Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen (ur. 1 kwietnia 1815 w Schönhausen (Elbe), zm. 30 lipca 1898 we ) – prusko-niemiecki mąż stanu, premier Prus, kanclerz Rzeszy zwany Żelaznym Kanclerzem. Odegrał główną rolę w procesie zjednoczenia Niemiec. W polityce wewnętrznej zwolennik ewolucyjnego konserwatyzmu. Uważany jest za jednego z najbardziej wpływowych polityków niemieckich XIX wieku.
KalendariumJarosław Ellwart, Peter Oliver Loew: Śladami Bismarcka po Pomorzu; Vademecum Historyczno-Krajoznawcze, Gdynia, 2001, s. 86, . 1815 – urodził się w junkierskiej rodzinie pruskiej, w Schönhausen (Elbe) nad Łabą. 1816 – przebywał w rodzinnym majątku w Konarzewie (niem. Kniephof). 1821-1832 – nauka szkolna w Berlinie 1832-1835 – studia prawne w Getyndze 1835-1838 – referendarz w Berlinie, Akwizgranie i Poczdamie, w służbie dyplomatycznej w Związku Niemieckim (Deutscher Bund) 1838-1839 – służba wojskowa w Gryfinie (niem. Greifenhagen) samodzielny gospodarz w Konarzewie przeprowadzka do Schönhausen 1847 – zawarł w Barnowcu (Reinfeld) koło Kołczygłów (Alt Kolziglow) w ówczesnym powiecie miasteckim (Rummelsburg) związek małżeński z Johanną von Puttkamer. 1851-1859 – poseł w Parlamencie Związkowym (Zgromadzenie Związkowe) we Frankfurcie nad Menem; kilkakrotne wakacje w Ustce 1859-1862 – poseł pruski w St. Petersburgu 1862 – poseł w Paryżu 1862 – premier i minister spraw zagranicznych Prus (nominacja 23.09.1862). 1866 – wojna z Austrią; utworzenie Związku Północno-Niemieckiego; Bismarck powołany na kanclerza otrzymał majątek nieopodal Kołczygłów w Wierszynie (Versin) na Pomorzu. 1867 – (1.06.1867) zakupił dużą posiadłość wraz z pałacem w niedalekim Warcinie (Varzin). 1870 – sfałszował depeszę z Ems (dotyczącą księcia ), która doprowadziła do wojny prusko-francuskiej i do zjednoczenia Niemiec. 18 stycznia 1871 – powstała II Rzesza określana jako Cesarstwo Niemieckie (Deutsches Reich), a Bismarck został kanclerzem Rzeszy; otrzymał przydomek Żelazny Kanclerz. 1871–1890 – kanclerz Rzeszy Niemieckiej 1871–1878 – Bismarck prowadził tak zwany Kulturkampf (walkę kulturową), co faktycznie oznaczało walkę rządu pruskiego z Kościołem katolickim, a w zaborze pruskim jednocześnie intensywną germanizację ludności polskiej. 20 marca 1890 – Wilhelm II odwołał Bismarcka z urzędu kanclerza. 1894 – Johanna von Bismarck umiera w Warcinie 30 lipca 1898 – Bismarck zmarł we Friedrichsruh (Niemcy – Szlezwik-Holsztyn).
Młodość thumb|upright|left|Otto von Bismarck w wieku 11 lat thumb|upright|Pomnik Bismarcka w Hamburgu Otto von Bismarck przyszedł na świat 1 kwietnia 1815 roku w rodzinnym majątku Schönhausen, dzieciństwo spędził w dobrach rodzinnych na Pomorzu. Ojciec Ferdinand wywodził się ze starej pruskiej rodziny szlacheckiej, zajmował się głównie prowadzeniem majątku. Matka Wilhelmine z domu Mencken – córka urzędnika królewskiego, była pochodzenia mieszczańskiego. Oprócz dwóch braci zmarłych w dzieciństwie Otto miał młodszą siostrę Malwine i starszego brata Bernharda, żonatego z Malwine von Lettow-Vorbeck. Przyszły kanclerz uczuciowo był bardziej zbliżony do ojca niż do władczej i chłodnej uczuciowo matki, jako że i sam Otto od swoich najwcześniejszych lat przejawiał skłonności do dominacji.
W 1821 r., w bardzo młodym wieku, oddano go do gimnazjum z internatem w Berlinie, później chodził do dwóch kolejnych berlińskich gimnazjów i ten etap edukacji ukończył w 1832. Potem podjął studia prawnicze w Getyndze, które ukończył jednak w Berlinie, dokąd wyjechał pod pretekstem podreperowania zdrowia i nadszarpniętych finansów. Otto nie był pilnym studentem, a nawet można powiedzieć, iż swoje obowiązki lekceważył. Rzadko uczęszczał na wykłady, wiedzę zdobywał przy pomocy korepetycji, nadużywał alkoholu, studia jednak ukończył. Podczas studiów w Getyndze został przyjęty do korporacji akademickiej Corps Hannovera Göttingen, jednej z najstarszych korporacji niemieckich, założonej w 1809 r., istniejącej do dzisiaj. Aktywnie włączył się w działalność korporacji. W późniejszym życiu często wspominał z sentymentem korporanckie przygody. Był świetnym szermierzem. Nie jest jednak prawdą, że często brał udział w pojedynkach. W okresie studenckim odbył aż 26 menzur, ale jego udział w pojedynkach honorowych ograniczył się do roli sekundanta. W czasie studiów nigdy nie uczestniczył w pojedynku jako stronaDo obowiązków korporanta należał udział w menzurze. Pomimo wymogu odbycia kilku menzur, Bismarck miał ich na swoim koncie aż 26, co stanowiło swoisty rekord. Menzura nie była pojedynkiem (starciem zbrojnym w sprawach honorowych), ale raczej szczególnym, korporanckim testem umiejętności szermierczych, wymaganym dla awansu w korporacyjnej hierarchii. Popularna plotka o licznych pojedynkach Bismarcka wynika z nieodróżniania przez autorów tych informacji pojedynku od menzury..
W 1835 roku rozpoczął pracę w sądzie w Berlinie, a następnie w Akwizgranie, gdzie był egzekutorem sądowymNigel Cawthorne, Dowódcy i generałowie. Prawdziwe historie, Grupa Wydawnicza Foksal, Warszawa, 2014, s. 128., potem krótko urzędnikiem w Poczdamie, w 1838 odbył roczną służbę wojskową jako szeregowy w Garde-Jäger-Bataillon. W 1839 r. powrócił do rodzinnego, ale podupadłego majątku i podjął się jego prowadzenia. W krótkim czasie zdołał znacząco polepszyć kondycję ekonomiczną swych posiadłości. Jednocześnie uczestniczył w licznych polowaniach i balach okolicznej szlachty, sporo pił, odbył też szereg podróży, odwiedził Anglię, Szkocję, Francję, Szwajcarię. Tryb życia młodego Bismarcka uległ zmianie dopiero po śmierci jesienią 1846 r. jego bliskiej przyjaciółki , pod wpływem tego wydarzenia stał się głęboko religijnym pietystą. Przemianę umocniło poznanie i ślub z Johanną von Puttkamer w lipcu 1847.
Działalność polityczna
Początek kariery politycznej thumb|upright|Bismarck jako poseł do Sejmu Pruskiego Pierwsze wystąpienia Bismarcka na forum publicznym miały miejsce wiosną 1847 r. w Sejmie Zjednoczonym i od razu stał się dzięki nim zauważalny – jako zdolny mówca i antyliberalny obrońca monarchii absolutnej i arystokracji. Początkiem właściwej kariery politycznej Bismarcka był rok 1849, w którym to został wybrany z okręgu Zauche-Belzig-Brandenburg do Landtagu Pruskiego. Już w 1851 roku powołano go na posła przy parlamencie frankfurckim. To tam w pełni wyszły na jaw jego poglądy polityczne – konserwatysty, zagorzałego zwolennika monarchii, a także przeciwnika dominującej pozycji Austrii w Związku Niemieckim. Na stanowisku posła przy Bismarck pozostawał przez kolejne osiem lat, następnie został odwołany. Przyczyn usunięcia ze stanowiska można upatrywać z jednej strony w działaniach dyplomacji austriackiej, z drugiej zaś w reakcji przełożonych na dość innowacyjny sposób pracy Bismarcka, charakteryzujący się dynamizmem i brutalnością.
Po odwołaniu z Frankfurtu w roku 1859 Bismarck dostał propozycję objęcia poselstwa w jednej ze stolic europejskich – wybrał Petersburg. W rosyjskiej stolicy spotkał się z ciepłym przyjęciem, zarówno ze strony ministra spraw zagranicznych Aleksandra Gorczakowa, jak i samego cara Aleksandra II. W trakcie pobytu Bismarck nauczył się mówić po rosyjsku. Dzięki dobrej znajomości różnych języków, a także urokowi osobistemu oraz dowcipowi, Bismarck stał się popularny w kręgach dyplomatycznych i dworskich. W 1861 r., po kwietniowej manifestacji Polaków w Warszawie, podczas której Rosjanie zabili co najmniej 200 osób, w liście do mieszkającej w Prusach siostry pisał:
Bijcie w Polaków, by ich ochota do życia odeszła; osobiście współczuję ich położeniu, ale jeśli pragniemy istnieć, nie pozostaje nam nic innego jak ich wytępić.Było inspiracją do dalszej walki o niepodległość. 160 lat temu wybuchło Powstanie Styczniowe.
W październiku 1861 doszło do zmiany na tronie pruskim. Nowym władcą został Wilhelm I. W marcu 1862 roku Bismarck został odwołany z Petersburga i jednocześnie powołany na stanowisko posła w Paryżu. Tam z bliska mógł się przyjrzeć dyplomatycznym umiejętnościom Napoleona III, o których nabrał dość negatywnego zdania. Wskazywał na chaotyczność jego poczynań oraz brak ukierunkowania na dalekosiężne cele w polityce zagranicznej.
Dążenie do zjednoczenia Niemiec Pierwsze sukcesy. Wojna z Danią thumb|upright|Otto von Bismarck – premier Prus 23 września 1862 roku w czasie pobytu w Paryżu, doszła do Bismarcka wiadomość, iż został mianowany premierem Prus i tymczasowym przewodniczącym rządu krajowego. Już na początku urzędowania dążył Bismarck w sejmie do ograniczenia pozycji liberałów, którzy byli najsilniejszym ugrupowaniem. W tym celu próbował nawet podjąć rokowania z przedstawicielem dopiero co rodzącego się ruchu robotniczego Ferdinandem Lassallem. Rozmowy dotyczyły projektu nadania praw wyborczych robotnikom. Konsultacje jednak nie przyniosły żadnych efektów. 8 lutego 1863 roku podpisana została konwencja Alvenslebena, w której tworzeniu miał swój udział Bismarck. Konwencja miała zapewnić Rosji współdziałanie Prus w tłumieniu powstania styczniowego. Bismarck dzięki jej podpisaniu liczył na neutralność Rosji w ewentualnych konfliktach z Austrią i Francją. Kolejne działania dyplomatyczne Bismarcka były obliczone na osłabienie pozycji Austrii, szczególnie w Niemczech. Za namową swojego premiera, Wilhelm I nie udał się na zjazd głów państw należących do Związku Niemieckiego, co ze względu na pozycję Prus, osłabiło rangę zjazdu.
W tym samym czasie w Danii trwał spór na temat ustrojowego statusu księstw Szlezwiku i Holsztyna, które należały do Związku Niemieckiego. By bronić wymienionych terytoriów Bismarck zaproponował Austrii wspólne wystąpienie przeciwko Danii. Franciszek Józef I zaakceptował tę propozycję. Wojna, która wybuchła w 1864 roku przyniosła sukces koalicjantom. Na terenie Szlezwiku-Holsztyna ustanowiono kondominium, jednak głównie za sprawą Bismarcka nie funkcjonowało ono poprawnie, a jego rządzenie nastręczało wielu kłopotów. W tej sytuacji Austria zaproponowała podział księstw, w wyniku czego Szlezwik przypadł Prusom, natomiast Holsztyn Austrii.
Wojna okazała się korzystna dla planów przyszłego kanclerza. Przede wszystkim uległ osłabieniu prestiż Austrii, która zamiast stać na straży Związku Niemieckiego i jego porządku konstytucyjnego, uczestniczyła w aneksji jednego z jego członków. Fakt ten umocnił pozycję samego Bismarcka jako premiera. Jednak przeprowadzony na niego zamach 7 maja 1866 przez studenta Ferdinanda Cohena-Blinda i okazywane przez niektórych zrozumienie dla czynu pokazywało, że Bismarck wciąż nie był zbyt popularny w społeczeństwie pruskim.
Walka o hegemonię w Niemczech i wojna z Austrią thumb|upright|Od lewej Bismarck, Roon i Moltke Bismarck doskonale zdawał sobie sprawę, iż do zdobycia hegemonii w Niemczech, a w dalszej perspektywie ich zjednoczenie, niezbędne jest pokonanie Austrii. Już wcześniej odrzucił propozycję habsburskiej monarchii, która zakładała podział wpływów na terenie Związku Niemieckiego pomiędzy Prusy i Austrię.
Bismarck przede wszystkim próbował stworzyć możliwie jak najszerszą koalicję państw sprzymierzonych z Prusami, lub państw mu przychylnych. Do sojuszu udało się wciągnąć premierowi jedynie Włochy. Francję przekonał do nie mieszania się w przyszły konflikt mglistymi obietnicami cesji terytorialnych na jej rzecz, a także obietnicy poczynionej Napoleonowi III, iż będzie pośredniczył w przyszłych rokowaniach pokojowych. Nie udało się natomiast do swoich planów pozyskać Bismarckowi większości państw niemieckich. Wśród nich było całe południe z Bawarią na czele, a także Hesja, Nassau i Hanower na północy. W celu zapewnienia bezpieczeństwa państwu pruskiemu w nadchodzącym konflikcie, Hesja, Nassau i Hanower zostały zajęte.
Bismarck liczył się z tym, iż walka z Austrią może się okazać wyjątkowo ciężka. Nadzieję pokładał premier w armii pruskiej, która od pewnego czasu była intensywnie modernizowana, w czym znaczny udział miał Bismarck, który zdobył niezbędne środki z budżetu.