Borelioza, krętkowica kleszczowa, choroba z Lyme (łac. borreliosis, morbus Lyme) – wieloukładowa choroba zakaźna wywoływana przez bakterie należące do krętków. Najczęściej genogatunkami będącymi czynnikiem etiologicznym są: Borrelia burgdorferi sensu stricto, Borrelia garinii i Borrelia afzelii, przenoszona na człowieka i niektóre zwierzęta przez kleszcze z rodzaju Ixodes. Zakażenie człowieka następuje po ukłuciu i żerowaniu kleszcza w skórze. Rezerwuarem krętka są liczne gatunki zwierząt, głównie gryzonie.
Wczesne objawy choroby obejmują powstanie charakterystycznego rumienia cechującego się obwodowym szerzeniem się i centralnym ustępowaniem. Rumień wędrujący jest najczęstszym objawem wczesnej postaci boreliozy. Inne wczesne zmiany to rzadko występujący naciek limfocytarny skóry oraz objawy grypopodobne obejmujące gorączkę, ból głowy, osłabienie. Wczesne objawy ustępują w ciągu 3 miesięcy i u części chorych rozwija się postać wczesna rozsiana, która może przebiegać pod postacią zapalenia stawów lub neuroboreliozy albo (rzadziej) zapalenia mięśnia sercowego. Po wielu latach od zakażenia u części chorych dochodzi do zanikowego zapalenia skóry, przewlekłego zapalenia stawów, powikłań neurologicznych. Borelioza jest rozpoznawana na podstawie dodatnich testów serologicznych oraz występowaniem typowych objawów klinicznych. Zakażenie jest skutecznie leczone za pomocą antybiotyków z grupy penicylin, cefalosporyn oraz tetracyklin.
Etiologia Czynnik chorobotwórczy Borelioza w Europie jest wywoływana przez krętki (Spirochaeta) 3 gatunków z kompleksu gatunków (zawierającego co najmniej 18 blisko spokrewnionych gatunków) Borrelia burgdorferi sensu lato (s.l.): Borrelia garinii, Borrelia afzelii, rzadziej przez Borrelia burgdorferi (Borrelia burgdorferi sensu stricto (s.s.)), która dominuje w Ameryce Północnej. Istnieje prawdopodobieństwo, że więcej gatunków kompleksu gatunków Borrelia burgdorferi s.l. może wywoływać chorobę z Lyme.
Borrelia burgdorferi jest jednym z największych krętków – osiąga długość 10-30 µm i szerokość 1 µm. Cechuje się znaczną ruchliwością dzięki obecności wici na całej długości komórki. Jest bakterią Gram-ujemną, jednakowoż różni się od innych gram-ujemnych bakterii brakiem lipopolisacharydów na zewnętrznej błonie komórkowej. Bakteria ta pokryta jest za to lipoproteinami Osp. B. burgdorferi jest mikroaerofilem, a także pasożytem bezwzględnym, co oznacza że nie może przetrwać poza ciałem kleszcza lub gospodarza. B. burgdorferi może również wytwarzać cysty w niesprzyjających warunkach środowiskowych.
Przenoszenie mały|Kleszcz jeżowy Rezerwuarem bakterii jest około 300 różnych gatunków ssaków (głównie gryzonie z rodziny nornikowatych i myszowatych; a także wolno żyjące jelenie, sarny i wilki) oraz niektóre gatunki ptaków i jaszczurek. Tylko niektóre zwierzęta pełnią równocześnie rolę żywicieli kleszcza i rezerwuaru krętków. Bakterie są przenoszone głównie ze śliną kleszczy z rodzaju Ixodes (w Polsce głównie I. ricinus, ale także sporadycznie I.persulcatus czy I. trianguliceps). B. burgdorferi s.l. była również wykrywana u licznych gatunków owadów jak np. pcheł, jednak nie ma dowodów, że te mogą być wektorami krętków. Kleszcz zakaża się krętkiem poprzez żywienie się krwią zakażonych zwierząt. Kolejne stadia rozwojowe kleszcza zakażają swoich kolejnych żywicieli, powodując utrzymywanie się rezerwuaru zarazków w środowisku. 90% udokumentowanych przypadków boreliozy u ludzi nastąpiło w wyniku kontaktu z nimfami kleszczy. Jest to spowodowane małym nosicielstwem krętków Borrelia przez larwy kleszcza, oraz większymi rozmiarami dorosłych osobników kleszczy, dzięki czemu mogą zostać łatwiej zauważone i usunięte zapobiegając tym samym przeniesieniu bakterii z kleszcza na człowieka. Krętki Borrelii mogą być przenoszone trojako:
Poprzez żywienie się niezarażonego kleszcza na zarażonym kręgowcu. W tym przypadku krętki są pobierane przez kleszcza wraz z krwią ssaka i migrują do jelita pajęczaka, gdzie zwiększają ekspresję bakteryjnego białka OspA wiążacego się z nabłonkiem jelita poprzez receptor TROSPA (ang. tick receptor for OspA) Poprzez żywienie się zainfekowanego kleszcza na niezarażonym kręgowcu. Krew pobrana od kręgowca zmienia warunki środowiskowe panujące w jelicie kleszcza takie jak temperatura, pH czy poziom składników odżywczych. Zmiany te zwiększają ekspresję bakteryjnego białka OspC zarazem zmniejszając ekspresję OspA. Krętki migrują do gruczołów ślinowych kleszcza, gdzie OspC wiąże kleszczowe białko Salp15, wywołując immunosupresję. Z gruczołów ślinowych krętki przemieszczają się bezpośrednio do ciała kręgowca. W zależności m.in. od gatunku kleszcza cały proces trwa 18–48 godzin. Krętki Borrelia mogą również być przenoszone bezpośrednio między kleszczami. Krętki pozostają w miejscu wkłucia przez co najmniej kilka dni przed wniknięciem w głębsze tkanki kręgowca. W związku z tym kleszcze żywiące się w pobliżu miejsca wkłucia zarażonego kleszcza mogą pobrać krętka bezpośrednio z miejsca wkłucia. Opisywane były również tzw. transmisje transowarialne, kiedy to krętki były przenoszone z zainfekowanej samicy bezpośrednio na jej potomstwo.
Częstość występowania zakażonych kleszczy w różnych częściach Europy waha się od 3 do 34%; w niektórych lesistych obszarach północno-wschodniej Polski sięga 25%. Wyniki metaanalizy I. ricinus zebranych z 24 krajów europejskich wykazały, że B. burgdorferi s.l. jest przenoszona przez średnio 14% kleszczy (13% osobników zarażonych jest więcej niż jednym gatunkiem B. burgdorferi s. l.) Największy procent zakażonych kleszczy zaobserwowany został w Europie środkowej i północnej. Wykazano również regionalną zmienność w nosicielstwie poszczególnych gatunków B. burdgorferi s.l: w Europie północnej (m.in. w Norwegii) i środkowej (np. Niemcy) większy procent kleszczy zainfekowany był przez B. afzelii niż przez B. garinii. Odwrotny trend zaobserwowany został m.in. w Wielkiej Brytanii. Ponadto, nosicielstwo poszczególnych gatunków B. burgdorferi s. l: różniło się także pomiędzy stadiami rozwojowymi kleszcza – B. afzelii było bardziej rozpowszechnione u nimf, a B. garinii u osobników dorosłych. + Tabela podsumowująca transmisję poszczególnych gatunków B. burgdorferi s. l.Lyme Disease: Vectors and Reservoirs.:Gatunek B. burgdorferi sensu latoGatunki kleszcza będące wektoremRezerwuar zwierzęcyObszar występowaniaUwagiBorrelia burgdorferi s.s.Ixodes pacificus; I. ricinus; I. scapularisptaki, gryzonieEuropa, Ameryka PółnocnaB. afzeliiI. persulcatus; I. ricinusgryzonie, inne małe ssakiEuropa, AzjaB. gariniiI. persulcatus; I. ricinusptaki, gryzonieEuropa, AzjaB. lusitaniaeI. ricinusgryzonieEuropa, Ameryka Północna, Północna AfrykaNiepotwierdzona chorobotwórczośćB. spielmaniiI. ricinusgryzonieEuropaNiepotwierdzona chorobotwórczośćB. valaisianaI. ricinus, I. columnaeptakiEuropa, AzjaNiepotwierdzona chorobotwórczośćB. bavariensisI. ricinusgryzonieEuropaNiepotwierdzona chorobotwórczośćB. bissettiiI. ricinus, I. scapularis, I. pacificusptaki, gryzonieEuropa, Azja, Ameryka PółnocnaNiepotwierdzona chorobotwórczośćB. lusitaniaeI. ricinusjaszczurkiEuropa, Afryka PółnocnaNiepotwierdzona chorobotwórczość
Wpływ czynników ekologicznych na rozprzestrzenianie się boreliozy Na przenoszenie krętków Borrelia wpływ ma aktywność oraz rozmiar populacji kleszczy Ixodes determinowane przez następujące czynniki ekologiczne:
Mikroklimat – kleszcze Ixodes aktywne są przy temperaturze wyższej niż 4 °C oraz przy wilgotności względnej powyżej 80%. Mikroklimat wpływa na populacje Ixodes bezpośrednio poprzez zwiększanie śmiertelności kleszczy oraz pośrednio wpływając na aktywność żywicieli. Zarówno niska, jak i wysoka temperatura negatywnie wpływają na przeżywalność kleszczy. Zachodzące zmiany klimatu mogą znacząco wpłynąć na sezonową aktywność kleszczy przedłużając okres, w którym są one aktywne Roślinność i gleba – na populacje kleszczy wpływ ma również roślinność, która przyciąga kręgowce będące źródłem pożywienia, oraz zapewnia schronienie i odpowiedni mikroklimat dla rozwoju kleszcza. Rozmiar populacji Ixodes koreluje również z jakością gleby – ściółka zapewnia kleszczom kryjówkę, a także chroni je przed wysuszeniem. W związku z powyższymi obszar występowania kleszczy może być zmieniany przez działalność ludzką taką jak fragmentacja ekosystemów leśnych, tworzenie parków miejskich, rozwój turystyki oraz tworzenie agrocenoz. Dowiedziono, że w Polsce I. ricinus występuje nie tylko w lasach, ale także w miejskich parkach, skwerach oraz na szlakach turystycznych Populacja żywicieli – na wielkość populacji kleszczy wpływ ma również liczba żywicieli kleszczy żyjących w danym ekosystemie. Dowiedziono, że siedliska z małą liczbą jeleniowatych mają mniejsze zagęszczenie kleszczy Ixodes oraz mniejsze ryzyko infekcji boreliozą niż te z proporcjonalnie większą populacją jeleniowatych. Z drugiej strony natomiast usunięcie 70% jeleni z ekosystemu z dużą ilością tych zwierząt nie miało żadnego wpływu na populacje kleszczy, co sugeruje, że korelacja w wielkościach populacji kleszczy oraz żywicieli jest słabsza przy odpowiednio dużym zagęszczeniu konkretnych kręgowców
Epidemiologia thumb|Występowanie boreliozy na świecie Borelioza jest najczęstszą chorobą odkleszczową. Co roku co najmniej 86 000 osób jest diagnozowanych na boreliozę, z czego ok. 77% w Europie, 19% w Ameryce Północnej, 4% w Azji i <1% w Afryce. Statystyki te są natomiast obarczone dość dużą niepewnością, gdyż nie we wszystkich krajach lekarze mają obowiązek zgłaszać do placówek zdrowia publicznego. Rozkład zapadalności na boreliozę u różnych grup wiekowych jest dwumodalny – najwięcej przypadków odnotowanych jest w grupach wiekowych 5–9 lat, oraz 50-64. Do ogólnych czynników ryzyka należą:
Spędzanie dużej ilości czasu w lasach i terenach trawiastych, w tym wykonywanie zawodu zmuszającego do częstego przebywania na zewnątrz; nosicielstwo wśród strażników leśnych może miejscami dochodzić do 71%. Nienależyte zasłanianie odsłoniętej skóry Zbyt późne wyciąganie kleszcza – wyciągnięcie kleszcza w ciągu dwóch dni od wkłucia znacznie zmniejsza ryzyko zachorowania na boreliozę
Borelioza ma status endemii w co najmniej 65 krajach. Najwięcej zachorowań na boreliozę notuje się w północno-wschodnich stanach USA, w Europie Środkowej, Skandynawii i Rosji. Są to obszary endemicznego występowania choroby związane z obszarem bytowania kleszczy Ixodes. Nie ma pewnych dowodów na występowanie w Australii B. burgdorferi ani jakichkolwiek innych krętków przenoszonych przez kleszcze, które mogłyby wywoływać lokalne postacie boreliozy.
Polska Pierwszy przypadek w Polsce został opisany w 1987 roku. Większość nowych przypadków boreliozy jest notowana między 1 maja a 30 listopada, a 80% przypadków występuje w czerwcu i lipcu w okresie żerowania mikroskopijnych, trudnych do zauważenia nimf kleszczy. W Polsce rejonem endemicznym jest północna część kraju (szczególnie województwo podlaskie, warmińsko-mazurskie, zachodniopomorskie), choć w ostatnich latach szczególny wzrost zachorowań odnotowano w województwie śląskim i małopolskim. Duża zapadalność na boreliozę w wymienionych województwach spowodowana jest faktem, że posiadają one proporcjonalnie większą niż w innych województwach ilość siedlisk zasiedlanych przez kleszcze. W badaniu epidemiologicznym z 2004 roku, krętki borrelia wykryto u 60% leśników z okolic Lublina i Starachowic. Populacje kleszczy z największym procentowym nosicielstwem krętków Borrelia odnotowane są w pobliżu Katowic (37%), a z najmniejszym w okolicach Białegostoku (4,1%). W 2017 roku w Polsce roczna liczba zachorowań wynosiła 21 516, zapadalność 56 na 100 000. Największa zapadalność wystąpiła w województwie podlaskim 130,1 na 100 000 oraz małopolskim 98,1 na 100 000. Dla porównania, 10 lat wcześniej (2007 rok) liczba zachorowań wyniosła 7735, a zapadalność 20 na 100 000. Warto zauważyć, że zapadalność na boreliozę w Polsce może być zawyżona w związku z fałszywymi dodatnimi rozpoznaniami.
Europa