Literatura – czasopismo literacko-społeczne wydawane w Warszawie jako tygodnik w latach 1972–1981, jako miesięcznik od 1982 do 2000 (w 1994 nie ukazywało się).

Historia Okres 1972–1981 Pomysł wydawania pisma pojawił się w środowisku pisarzy, a jego powstanie było odczytywane jako przejaw liberalnej polityki PZPR. Częściowo zastąpiło na rynku ukazującą się do końca 1971 „Współczesność”. Jego redaktorem naczelnym został Jerzy Putrament, a zastępcami redaktora naczelnego Gustaw Gottesman (który zdaniem obserwatorów życia kulturalnego faktycznie kierował pismem) i Jan Koprowski (w redakcji do 1981, publikował też w latach 1974–1981 felietony w cyklu U nas i gdzie indziej)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom czwarty. K, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996, s. 231). Pierwszy numer pisma opublikowano z datą 17 lutego 1972. Tygodnik wydawano początkowo w nakładzie 40 tysięcy, a pod koniec lat 70. 75 tysięcy egzemplarzy, w dużym formacie. Łączył treści literackie i krytyczno-literackie z typowymi materiałami dziennikarskimi, stopniowo kierując się w stronę czytelnika masowego. Popularność zdobył m.in. dzięki działowi reportażu, a także felietonom (Jerzy Andrzejewski publikował cykl Z dnia na dzień w latach 1972–1979, cykl Gra z cieniem w latach 1980–1981)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom pierwszy. A-B, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994, s. 46, Jerzy Putrament cykl Dwadzieścia lat później w latach 1974–1981Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom szósty. N-P, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1999, s. 529). Prezentował przy tym publicystykę zaangażowaną po stronie władzy, pojawiające się problemy polityczne (np. wydarzenia czerwca 1976, strajki w sierpniu 1980) omawiano nie wprost, w sposób enigmatyczny. Artykułem Kazimierza Dziewanowskiego pismo entuzjastycznie przyjęło podpisanie porozumień sierpniowych, zasadniczo starało się utrzymać postawę kompromisową pomiędzy władzą i rodzącym się niezależnym ruchem społecznym.

W miarę narastania konfliktu pomiędzy władzami PRL a środowiskami intelektualnymi do dymisji zmuszono Gustawa Gottesmana (odszedł 10 kwietnia 1975). W ślad za nim redakcję opuścili także na znak protestu Bogdan Gotowski i Cezary Gawryś (obaj w redakcji od 1972)Włodzimierz Wincławski Słownik biograficzny polskiej socjologii. Tom 1. A-H, wyd. PWN, Warszawa 2001, s. 191-192Laboratorium Więzi: Cezary Gawryś, zrezygnował także z pracy Jerzy Zieleński (w redakcji od 1974)Jan Olaszek Powstaniec, dziennikarz, opozycjonista. Szkic o Jerzym Zieleńskim, Wolność i Solidarność, nr 11-12/2020. s. 173. Po opublikowaniu pod koniec roku 1975 dyskusji o literaturze z ostatnich 12 miesięcy, w której pozytywnie oceniono pisarzy opozycyjnych wobec władz, te ostatnie wymogły usunięcie z redakcji Ryszarda Matuszewskiego (pracującego od 1973 i kierującego działem krytyki literackiej) i Michała SprusińskiegoWspółcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom piąty. L-M, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1997, s. 231 (autora od 1972, członka redakcji od 1974)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom siódmy. R-Sta, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2001, s. 400, a także Janusza Maciejewskiego, w redakcji od 1973Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom piąty. L-M, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1997, s. 217 (według niektórych źródeł J. Putrament wybronił jednak M. Sprusińskiego). Z przyczyn politycznych redakcję musieli także opuścić Kazimierz Orłoś (pracujący od 1972)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom szósty. N-P, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1999, s. 168, usunięty z redakcji po publikacji w Instytucie Literackim w 1973 Cudownej meliny i Piotr Wierzbicki, usunięty po podpisaniu listu w obronie działaczy Komitetu Obrony Robotników w 1977Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku: Wierzbicki Piotr (hasło autorstwa Barbary Tyszkiewicz).

Okres od 1982 W zmienionej formule, jako miesięcznik „Literatura” powróciła na rynek w październiku 1982, w nakładzie od 45 do 75 tys. egzemplarzy, w mniejszym formacie (już nie w „gazetowym” 59 cm, tylko w „magazynowym” 33 cm). Redaktorem naczelnym pozostał do śmierci w 1986 Jerzy PutramentWspółcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom szósty. N-P, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1999, s. 529.

W kolejnych latach pismo poszukiwało lżejszej formuły, upowszechniając kulturę popularną i starając się pod koniec lat 80. dotrzeć także do młodszego czytelnika, np. od 1986 do 1990 ukazywał się dodatek „Skarb Malucha” ().

Po śmierci J. Putramenta w 1986 nowym redaktorem naczelnym został w 1987 Klemens Krzyżagórski, nie wpłynęło to na profil pisma. Od numeru 2 z 1990 redaktorem naczelnym był Jacek Syski.

Redakcja i autorzy W skład zespołu redakcyjnego wchodzili też w różnych latach poza ww. wymienionymi m.in.: Małgorzata Baranowska (1975, także autorka w latach 1972–1976)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom pierwszy. A-B, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994, s. 96, Kazimierz Dziewanowski (1973–1981)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom drugi. C-F, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994, s. 246, Krzysztof Gąsiorowski (1972–1975 jako kierownik działu poezji)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom trzeci. G-J, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994, s. 30, Edward Hołda (1972–1981, m.in. jako kierownik działu poezji)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom trzeci. G-J, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994, s. 266, Andrzej Jarecki (1972–1975)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom trzeci. G-J, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994, s. 380, Krzysztof Karasek (autor od 1979, członek redakcji od 1984, autor felietonów w cyklu Kim jest poeta)Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku: Karasek Krzysztof (hasło autorstwa Barbary Marzęckiej), Krzysztof Kąkolewski (1972–1981)Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku: Kąkolewski Krzysztof (hasło autorstwa Joanny Zawadzkiej), Jan Kłossowicz (w redakcji 1972–1990 jako kierownik działu krytyki artystycznej)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom czwarty. K, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996, s. 160, Jerzy Kossak (1977–1978, w 1978 zastępca redaktora naczelnego)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom czwarty. K, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996, s. 272, Stefan Melkowski (1976–1979 jako kierownik działu krytyki literackiej)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom piąty. L-M, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1997, s. 349, Andrzej Mencwel (1978–1980, także jako kierownik działu krytyki)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom piąty. L-M, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1997, s. 351, Krzysztof Mętrak (od 1982, jako zastępca redaktora naczelnego i felietonista)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom piąty. L-M, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1997, s. 356, Wiktor Osiatyński (w latach 80. XX wieku), Jan Pieszczachowicz (1983–1990)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom szósty. N-P, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1999, s. 344, Julian Rogoziński (do śmierci 6 stycznia 1980, publikował cykl szkiców literackich Preteksty)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom siódmy. R-Sta, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2001, s. 56, Jacek Syski (zastępca redaktora naczelnego), Małgorzata Szejnert (kierownik działu reportażu w II połowie lat 70.Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku: Szejnert Małgorzata (hasło autorstwa Marii Kotowskiej-Kachel)), Helena Zaworska (1988–1992 jako kierownik działu krytyki literackiej)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom dziewiąty. W-Z, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2004, s. 413. Felietony publikowali tam m.in. Marian Grześczak (1980–1981, cykl Sposoby poezji)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom trzeci. G-J, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994, s. 179, Piotr Bratkowski (cykl Prywatna taśmoteka w latach 1983–1989)Polscy pisarze i badacze literatury XX i XXI wieku: Bratkowski Piotr (hasło autorstwa Barbary Marzęckiej, aktualizowane przez Łukasza Żurka), recenzje i prozę Kazimierz Koźniewski (1973–1981)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom czwarty. K, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996, s. 354, prozę Witold Zalewski (od 1972)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom dziewiąty. W-Z, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2004, s. 374Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom siódmy. R-Sta, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2001, s. 56 a rysunki Eryk Lipiński (1979–1981 – cykl Pisarze polscy w karykaturze)Współcześni pisarze polscy i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom piąty. L-M, wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1997, s. 105.

Zobacz też Literatura na Świecie Miesięcznik Literacki

Przypisy katalog Biblioteki Narodowej

Bibliografia

Kategoria:Czasopisma w języku polskim Kategoria:Czasopisma wydawane od 1972 Kategoria:Czasopisma wydawane do 2000 Kategoria:Miesięczniki wydawane w Warszawie Kategoria:Niewydawane miesięczniki polskie Kategoria:Niewydawane tygodniki polskie Kategoria:Polskie czasopisma literackie Kategoria:Prasa w Warszawie (Polska Ludowa) Kategoria:Tygodniki wydawane w Warszawie