thumb|Przykład greckiego tekstu Kodeksu Bezy, zawiera tekst Łukasza 23,47-24,1 Kodeks Bezy, łac. Codex Bezae Cantabrigiensis, oznaczany symbolem Dea lub 05 (na liście rękopisów Nowego Testamentu Gregory-Aland) – rękopis Nowego Testamentu pisany uncjałą na pergaminie, w językach greckim i łacińskim, pochodzi z roku ok. 400. Drugi człon w nazwie – Bezae – pochodzi od nazwiska Teodora Bezy (1519-1605), następcy Kalwina w Genewie, który wszedł w posiadanie kodeksu, człon Cantabrigiensis – od Cambridge. Symbol D, nadany został przez J.J. Wettsteina w 1751 roku, symbol 05 zaś przez C.R. Gregory w 1908 roku. Część kart kodeksu zaginęła.
Kodeks przekazuje tekst Nowego Testamentu według zachodniej tradycji tekstualnej. Wciąż nie rozstrzygnięto miejsca pochodzenia tego kodeksu. Wykazuje on nieco opuszczeń w tekście Ewangelii Łukasza i wiele dodatków w tekście Dziejów Apostolskich. Z tego względu od dawna wzbudza zainteresowanie zarówno wśród biblistów (przede wszystkim ze względu na tekst Dziejów), jak i laików. Od czterech wieków poddawany jest badaniom biblistów oraz krytyków tekstu. Powstało wiele obszernych opracowań kodeksu (nawet dwutomowe). W filmie Kod Leonarda da Vinci wykorzystano łaciński tekst z Łk 6, 1-4 pochodzący z Kodeksu Bezy. Cieszy się zainteresowaniem chrześcijańskich fundamentalistów (ze względu na Mk 1, 41; genealogię w Łk; Łk 24, 6 itd.).
Opis thumb|Przykład łacińskiego tekstu Kodeksu Bezy (Łk 23,47-24,1)
Kodeks Bezy składa się z 406 kart (pierwotnie było ich prawdopodobnie 534). Karty kodeksu mają wymiary 26 na 21,5 cm. Tekst pisany jest jedną kolumną na stronę, w każdej kolumnie po 33 linijki tekstu. Litery są większe niż w kodeksach Sinaiticus i Vaticanus, wielkością zbliżone do kodeksu Ephraemi. Pisany jest stychometrycznie. Pierwsze trzy linijki każdej księgi napisane są czerwonym atramentem. Cytaty ST są oznakowane. Tekst dzielony jest według Sekcji Ammoniusza, ale bez odniesień do Kanonów Euzebiusza. Nie ma podziału według κεφάλαια (rozdziałów), nie ma też τίτλοι (tytułów) na szczycie strony.
Tylko część nomina sacra pisana jest skrótami trzyliterowymi, np. ΙΗΣ (Ἰησοῦς), ΧΡΣ (Χριστος), ΠΑΡ (πατήρ), ΣΤΗ (σταυρωθῇ), natomiast μήτηρ, υἱός, σωτήρ, ἄνθρωπος, οὐρανός, Δαυίδ, Ἰσραήλ, Ἰηρουσαλήμ pisane są zawsze pełnymi formami.
Kodeks zawiera Ewangelie oraz Dzieje w języku greckim i łacińskim (lewa strona po grecku, prawa po łacinie). Ewangelie zestawione w kolejności: Mateusz, Jan, Łukasz, Marek (tzw. „zachodni porządek”). Kompletny jest tylko Łk, brakuje: Mt 1,1-20; 6,20 – 9,2; 27,2-12; J 1,16 – 3,26; Dz 8,29 – 10,14; 21,2-10.16-18; 22,10-20.29 – 28,31; Listów powszechnych. Ponadto ma trzy uzupełnienia w: Mt 3,7-16; Mk 16,15-20; J 18,14 – 20,13. Wiersz J 21,25 umieszczony jest przed 21,24. Zawiera także 3 Jana 11-15 w łacińskim przekładzie, co oznacza, że pierwotnie zawierał również tekst Listów powszechnych.
Pierwotna (prawdopodobna) kolejność ksiąg to: Ewangelie (Mateusz, Jan, Łukasz, Marek), Listy powszechne, Dzieje Apostolskie. Scrivener zauważył, że liczba brakujących kart jest zbyt duża (349b-414), by mogła posłużyć jedynie dla tekstu Listów powszechnych. Uznał jednak, że skryba podał błędną numerację stron. Chapman obliczył, że brakujące karty mogły mieścić tekst Apokalipsy oraz trzech Listów Janowych. Jego zdaniem oryginalny kodeks zawierał: Ewangelie, Apokalipsę, 1 Jana, 2 Jana, 3 Jana i Dzieje Apostolskie.
Kodeks zawiera Mt 16,2b-3 (znaki czasu), dłuższe zakończenie Marka (Mk 16,9-20), Łk 22,43-44 (krwawy pot jezusa) oraz pericope de adultera (J 7,53 – 8,11). Jest najstarszym greckim rękopisem zawierającym tekst J 7,53-8,11. Tekstów tych nie zawierają Kodeks Synajski i Kodeks Watykański.
Opuszczenia kopisty Mateusz 9,34; 10,37; 21,44; 23,14; Marek 15,28; Łukasz 5,39; 12,21; 19,25; 24,2; 24,12; 24,40; Jan 5,4.
Błędy Jan 1, 3 na zasadzie błędu metatezy „egeneto” (stało się) zamienione zostało na „enegeto”. Dzieje 1, 9 zamiast „hypelaben” – wziął, chwycił, stosuje „hypebalen” – podłożył.
Różnice względem innych rękopisów Ogólna charakterystyka Kodeks Bezy reprezentuje jeden z typów tekstu zachodniego i uchodzi za najlepszego przedstawiciela tego tekstu. Podobny doń tekst przekazują minuskuły 614 i 2412. Tekst łaciński, oznaczany symbolem d, nie pochodzi ani z Wulgaty, ani ze starołacińskich przekładów, a relacja pomiędzy tekstem greckim a łacińskim jest przyczyną ciągłych sporów pomiędzy krytykami tekstu. Przekazuje jedno z dłuższych zakończeń Marka, ma znaczne odchylenia tekstu w trzech ostatnich rozdziałach Ewangelii Łukasza, a zwłaszcza liczne dodatki w Dziejach.
Ewangelia Mateusza Mt 11,2 – Χριστου] Ιησου (wspierany przez 0233, 1424, l241 i inne rękopisy) Mt 11,3 εργαζομενος (pracujący) zamiast ερχομενος (nadchodzący), tekst łaciński ma qui venis (który przychodzi).
W Mt 20,28 zawiera dodatek wzorowany na tekście Łk 14,8-10, zachodzą jednak różnice co do słownictwa. Brzmi on następująco: Ale wy dążcie, by wzrastać z tego, co jest małe, a z większego mniejszym być. Kiedy wejdziecie do domu wezwani na obiad, nie siadajcie na prominentnych miejscach, aby nie wszedł ktoś dostojniejszy od ciebie i gospodarz nie przyszedł, i nie powiedział tobie: Usiądź niżej. I będziecie zawstydzeni. Lecz jeśli usiądziesz na niższym miejscu i przyjdzie do ciebie ktoś niższy, wtedy gospodarz powie tobie: Usiądź wyżej. Będzie to dla ciebie korzystne. Oprócz Kodeksu Bezy dodatek ten występuje również w kodeksie Φ, w rękopisach reprezentujących tekst starołaciński, syryjskim Curetonian (syrc) oraz kilku rękopisach Wulgaty.
Ewangelia Marka Marek 1,41 zamiast: „A Jezus, zdjęty litością, wyciągnął rękę swoją (...)”, ma: „A Jezus rozgniewał się, wyciągnął rękę swoją (...)”.
Marek 13,2 zawiera dodatek „a po trzech dniach inny kamień powstanie bez udziału ręki” (obecny również w Kodeksie Waszyngtońskim oraz w rękopisach Vetus Latina).
Marek 15,34 (por. Ps 22,2) ma ὠνείδισάς με (obraziłeś mnie), wspieranego przez niektóre staro-łacińskie rękopisy (itc (i), k) i przez syrh. Jest to wariant tekstu zachodniego. Rękopisy aleksandryjskiej tradycji mają w tym miejscu ἐγκατέλιπές με (opuściłeś mnie), rękopisy bizantyjskie mają με ἐγκατέλιπες (mnie opuściłeś) (por. Mt 27,46).
Marek 16,4 nadmienia, że kamień, zamykający grób Jezusa, nie mógł być ruszony przez dwudziestu mężczyzn. Dodatek ten zawiera Θ, 565, niektóre starołacińskie i starosyryjskie rękopisy.
Ewangelia Łukasza Genealogia Jezusa w Ewangelii Łukasza została uzgodniona z genealogią w Ewangelii Mateusza oraz genealogiami w hebrajskim ST.
W Łk 4,17 kodeks zawiera unikatowy wariant tekstowy ἁπτύξας (dotknął) poprawione przez późniejszego korektora na ἀναπτύξας (rozwinął). Inne rękopisy mają w tym miejscu: ἀνοίξας (otworzył) – Vaticanus, A, L, W, Ξ, 33, 892, 1195, 1241, ℓ 547, syrs, h, pal, copsa, bo ἀναπτύξας (rozwinął) – א, K, Δ, Θ, Π, Ψ, f1, f13, 28, 565, 700, 1009, 1010, 1071, 1079, 1216, 1230, 1242, 1253, 1344, 1546, 1646, 2148, 2174, Byz.
W Łk 6,4 zawiera następujący dodatek: Tego samego dnia, widząc człowieka pracującego w szabat, powiedział mu: Człowieku, jeżeli wiesz co robisz, jesteś błogosławiony, a jeśli nie wiesz, jesteś przeklęty i przestępujesz Prawo.
W Łukaszu 7,2 stosuje παις (dziecko, chłopiec, sługa) zamiast δουλος (sługa).
W Łukaszu 9,10 stosuje wariant εις κωμην λεγομενην Βηδσαιδα (do wioski zwanej Bedsaida), rękopisy aleksandryjskie mają εις πολιν καλουμενην Βηθσαιδα (do miasta zwanego Betsaida).
W Łk 20,34 wyrażenie γαμουσιν τα γαμίσκονται, żenią się i wychodzą za mąż, jest zastąpione przez γεννονται και γεννοσιν – rodzą się i są rodzeni.
W Łk 24,6 brakuje frazy ουκ εστιν ωδη, αλλα ηγερθη (Nie ma go tu, ale powstał); zawarta w Markowej paraleli; brak Łk 24,12 (paralelny do J 20, 3-10).
W Łk 24,13 miasto Emmanus (w greckiej transkrypcji Εμμαους) nazwane zostało Ουλαμμαους; w Łk 24,37 ma wariant φαντασμα (zjawa) zamiast πνευμα (duch).
Ma wiele braków w trzech ostatnich rozdziałach Ewangelii Łukasza. Westcott i Hort sądzili, że są to tzw. „Western non-interpolations”, których nie zawierał oryginalny tekst Nowego Testamentu i nie umieścili ich w tekście głównym swego wydania NT. Do roku 1968 owe wiersze i frazy były umieszczane w aparacie krytycznym (w przypisach).
Ewangelia Jana thumb|Strona kodeksu z greckim tekstem Jana 1,1-16 Jan 1,4 ἐν αὐτῷ ζωὴ ἐστίν (w Nim jest życie) – wariant wspierany przez Sinaiticus, Vetus Latina, oraz rękopisy saidzkiego dialektu koptyjskiego, zamiast ἐν αὐτῷ ζωὴ ᾓν (w Nim było życie) jak ma większość rękopisów.
Brak tekstu Jan 5,4 (anioł poruszający wodę w sadzawce).
Jan 7,8 εγω ουκ αναβαινω (Ja nie pójdę) – Sinaiticus, Bezae, Kodeks Cypryjski, 1241 εγω ουπω αναβαινω (Ja jeszcze nie pójdę) – Vaticanus, Regius, Borgianus, Washingtonianus, Koridethi, Ψ, 0105, 0180, 0250, f1, f13, Byz.
Jan 11,54 εις την χωραν Σαμφουριν εγγυς της ερημου (do krainy Samfurin blisko pustyni) zamiast εις την χωραν εγγυς της ερημου (do kraju w pobliżu pustyni).
Jan 20,8 zamiast ujrzał i uwierzył jest ujrzał i nie uwierzył, tekst ten jednak został dodany później.
Dzieje Apostolskie Najwięcej dodatków znajduje się w Dziejach Apostolskich. Część dodatków pochodzi z paralelnych tekstów Dziejów, bądź innych ksiąg NT. Inne, poprzez dodanie zaimków i rodzajników, mają na celu literackie udoskonalenie tekstu (udoskonalany jest tekst ST-owych cytatów). W niektórych przypadkach ST-owe cytaty są rozwijane (np. w Dz 13, 33 cytat z Ps 2, 7 wydłużony został o jeden wiersz). Część dodatków wzbogaca tekst Dziejów w szczegóły niewystępujące nigdzie w NT. W Dz 18, 25 znajduje się oryginalny, występujący tylko w Kodeksie Gigas dodatek, informujący, iż Apollos zapoznał się ze słowem Pańskim (zamiast „drogą Pańską”) „w swej ojczyźnie” (tj. w Aleksandrii). Np. w Dz 18, 27 „bracia” zostają określeni jako „przebywający w Efezie Koryntianie”. Tekst Dziejów zawiera o ponad 800 słów więcej niż Kodeks Watykański, co daje 8,5% tekstu więcej, jest o 9-10% dłuższy niż Dzieje w tradycji bizantyjskiej.
Dodatki z Dziejów podnoszą rolę apostoła Piotra, marginalizują pozycję kobiet w pierwotnym Kościele, minimalizują antysemityzm Dziejów, sprawiają wrażenie, że ich autor jest dobrze zaznajomiony z tradycją żydowską. Boismard i Lamouille uważali, że ten sam autor napisał Dzieje Apostolskie w dwóch wersjach: według tekstu zachodniego i według tekstu aleksandryjskiego. Pierwotnym miał być tekst Dziejów według tekstu zachodniego. W.A. Strange uznał, że obie wersje Dziejów reprezentują ten sam styl i tę samą teologię, muszą więc pochodzić od tego samego autora. Łukasz zdążył przygotować jedynie roboczą wersję z interlinearnymi i marginalnymi notami. Po jego śmierci wydawcy jego dzieła zdecydowali się na opublikowanie go w obu wersjach: dłuższej i krótszej. Rius-Camps i Read-Heimerdinger uznali, że tekst kodeksu jest bardziej spójny i konsekwentny niż tekst aleksandryjski, który miał powstać jako reakcja przeciwko żydowskiej tradycjiRius-Camps J. – J. Read-Heimerdinger, The Message of Acts In Codex Bezae: A Comparison with the Alexandrian Tradition, Vol. 1: Act 1.1-5.42: Jerusalem, JSNTS 257, London 2004, pp. xii + 377..
Historia kodeksu Data i miejsce powstania Kodeks datowany jest na ok. 400 rok lub pierwszą połowę V wieku. David C. Parker datuje na około 400 rok.
Nie ma zgody, co do miejsca powstania rękopisu. Wśród zgłoszonych propozycji pojawiły się wskazania na Rzym, południowe Włochy, Sycylię, Egipt i Afrykę Północną. Kipling proponował Egipt, Scrivener opowiadał się za galijskim pochodzeniem, ponieważ tekst grecki nosi czasem ślady wpływu łaciny. Scrivener sądził, że powstał w Lyonie w oparciu o tekst, który ok. 170 roku przywiózł ze Smyrny Ireneusz. Jego zdaniem w tekście greckim można zauważyć ślady łaciny, tekst zaś łaciński był charakterystyczny dla południowej Francji, na zachód od Alp. Tym samym kodeks miałby nie opuszczać Francji (aż do prawdopodobnej wizyty w Trydencie).