Kutry torpedowe projektu 183 – radzieckie kutry torpedowe, opracowane na początku lat pięćdziesiątych XX wieku. Projekt kutrów torpedowych (183) otrzymał nazwę kodową Bolszewik, a w kodzie NATO: P 6. Łącznie zbudowano ponad 600 okrętów tego typu. Był to podstawowy i najliczniejszy typ radzieckich kutrów torpedowych okresu zimnej wojny, eksportowany także do wielu krajów z radzieckiej strefy wpływów. Około 400 jednostek trafiło do Marynarki Wojennej ZSRR, pozostałe przekazano do marynarek wojennych krajów sojuszniczych, w tym 19 do Polski. Ich odmianą pochodną były kutry rakietowe projektu 183R (w kodzie NATO: Komar). Na bazie projektu tego kutra budowano także różne wersje pochodne, w tym w Chinach i Korei Północnej.
Historia W 1946 roku w ZSRR rozpoczęły się prace nad nowym typem kutrów torpedowych, który miałby zastąpić jednostki używane podczas II wojny światowej. Nowe kutry miały charakteryzować się lepszą dzielnością morską i większą autonomicznością od dotychczasowych małych jednostek przybrzeżnych budowanych w ZSRR. Przy ich projektowaniu wykorzystano doświadczenia zdobyte przy eksploatacji dostarczonych w ramach umowy lend-lease brytyjskich i amerykańskich kutrów torpedowych firm Vosper, Higgins i Elco (oznaczonych jako typy: A-1, A-2 i A-3 i używanych do 1956 roku). W odróżnieniu od wszystkich wcześniejszych radzieckich kutrów, zrezygnowano z wymogu dostosowania okrętów do transportu kolejowego, co pozwoliło na wybór optymalnych rozmiarów i kształtu kadłuba, w szczególności przez zwiększenie szerokości. Kształt kadłuba był inspirowany kutrem firmy Elco. Zdecydowano się na drewnianą konstrukcję kadłuba, która była tańsza i pozwalała na uzyskanie wystarczającej wytrzymałości i niskiej masy, nie generując zarazem pola magnetycznego, pomimo tego, że miała mniejszą żywotność i większe wymagania w zakresie konserwacji. W odróżnieniu od wcześniejszych radzieckich i amerykańskich kutrów zdecydowano się na zastosowanie silników wysokoprężnych, co z uwagi na ich większą masę wymogło zastosowanie aż czterech silników zamiast trzech i powiększenie rozmiarów. Większe rozmiary umożliwiły też wzmocnienie uzbrojenia artyleryjskiego w stosunku do kutrów z okresu II wojny światowej, dając większe możliwości samoobronyDziałka kalibru 25 mm stanowiły postęp w stosunku do kutrów torpedowych II wojny światowej uzbrajanych na ogół w karabiny maszynowe, jednakże nowe zachodnie kutry torpedowe (np. brytyjskie i zachodnioniemieckie) były już uzbrajane pod koniec lat 50. typowo w automatyczne armaty kalibru 40 mm (por. )..
Projekt techniczny został opracowany przez Specjalne Biuro Konstrukcyjne nr 5 (OKB-5) (grupujące konstruktorów uwięzionych przez NKWD) wraz z biurem konstrukcyjnym zakładów nr 5. Projekt otrzymał numer 183 i nazwę kodową Bolszewik. Głównym konstruktorem był Pawieł Gojnkis. Projekt techniczny ukończono w 1947 roku. Jednostkę prototypową, zbudowaną w leningradzkiej stoczni nr 5, przekazano flocie do prób w listopadzie 1949. Po wprowadzeniu drobnych zmian, w tym wzmocnieniu kadłuba, w 1951 roku powstały dwa dalsze kutry przedseryjne. Projekt został następnie zatwierdzony do produkcji seryjnej, która rozpoczęła się w 1952 roku. W kodzie NATO kuter otrzymał oznaczenie: P 6.
Budowano je do 1960 roku w trzech zakładach: nr 5 w Leningradzie, nr 602 we Władywostoku i nr 640 w Sosnowce. Według pierwotnego projektu zbudowano 330 kutrów (217 w Leningradzie, 59 we Władywostoku i 54 w Sosnowce). Według jednak innych danych, ogółem w ZSRR wyprodukowano 622 kutry torpedowe projektu 183 i jego modyfikacji, bez rakietowych podaje 622 kutry torpedowe, podaje 674 kutry proj. 183 i modyfikacji (doliczając 52 ścigacze proj. 199), taka sama liczba przytoczona jest w przytoczonych w . Według innych radzieckich źródeł przytoczonych w , zbudowano 361 kutrów proj. 183, a 614 okrętów wszystkich odmian łącznie z rakietowymi i proj. 199.. Dalsze 80 zbudowano na licencji w Chinach.
W 1957 roku kuter TKA-14 przebudowano na eksperymentalny kuter rakietowy projektu 183E, do prób pocisków P-15 i 16 października tego roku na Morzu Czarnym odpalono z niego pierwszy pocisk. W 1958 roku zdecydowano rozpocząć produkcję w Leningradzie i Władywostoku seryjnych kutrów rakietowych pod oznaczeniem projektu 183R i w efekcie powstało ich 112, w tym 54 przebudowane z kutrów torpedowych. Stały się one pierwszymi okrętami uzbrojonymi w pociski przeciwokrętowe na świecie. Zamiast wyrzutni torpedowych miały one dwie prowadnice szynowe dla pocisków P-15, przykrytych lekkimi metalowymi osłonami. Nadbudówka była stalowa zamiast drewnianej, kutry te miały też inny maszt z radarem Rangout. Wyporność wzrosła do 81 ton, a prędkość zmniejszyła się do 38 węzłów, natomiast załogę stanowiło 17 osób.
thumb Opis Kuter projektu 183 był jednostką półwypornościową (półślizgową), w której przy marszu z dużą prędkością dziób unosił się nad wodę. Dno nie miało redanu. Kadłub silnie rozszerzał się w 1/3 długości kutra, po czym zwężał się do pawężowej rufy. Pośrodku pokładu, na śródokręciu była niewielka nadbudówka, wykonana ze sklejki lotniczej grubości 6 mm. W jej przedniej części była zakryta kabina nawigacyjna, a w tylnej odkryty podwyższony pomost bojowy ze stanowiskiem sternika. Jedynie część z pomostem bojowym była osłonięta płytami stalowymi grubości 7 mm dla ochrony przeciwodłamkowej. W tylnej części nadbudówki za pomostem bojowym był maszt palowy, a za nadbudówką na pokładzie był drugi niższy maszt ze stacją radiolokacyjną. Maszt stacji radiolokacyjnej był składany w celu obniżenia wysokości. Wyposażenie radioelektroniczne stanowiła przede wszystkim stacja radiolokacyjna dozoru nawodnego Zarnica (w późniejszych okrętach Reja) w osłonie dielektrycznej. Stacja Zarnica, pracująca na falach centymetrowych, miała zasięg wykrywania 14 km w stosunku do okrętu wielkości niszczyciela, a nisko lecących samolotów do 30 km. Radar Reja różnił się zewnętrznie osłoną w formie krążka o dużej średnicy. Ponadto okręty były wyposażane w stację identyfikacji swój-obcy Fakieł (Nikiel-K) i transponder Chrom-K. Montowano radiostacje R-607, a następnie R-609 o większym zasięgu. Załogę stanowi etatowo 14 osób, w tym 2 oficerów.
Kadłub był konstrukcji drewnianej, z poszyciem z 2–3 warstw drewna. Długość całkowita wynosiła 25,5 mPodawana jest także długość na linii wodnej 25 m (mniejsza tylko o 0,5 m) (, ), co jest niespójne z publikowanymi rysunkami, według których powinna być ona mniejsza o ok. 1,5 m.. Szerokość całkowita wynosiła 6,1 m, a na linii wodnej 5,2 m, natomiast zanurzenie 1,25 m. Wyporność standardowa wynosiła 56 ton, a pełna 66,5 tonPodawana bywa także minimalnie różna wyporność pełna 65,5 t () lub 67 ton () oraz znacząco większa wyporność standardowa 61,5 t ().. Kadłub był podzielony siedmioma poprzecznymi grodziami na osiem przedziałów wodoszczelnych. Mieściły się w nich, od dziobu: I – forpik (z ubikacją i umywalką marynarzy), II – kubryk załogi, III – dwie dwuosobowe kajuty podoficerskie i kambuz, IV – dwie burtowe kajuty oficerskie, ubikacja, kabina łączności, kabina radarowa, zejście z nadbudówki, V i VI – maszynownie na dwa silniki każda oraz agregat prądotwórczy, VII – zbiorniki paliwa i VIII – magazyn amunicji i pomieszczenie maszyny sterowej.
Na pokładzie przed nadbudówką i na rufie zamontowano dwie półodkryte podstawy zdwojonych działek przeciwlotniczych kaliber 25 mm 2M-3M. Charakterystyczne było niesymetryczne ustawienie podstawy dziobowej, która była przesunięta o 75 cm w lewo w stosunku do osi wzdłużnej kadłuba, dla lepszej widoczności z pomostu. Miały kąt podniesienia luf do +83° i zasięg do celów nawodnych do 2300 m. Zapas amunicji wynosił 4000 podaje 2000 nabojów.. Po bokach nadbudówki zostały zamontowane na pokładzie dwie pojedyncze wyrzutnie torped kalibru 533 mm podaje oczywiście błędnie, że uzbrojenie stanowiły cztery wyrzutnie torped.. Wyrzutnie były typu TTKA-53-183 i były odchylone o 6° na boki od osi podłużnejWedług wyrzutnie torped były odchylone tylko o 3° na boki, czego nie potwierdzają rysunki.. Początkowo stosowano torpedy parogazowe typów 53-38U i 53-39. Miały one długość 7488 mm, masę głowicy odpowiednio 300–340 i 400 kg, zasięg 4000 m z prędkością maksymalną odpowiednio 45 i 51 węzłów lub 8000 m z prędkością 35 i 39 węzłów. Później stosowano nowsze torpedy, m.in. 53-51. Przy przeciążeniu kutry mogły zabierać ponadto 8 dużych bomb głębinowych BB-1 na demontowalnych zrzutniach na rufie. Zamiast nich kutry mogły przenosić sześć min kotwicznych KB lub osiem min dennych AMD. W skład wyposażenia wchodziła aparatura do stawiania zasłony dymnej DA-7.
Napęd stanowiły 4 silniki M-50F, w różnych modyfikacjach, głównie M-50F-1 i M-50FTK, produkowane przez zakłady nr 800. Silniki te były wysokoprężne, czterosuwowe, w układzie V12, o mocy po 1200 KM. Silniki umieszczone były po dwa w dwóch przedziałach za śródokręciem kutra (w pierwszym szeroko rozstawione silniki napędzające zewnętrzne śruby, w drugim silniki napędzające wewnętrzne śruby). Trzyłopatowe śruby miały średnicę 0,675 m. Okręt ponadto wyposażony jest w generator prądotwórczy DG-100. Okręt mógł wychodzić w morze do stanu morza 7, w tym pływać z maksymalną prędkością do stanu morza 4.
W wersji kutrów rakietowych pozostawiono dziobowe działka. Kadłub tej wersji otrzymał zabezpieczenie chroniące przed działaniem gazów wylotowych startujących pocisków przeciwokrętowych.
Wersje thumb|Kuter rakietowy projektu 183R 183 – podstawowa wersja produkcyjna kutrów torpedowych wyposażona w dwie wyrzutnie torped kaliber 533 mm i 4 działka 25 mm, napędzana 4 silnikami rodziny M-50 183T – doświadczalny kuter torpedowy z 1953, w którym oprócz 4 silników wysokoprężnych zastosowano turbinę gazową M-1 o mocy 4000 KM. W kodzie NATO prawdopodobnie oznaczony P 8. 183TK – produkcyjna wersja kutra torpedowego z 4 silnikami wysokoprężnymi i turbiną gazową dla mocy szczytowej - zbudowano 25 jednostek w latach 1956–1957 w stoczni nr 5. Okręty miały 5 śrub, prędkość maksymalna wynosiła 52 węzły. Dwa były wyposażone w przedni płat podwodny, który jednak nie spełnił oczekiwań. W kodzie NATO oznaczono je jako P 10, a wersję z płatem – P 12 183A – doświadczalny kuter torpedowy z poszyciem z laminatu – sklejki z wprasowaną siatką z drutu, o nazwie arktylit (litera A). 183U – doświadczalny powiększony kuter torpedowy z 1958 roku z nowymi silnikami i 4 wyrzutniami torped, wyporność 92 t, nie produkowany. 183E (183Э) – dwa kutry torpedowe przebudowane na eksperymentalne kutry rakietowe, wyposażone w 2 wyrzutnie pocisków przeciwokrętowych P-15 183R (183Р) – kutry rakietowe wyposażone w 2 wyrzutnie pocisków przeciwokrętowych P-15. W latach 1959–1965 zbudowano 112 okrętów tego typu. Cztery miesiące po zakończeniu wojny sześciodniowej, 21 października 1967, egipskie kutry rakietowe tego typu zatopiły izraelski niszczyciel „Ejlat” czterema pociskami Styx (P-15) w wyniku czego zginęło 47 izraelskich marynarzy. Było to pierwsze w historii skuteczne użycie pocisku klasy woda-woda. 183C (183Ц) – sterowany radiowo okręt-cel, zbudowano 60 jednostek tego typu. 199 – wersja ścigacza okrętów podwodnych dla wojsk pogranicza, uzbrojona w 36 bomb głębinowych (2 miotacze), bez wyrzutni torped, ze stacją hydrolokacyjną Tamir-10 – do 1959 roku zbudowano 60 jednostek tego typu (inne dane: 52 jednostki), oznaczenie NATO MO-VI lub PO-8. Hoku – budowana w Chinach wersja kutra rakietowego proj. 183R, ze stalowym kadłubem, produkowana od końca lat 60. dla Chin i na eksport (Albania, Bangladesz, Pakistan, Egipt) Shantou – budowana w Chinach wersja kutra artyleryjskiego, ze stalowym kadłubem, uzbrojona w 4 działka 37 mm, produkowana od 1956 (ok. 80) Sinpo – budowana w Korei Północnej wersja kutra torpedowego proj. 183, ze stalowym kadłubem Sohung – budowana w Korei Północnej wersja kutra rakietowego proj. 183R, produkowana od 1980 roku Chaho – budowana w Korei Północnej wersja kutra artyleryjskiego, produkowana od 1974, uzbrojona w działka 23 mm i wyrzutnie niekierowanych pocisków rakietowych