thumb|Pierwsza strona rękopisu Salomei Pilsztyn Regina Salomea Pilsztynowa z domu Rusiecka, primo voto Halpirowa, inne formy nazwiska: Pichelstein, Makowska, (ur. 1718 koło Nowogródka, zm. po 1763) – polska lekarka-okulistka, podróżniczka i pamiętnikarka. Choć nie posiadała formalnego wykształcenia w zakresie medycyny bywa uważana za pierwszą polską lekarkę.
Życiorys 1718 do 1739 Regina Salomea urodziła się w 1718 roku pod Nowogródkiem jako córka małżeństwa Rusieckich, prawdopodobnie nie była to rodzina szlachecka, a mieszczańska. Według niektórych badaczy (Barbara Grosfeld, Wojciech Kriegseisen) jej rodzice byli Żydami lub żydowskimi konwertytami. W wieku 14 lat poślubiła Jakuba Halpira. Halpir był luteraninem, lekarzem, specjalistą od chorób oczu. Regina pomagała mężowi w prowadzeniu praktyki medycznej, uczyła się sporządzania różnych mikstur leczniczych.
W 1732 roku przeniosła się wraz z mężem do stolicy imperium osmańskiego - Stambułu. Tam, w wieku 17 lat, pracowała jako lekarka. Początkowo zastępowała męża podczas leczenia kobiet, później leczyła również mężczyzn, przede wszystkim urzędników na dworze sułtana. Praca ta wiązała się z bardzo wysokim wynagrodzeniem. W 1737 roku rozstała się z mężem. Regina została sama w Stambule z córką - Konstancją. Jakub Halpir zmarł krótko po rozstaniu z Reginą.
1739 do 1759 Po rozstaniu z Jakubem Halpirem podróżowała po Imperium Osmańskim, praktykując medycynę. Podczas podróży zatrzymała się w Sofii, która również była wówczas częścią Imperium Osmańskiego. Tam nawiązała kontakt z lokalną arystokracją i otrzymała stanowisko lekarki w haremie miejscowego paszy.
Zarobione na praktyce lekarskiej pieniądze zainwestowała w handel ludźmi. Wykupywała jeńców chrześcijan z tureckiej niewoli, a następnie dostarczała ich zamożnym rodzinom, które zwracały jej kwotę okupu i wypłacały wysoką prowizję. W ten sposób weszła w posiadanie Józefa Fortunata von Pichelsteina (Pilsztyna) – austriackiego oficera. Rodzina Pichelsteina nie chciała go wykupić, pozostał więc własnością Reginy.
Na początku 1739 roku powróciła do Polski, wykupiła dla Pichelsteina stanowisko chorążego na dworze Michała Kazimierza Radziwiłła, a następnie wzięła z nim ślub. Dzięki temu zyskała status żony oficera i przebywała jako lekarka w Nieświeżu u hetmana Michała Radziwiłła. Podczas leczenia kładła nacisk na higienę i zdrowy sposób odżywiania. Swoje prace badawcze, jak również korespondencję, prowadziła w języku polskim.
Z Nieświeżu wyprawiła się do Petersburga na dwór carycy Anny. Po powrocie z Rosji udała się do Karyntii i czas jakiś przebywała w Wiedniu. W roku 1743 rozeszła się ze swym drugim mężem i związała się z młodszym od siebie mężczyzną, którego imienia i nazwiska nie podaje. Praktykowała jako lekarka i prowadziła aptekę w Przemyślu, krótko mieszkała również na Wołyniu i w okolicach Kijowa.
1759 do 1763 W 1759 roku ponownie wyjechała do Stambułu, gdzie została nadworną lekarką haremu sułtana Imperium Osmańskiego Mustafy III. Znała i posługiwała się potocznym językiem tureckim. W 1763 roku udała się w podróż powrotną do Polski, została jednak zatrzymana przez chana krymskiego, który przewiózł ją do Bakczysaraju, tam pracowała jako okulistka i była informatorką rosyjskiego konsula w Bachczysaraju Aleksandra Nikiforowa.
Jej losy po 1763 roku nie są znane, nie wiadomo kiedy i gdzie zmarła.
Ze swego pierwszego małżeństwa miała córkę Konstancję, z drugiego dwóch synów: Franciszka Ksawerego i Stanisława Kostkę.
Twórczość Pozostawiła po sobie pamiętniki, które pozostają głównym źródłem dotyczącym jej życia. Pamiętniki uważane są za źródło wiarygodne. Zostały spisane w 1760 roku, gdy autorka mieszkała w Stambule i następnie złożone w Bibliotece Czartoryskich. Po raz pierwszy opublikowano je w 1957 roku, redakcji rękopisu dokonał Roman Pollak.
Echo na świat podane procederu podróży i życia mego awantur... Pamiętnik w 7 rozdziałach (siódmy niedokończony) prozą, na końcu wierszowana Pieśń mojej kompozycji, powst. w Stambule 1760, wyd. (z modernizacją brzmienia i układu tekstu) R. Pollak i M. Pełczyński pt. "Proceder podróży i życia mego awantur", Kraków 1957, Pamiętniki i wspomnienia, seria I: Pamiętniki Polskie; autograf rękopisu: Biblioteka Czartoryskich nr 1482
Listy Do Michała Radziwiłła Rybeńko, dat. ze Lwowa 30 września 1748, ogł. przy wyd. R. Pollak i M. Pełczyński pt. "Proceder podróży i życia mego awantur", Kraków 1957, Pamiętniki i wspomnienia, seria I: Pamiętniki Polskie
Przypisy
Bibliografia Echo na świat podane czyli procedvra podróży y życia mego awantur, na cześć y chwałę P. Bogu w Trójcy św. Jedynemu y Najświętszey Matce Chrystusa Pana mego y wszystkim Świętym — napisała Salomeja Regina de Pilsztynowa, Medycyny Doktorka i Okulistka w r. 1760 w Stambule, rękopis z Biblioteki Czartoryskich, opisany przez Ludwika Glatmana
Melania Lipińska, Histoire des femmes médecins depuis l'antiquité jusqu'à nos jours Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 3 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 107-108 Roman Krzywy: Pragnienie pamięci i "białogłowski koncept". Kilka uwag o świadomości warsztatowej pierwszych polskich pamiętnikarek (Anna Zbąska, Regina Salomea Pilsztynowa". W: Śląskie Studia Polonistyczne 2013: 2 (4), s. 119-140.
Dariusz Kołodziejczyk, The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th-18th Century). A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents, Lejda, 2011
Linki zewnętrzne
Kategoria:Ludzie związani z Nieświeżem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Lekarze I Rzeczypospolitej Kategoria:Polacy w Imperium Osmańskim (I Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy autorzy pamiętników i dzienników XVIII wieku Kategoria:Urodzeni w 1718 Kategoria:Zmarli w XVIII wieku