1919 uzyskał absolutorium z prawa na UJ, a trzy dni później zdał egzamin sądowy. 25 listopada 1920 został zatwierdzony w stopniu porucznika piechoty z dniem 1 kwietnia 1920, w „grupie byłej armii austro-węgierskiej”Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 48 z 15 grudnia 1920 r., poz. 1140, s. 1334. Jako datę urodzenia podano 12 maja 1890.. W marcu 1920 objął funkcję wiceprzewodniczącego Głównego Komitetu, który przygotowywał plebiscyt na Spiszu i Orawie.
Następnie decyzją Oddziału II Sztabu Generalnego został jednak oddelegowany do służby w Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Kierunek ten wynikał z przygotowań do plebiscytu na Górnym Śląsku rozstrzygającego o przynależności Górnego Śląska między II Rzecząpospolitą a Republiką Weimarską. Uczestniczył jako zastępca szefa referatu organizacyjnego w Centrali Wychowania Fizycznego, szefa sztabu Dowództwa Ochrony Plebiscytu w II powstaniu śląskim i jako szef sztabu grupy „Wschód” w III powstaniu śląskim. W trakcie akcji plebiscytowej i III powstania używał pseudonimu „Borelowski”. Był jednym z przywódców najbardziej nieprzejednanego kręgu przywódców powstania, dążącej od początku do rozstrzygnięć militarnych i walki do ostatecznego zwycięstwa. Krąg ten, skupiony w sztabie grupy „Wschód” był posądzany o próbę puczu w ostatnich dniach III powstania, który miał na celu mianowanie na wodza powstania kpt. Karola Grzesika. Wydarzenia te zapoczątkowały głęboki personalny i polityczny konflikt Grażyńskiego z Wojciechem Korfantym. Dlatego opuścił Górny Śląsk i powrócił do Krakowa.
Zweryfikowany został w stopniu kapitana ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 w korpusie oficerów rezerwy piechoty.
Lata 1921–1926 Po powstaniu Grażyński wrócił do pracy naukowej na Uniwersytecie Jagiellońskim, 30 września 1922 otrzymał drugi doktorat w dziedzinie prawa za rozprawę z dziedziny prawa rolnego. Później rozpoczął pracę jako starszy asystent w kierowanej przez Stanisława Kutrzebę Katedrze Dawnego Prawa Polskiego UJ.
Równolegle kontynuował współpracę z polskim wywiadem, badając sytuację Polaków na Śląsku Opolskim.
W tym okresie od listopada 1924 pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Związku Powstańców Śląskich, które później uformowała tzw. lewicowe skrzydło sanacji.
Lata 1926–1939: wojewoda śląski thumb|Wojewoda śląski Michał Grażyński, marsz. Edward Śmigły-Rydz i gen. Władysław Bortnowski na moście granicznym w Czeskim Cieszynie po zajęciu Zaolzia, październik 1938 Po przewrocie majowym, dzięki poparciu Piłsudskiego, prezydent Ignacy Mościcki 28 sierpnia 1926 nominował Grażyńskiego na wojewodę śląskiego. Gdy objął urząd, większość stanowisk zajęli przybysze spoza Śląska, związani z sanacją.
Pełniąc tę funkcję szczególną wagę przykładał do rozwoju szkolnictwa, będąc jednocześnie kuratorem szkolnym nadzorującym Wydział Oświecenia Publicznego. W związku z tym popierał budowę nowych gmachów szkolnych, których powstało w tym czasie ok. 100. Przy tym sukcesywnie ograniczał wpływy niemieckie na szkołę. Wpływał na unieważnianie licznych wniosków o wpisy bądź przeniesienia do szkół mniejszości, co doprowadziło do polsko-niemieckiego sporu. Rada Ligi Narodów zdecydowała o prowadzeniu egzaminów szkolnych, obejmujących część dzieci i młodzieży, która – zdaniem polskich władz – nie posługiwała się językiem niemieckim. W 1927 inspektor szkolny ze Szwajcarii, Wilhelm Maurer, przeprowadził egzaminy ze znajomości języka niemieckiego. Na podstawie wyniku zdecydowano o unieważnieniu aż 48,2% wniosków o naukę w niemieckich szkołach mniejszościowych. Rada LN przyznała rację polskim władzom, lecz nie wyraziła zgody na ich kontynuowanie tych praktyk w kolejnych latach.
Bez powodzenia starał się doprowadzić do utworzenia na Górnym Śląsku uczelni wyższej o profilu technicznym. Udało mu się jednak wpłynąć na utworzenie w województwie: Instytutu Pedagogicznego (w zamyśle zalążka przyszłego uniwersytetu) z wykładowcami w większości pracownikami UJ, a także Śląskich Technicznych Zakładów Naukowych (ponad średniej uczelni technicznej) oraz Wyższego Studium Nauk Społeczno-Gospodarczych.
Prowadził politykę etatystyczną, dążył do ograniczenia wpływów mniejszości niemieckiej w województwie. Wobec władz samorządowych, w których nadal często znajdowały się osoby mówiące po niemiecku, stosowano ustawy pozwalające na ich rozwiązanie i komisaryczne zastąpienie ich bardziej polskimi (tak było m.in. w Katowicach). Po wyborach samorządowych w 1926, gdy Niemcy zdobyli 40% głosów w województwie i większość w wielu miastach, Grażyński jeszcze bardziej zaostrzył walkę z mniejszością, nie wahając się łamać obowiązującego prawa. Próbował, nieskutecznie, nakłonić władze kościelne do zmniejszenia liczby nabożeństw w języku niemieckim; toczył też walkę ze szkołami mniejszościowymiM. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska Wrocław 2002, s. 397–403, .. Jego główny cel stanowiło mocniejsze zintegrowanie województwa z II Rzecząpospolitą.mały|Święto Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego w Katowicach (12 maja 1939). Wojewoda Michał Grażyński i gen. Jan Jagmin-Sadowski na trybunie honorowej przyjmują defiladę. Działaniom wojewody sprzeciwiał się Niemiecki Związek Ludowy dla Polskiego Śląska, znany jako Volksbund, który wspierany był przez niemieckich przemysłowców w województwie śląskim. Grażyński polonizował lokalny przemysł, usuwając ze stanowisk kierowniczych w przemyśle osoby o narodowości niemieckiej. Doprowadził do zwolnienia ze stanowiska generalnego dyrektora Górnośląskich Zjednoczonych Hut „Królewska” i „Laura” – Ernesta Pietscha. Ponadto Wojewoda wpłynął na aresztowania Fryderyka Bernahardta (generalnego dyrektora Huty Królewskiej), Arco Pistoriusa (generalnego dyrektora kopalń pszczyńskich), Waldemara Szczędziny (dyrektora finansowego Wspólnoty Interesów) czy Oskara Vogta i Brunona Buzka (generalnych dyrektorów kopalń i hut księcia Donnersmarcka). Grażyński doprowadził także do zajęcia części dóbr Jana Henryka XV Hochberga, księcia von Pless. Niemców na stanowiskach kierowniczych zaczęli zastępować Polacy. Ta polityka sprawiała, że spotykał się on z krytyką nie tylko ze strony niemieckiej, ale także – nastawionej bardziej polubownie – części polskiej społeczności. Do jego oponentów należał Wojciech Korfanty, z którym wojewoda pozostawał w ciągłym konflikcie. Nawet część kręgów rządzących w Warszawie była sceptyczna wobec polityki Grażyńskiego.
Wojewoda poparł inicjatywę utworzenia Muzeum Śląskiego, które dzięki jego zaangażowaniu rozpoczęło działalność naukową i propagandową w pół roku od wydania decyzji o jego powołaniu do życia (zajęło V piętro Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach). Przy jego udziale doprowadzono prawie do końca budowę gmachu muzealnego, w którym Muzeum Śląskie miało mieć swoją siedzibę (gmach zburzyli Niemcy w latach 1941–1944). Jako wojewoda wspierał też m.in. Teatr Polski, teatry ludowe, Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku, Polskie Radio (w nowej siedzibie od 1937). Przyczynił się także do powstania Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Był mecenasem polskich artystów, m.in. wspierał twórczość Stanisława Szukalskiego, który ozdobił płaskorzeźbami gmach Muzeum Śląskiego oraz niektóre budynki w stolicy województwa. W czasie, gdy wojewodą był Grażyński, zbudowano nową dzielnicę w Katowicach, z budynkami w stylu modernistycznym jak np. wieżowiec przy ul. Żwirki i Wigury, zabudowa ulic PCK, Skłodowskiej, kościół garnizonowy oraz osiedle w Katowicach Ligocie. Był głównym twórcą i realizatorem programu piłsudczykowskiego na polskim Górnym Śląsku. mały|Michał Grażyński w mundurze przewodniczącego Związku Harcerstwa Polskiego.