HMS Lion – brytyjski krążownik liniowy z okresu I wojny światowej, pierwszy okręt typu Lion. Zwodowany w 1910 roku, dwa lata później wszedł do służby w Royal Navy. „Lion” wraz z kolejnymi jednostkami typu: „Princess Royal” i „Queen Mary” oraz zbliżonym „Tigerem” nazywane były w Wielkiej Brytanii popularnym mianem Splendid Cats („Wspaniałe koty”).

Po wejściu do służby krążownik został okrętem flagowym admirała Davida Beatty'ego i w tym charakterze wziął udział w bitwach koło Helgolandu w 1914 roku, na Dogger Bank w roku 1915 i bitwie jutlandzkiej w 1916 roku. Poważnie uszkodzony w dwóch ostatnich starciach, szczęśliwie uniknął zniszczenia i w listopadzie 1918 roku wchodził w skład zespołu Grand Fleet przyjmującego płynące na internowanie okręty Hochseeflotte.

W wyniku ustaleń traktatu waszyngtońskiego został wycofany ze służby w 1922 roku i złomowany w dwa lata później.

Projektowanie i budowa Budowa „Liona” została sfinansowana z programu rozbudowy floty na lata 1909–1910, pierwszego zakrojonego na szerszą skalę po ograniczeniach budżetowych z lat wcześniejszych. Tym razem zaplanowano budowę trzech drednotów i jednego krążownika liniowego, a w odpowiedzi na naciski opinii publicznej zaakceptowano dodatkowo kolejne trzy pancerniki oraz drugi krążownik liniowy typu Lion, późniejszą „Princess Royal”. Według koncepcji ówczesnego Pierwszego Lorda Morskiego Admiralicji, admirała Johna Fishera, twórcy i promotora idei krążowników liniowych, typ Lion miał stanowić szybki odpowiednik powstających równolegle pancerników typu Orion i być uzbrojony w identyczne działa kalibru 343 mm (13,5 cala). Przekonany o konieczności posiadania przez Royal Navy jak najszybszych okrętów (nawet jeżeli szybkość miała zostać uzyskana kosztem niemal całkowitej redukcji opancerzenia), lord Fisher postulował nawet budowę wszystkich ośmiu okrętów liniowych programu 1909–1910 jako krążowników typu Lion. Pozostali członkowie Admiralicji sprzeciwili się temu, wskazując na fakt, że najbardziej prawdopodobny przyszły przeciwnik marynarki brytyjskiej, Kaiserliche Marine, wzmacniana jest przede wszystkim drednotami, a krążowniki liniowe są tam jedynie uzupełnieniem floty.

Ostateczny projekt nowych krążowników liniowych został zaakceptowany przez Admiralicję 18 sierpnia 1909 roku. Stępkę pod przyszłego „Liona” położono w stoczni Admiralicji w Devonport 29 września (według niektórych źródeł listopada) 1909 roku, wodowanie odbyło się 6 sierpnia 1910 roku. Był to 17 okręt tej nazwy w historii Royal Navy. Podczas prób eksploatacyjnych okrętu okazało się, że usytuowanie przedniego masztu za pierwszym kominem, ze względu na wpływ gorących (do 550 °C) spalin, uniemożliwiało prawidłową obsługę umieszczonych tam urządzeń. W związku z tym opóźniono wejście krążownika do służby do czasu zastąpienia dotychczasowego trójnożnego masztu palowym, umieszczonym przed kominem (który został nieco cofnięty) i wymuszonych tym zmian konstrukcyjnych nadbudówki dziobowej. Ostatecznie budowę ukończono w maju 1912 roku, zaś wejście okrętu do służby nastąpiło 4 czerwca 1912 roku.

Koszty budowy, bez uzbrojenia, wyniosły 1 965 699 funtów, koszt uzbrojenia to dodatkowo 118 300 funtów.

Opis konstrukcji

Długość całkowita „Liona” wynosiła 213,4 m (201,2 m między pionami, 212,9 m na konstrukcyjnej linii wodnej), szerokość 27 m, projektowaną wyporność konstrukcyjną 26 350 ton angielskich (ts), zaś pełną 31 244 ts. Rzeczywiste wartości wyporności po ukończeniu budowy wynosiły odpowiednio 26 270 ts i 30 820 ts. Średnie zanurzenie okrętu przy wyporności konstrukcyjnej wynosiło 8,1 m.

Krążownik był napędzany dwoma podwójnymi zespołami turbin parowych systemu o łącznej projektowanej mocy 70 000 shp, co miało zapewniać prędkość 28 węzłów. Na próbach na mili pomiarowej Polperro „Lion” osiągnął 76 120 shp i 27,62 węzła. Parę do turbin dostarczały 42 kotły wodnorurkowe typu Yarrow, rozmieszczone po sześć w siedmiu kotłowniach, z których część została przystosowana do opalania paliwem płynnym, pozostałe były opalane węglem. Krążownik był wyposażony w dwa równoległe stery. Maksymalny zapas paliwa wynosił 3500 ton węgla i 1135 ton paliwa płynnego, co zapewniało zasięg 4935 mil morskich przy prędkości 16 węzłów.

Artylerię głównego kalibru krążownika stanowiło osiem dział BL L/45 Mk V kalibru 343 mm, rozmieszczonych w czterech pancernych wieżach artyleryjskich. Dwie wieże znajdowały się na dziobie okrętu (A i B), w superpozycji, jedna na śródokręciu pomiędzy drugim a ostatnim kominem (Q) i jedna na rufie (X). Działa dla „Liona” wyprodukował koncern Armstronga. Zapas amunicji kalibru 343 mm wynosił według etatów pokojowych 80 pocisków na działo, w czasie wojny został zwiększony do 110 sztuk na lufę. Artylerię średniego kalibru tworzyło 16 dział BL L/50 Mk VII kal. 102 mm umieszczonych w kazamatach, z których 12 mogło strzelać w kierunku dziobu, a cztery w kierunku rufy. Etatowy zapas amunicji wynosił po 150 sztuk na działo. Krążownik miał również dwie podwodne wyrzutnie torped kal. 533 mm, po jednej na każdej burcie przed pierwszą wieżą artyleryjską. Zapas torped wynosił 14 sztuk. Już po rozpoczęciu wojny zainstalowano na jednostce uzbrojenie przeciwlotnicze. Początkowo były to pojedyncze działa systemu Hotchkissa kal. 57 mm, później krążownik został uzbrojony w dwa działa kal. 76 mm. Jednocześnie zdemontowano jedno z dział kal. 102 mm z kazamaty, które zostało ustawione jako przeciwlotnicze na bliźniaczej „Princess Royal”.

Do kierowania ogniem wykorzystywano dane uzyskiwane przez centralny dalmierz o bazie 2,75 m (9 stóp), przeliczane przez kalkulator artyleryjski Dreyer Table Mk III. Później, już podczas trwania działań wojennych, wieże artyleryjskie B i X otrzymały indywidualne dalmierze 9-stopowe oraz dodatkowe wyposażenie, dzięki któremu mogły w razie potrzeby spełniać rolę dodatkowych stanowisk kierowania ogniem.

thumb|Schemat opancerzenia według Jane's Fighting Ships 1919 Krążownik był chroniony pancerzem burtowym, składającym się z głównego pasa pancernego o grubościach: 229 mm na śródokręciu, 127 do 152 mm na wysokości wież artyleryjskich i 102 mm w rejonie dziobu i rufy oraz pasa górnego o grubościach odpowiednio 152, 127 i 102 mm. Pancerz burtowy chronił kadłub na długości 174 metrów. Opancerzenie poziome krążownika tworzyły dwa pokłady pancerne: górny i dolny, o łącznej maksymalnej grubości od 51 do 64 mm. Główne stanowisko dowodzenia ulokowane w nadbudówce dziobowej było chronione pancerzem o grubości do 254 mm. Wieże artyleryjskie były osłonięte pancerzem o maksymalnej grubości 229 mm w części czołowej i osadzone na pancernych barbetach o grubości do 229 mm.

W czasie wojny, podobnie jak inne krążowniki liniowe Royal Navy, także „Lion” otrzymał na wieżach artylerii głównej Q i X platformy startowe i brezentowe hangary dla samolotów Sopwith Pup, Sopwith 1½ Strutter lub Sopwith Camel.

Według projektu załoga okrętu miała liczyć 997 oficerów i marynarzy, w warunkach wojennych wzrosła do około 1000 osób w 1915 roku, zaś podczas bitwy jutlandzkiej rok później liczyła 1264 ludzi.

Służba operacyjna Pierwszym dowódcą okrętu został w listopadzie 1911 roku komandor Arthur A.M. Duff. Po wejściu do linii „Lion” został okrętem flagowym dowódcy 1. Eskadry Krążowników, kontradmirała Lewisa Bayly'ego. Na początku 1913 roku nastąpiła reorganizacja eskadry, przemianowanej na 1. Eskadrę Krążowników Liniowych (ang.: 1st Battlecruiser Squadron). Od marca jej dowództwo objął kontradmirał David Beatty, zaś stanowisko dowódcy okrętu jego zaufany oficer, komandor Alfred Ernle M. Chatfield. Od tej pory aż do zakończenia I wojny światowej „Lion” był okrętem flagowym zespołów krążowników liniowych Grand Fleet.

Zgrabna, bojowa sylwetka, wielkość, silne uzbrojenie i znakomite (a dodatkowo wyolbrzymiane przez prasę brytyjską) osiągi spowodowały, że do okrętów typu Lion („Lion”, „Princess Royal” i zbudowana według nieco zmodyfikowanego projektu „Queen Mary”) oraz podobnego „Tigera” przylgnęło popularne miano Splendid Cats („Wspaniałe koty”).

W lutym 1914 roku okręty 1. Eskadry Krążowników Liniowych dowodzone przez admirała Beatty'ego, z „Lionem” jako flagowym, odbyły oficjalną wizytę we francuskim Breście, w czerwcu wpłynęły na Bałtyk, wizytując rosyjskie porty w Rydze i Rewlu, 23 czerwca zawijając do głównej bazy w Kronsztadzie. Pokład „Liona” zaszczycił swą obecnością car Mikołaj II Romanow. 28 czerwca, po otrzymaniu wiadomości o zamachu w Sarajewie, Eskadra opuściła Rosję, ostatniego dnia miesiąca przybywając na wody macierzyste.

Bitwa koło Helgolandu

Pierwszym starciem zbrojnym z udziałem jednostek 1. Eskadry Krążowników Liniowych była bitwa koło Helgolandu stoczona 28 sierpnia 1914 roku. Okręty Davida Beatty'ego stanowiły według planu odwód sił lekkich operujących przeciwko flocie niemieckiej w Zatoce Helgolandzkiej. Wobec niekorzystnie rozwijającej się sytuacji podczas pierwszej fazy bitwy, gdy zespół komodora Reginalda Tyrwhitta znalazł się pod presją przeważających sił Kaiserliche Marine, brytyjski dowódca zażądał od admirała Beatty'ego natychmiastowego wsparcia. Jego krążowniki liniowe weszły do akcji nie mając równorzędnych przeciwników, toteż szybko rozstrzygnęły losy starcia, zatapiając ogniem artyleryjskim dwa niemieckie krążowniki lekkie. Natychmiast po tym, gdy reszta okrętów niemieckich skryła się we mgle, admirał Beatty dał rozkaz powrotu, obawiając się możliwej interwencji ciężkich okrętów Hochseeflotte, stacjonujących na pobliskich kotwicowiskach.

Bitwa zakończyła się zdecydowanym zwycięstwem Royal Navy. Brytyjczycy stracili jedynie 35 zabitych i mieli poważnie uszkodzony jeden krążownik lekki, podczas gdy straty wśród Niemców wyniosły 712 zabitych i 336 wziętych do niewoli marynarzy oraz trzy zatopione krążowniki i niszczyciel. „Lion” przewodził szykowi okrętów brytyjskich i to jego artylerzyści w największej mierze przyczynili się do zwycięstwa, w ciągu kilku minut wyłączając z bitwy okręt flagowy kontradmirała Leberechta Maassa, krążownik lekki „Cöln” i mając główny udział w zatopieniu „Ariadne”. Podczas odwrotu okręt znalazł się znów w pobliżu unieruchomionego „Cölna” i admirał Beatty wydał komandorowi Chatfieldowi rozkaz zniszczenia okrętu przeciwnika, który po dwóch salwach ciężkiej artylerii poszedł ostatecznie na dno.

Działania przeciwko niemieckim atakom na wybrzeża Anglii

Po bitwie koło Helgolandu niemieckie dowództwo i cesarz Wilhelm II, uznając przewagę Royal Navy w bezpośrednim starciu, zdecydowali się ograniczyć działania ciężkich okrętów Hochseeflotte. Nowa taktyka miała polegać na przeprowadzaniu niespodziewanych uderzeń, zaś w przypadku kontrakcji wycofaniu się poza linię własnych pól minowych i pod osłonę artylerii sił głównych, oczekujących w zasadzce w pobliżu własnych wybrzeży. Pierwszy atak, przeprowadzony przez krążowniki 1. Grupy Rozpoznawczej kontradmirała Franza von Hippera 3 listopada 1914 roku na miasto Great Yarmouth na wschodnim wybrzeżu Anglii, zakończył się niewielkim sukcesem: lekkie okręty postawiły miny w pobliżu toru wodnego (zatonął na nich brytyjski okręt podwodny), zaś krążowniki liniowe próbowały ostrzelać miasto, lecz na skutek zdecydowanej postawy patrolujących okoliczne wody niszczycieli Royal Navy, nie wyrządziły większych szkód. Jednak sam fakt niemal bezkarnego operowania na wewnętrznych wodach brytyjskich zachęcił niemieckie dowództwo do planowania dalszych tego typu operacji.