thumb|Dwór Moniuszków w Ubielu (szkic Napoleona Ordy) mały|Stanisław Moniuszko po 1840. thumb|Okładka piątego Śpiewnika domowego Stanisława Moniuszki mały|Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Wilnie, w których Moniuszko pracował jako organista mały|Organy w kościele św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Wilnie, na których grał Stanisław Moniuszko thumb|Organy w kościele św. Piotra i Pawła w Wilnie, na których przez lata grał Moniuszko mały|Stanisław Moniuszko (rys. Ksawery Pillati) mały|Stanisław Moniuszko (grafika Adolphe’a Lafosse’a) mały|Orszak pogrzebowy Stanisława Moniuszki thumb|Grób Stanisława Moniuszki (po prawej) na cmentarzu Powązkowskim Stanisław Moniuszko herbu Krzywda (ur. w Ubielu, zm. 4 czerwca 1872 w WarszawieAkt zgonu nr 975 z 1872., Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej Świętego Krzyża w Warszawie, Archiwum m.st. Warszawy .) – polski kompozytor, dyrygent, pedagog, organista; autor ponad 268 pieśni, wielu oper (najsłynniejsze to Halka, Straszny dwór i Paria), operetek, baletów i muzyki kościelnej.

Tworzył muzykę nacechowaną narodowo, wplatając w swoje kompozycje wyraziste elementy folkloru polskiego (melodie i tańce ludowe) oraz wykorzystując utwory polskich poetów (m.in. Jana Kochanowskiego, Adama Mickiewicza). Czerpał również z kultury białoruskiej czy też szerzej – wschodniosłowiańskiej, a także innych kultur obecnych na Kresach dawnej Rzeczypospolitej. Jest nazywany ojcem „polskiej opery narodowej”.

Edukacja Początkowo w kierunku muzycznym kształciła go matka, Elżbieta z domu Madżarska, m.in. grając swemu synowi na klawikordzie Śpiewy historyczne Juliana Ursyna Niemcewicza.

Gdy w 1827 rodzina przeniosła się do Warszawy, ośmioletni Moniuszko rozpoczął naukę muzyki u Augusta Freyera, organisty w miejscowym kościele Świętej Trójcy. Po trzech latach rodzina przeprowadziła się do Mińska, gdzie Moniuszko kontynuował naukę u Dominika Stefanowicza. W 1837 wyjechał do Berlina, aby kształcić się muzycznie u Carla Friedricha Rungenhagena, u którego studia ukończył w 1840. Następnie zamieszkał w Wilnie, gdzie działał jako organista, kompozytor, pedagog i organizator życia muzycznego w mieście. W 1858, znowu przeniósł się wraz z rodziną do Warszawy, gdzie objął stanowisko dyrektora i organizatora opery. Jednocześnie od 1864 był wykładowcą w Instytucie Muzycznym w Warszawie.

Rodzina Ojciec, Czesław Moniuszko (1790–1870), był uczestnikiem kampanii napoleońskiej 1812 roku i utalentowanym rysownikiem – do dziś zachowało się wiele jego prac uwieczniających rodzinę i dorastającego syna. Przejawiał również aspiracje literackie – prowadził rodzinną kronikę, napisał również poemat pt. Rok 1812 – wierszowaną opowieść o kampanii napoleońskiej. Matka, Elżbieta z Madżarskich (zm. 1850), grała ponoć na klawikordzie i ładnie śpiewała.

Stanisław Moniuszko swoją przyszłą żonę Aleksandrę Müllerównę poznał podczas pobytów w Wilnie ze swoim stryjem, z którym zatrzymywał się zazwyczaj w kamienicy jej rodziny. W wieku zaledwie 17 lat zaręczył się, jednak zanim doszło do ślubu, wyjechał do Berlina, aby dalej kształcić się muzycznie. 25 sierpnia 1840 Stanisław Moniuszko zawarł w Wilnie ślub z Aleksandrą Müllerówną, z którą miał dziesięcioro dzieci: Elżbietę, Kazimierza, Stanisława, Bolesława, Marię, Jadwigę, Zofię, Aleksandrę, Jana i Cecylię.

Jego syn Jan Czesław Moniuszko (1853–1908) był malarzem rodzajowym, przedstawiał postacie w strojach polskiej szlachty oraz w strojach epoki rokoka. Malował również obrazy o treści historycznej i religijnej.

Prawnukiem Stanisława Moniuszki był Kazimierz Jaroszewicz, a potomkinią jest aktorka Adrianna Janowska-Moniuszko.

Opery i podróże Kilka miesięcy po udanej warszawskiej premierze Halki Moniuszko udał się w podróż do Pragi, Niemiec i Paryża. Po drodze zatrzymał się na kilka dni w Krakowie, gdzie poznał Ambrożego Grabowskiego, Józefa Kremera i Lucjana Siemieńskiego. Pobyt w Krakowie, a zwłaszcza wizyta na Wawelu, gdzie kompozytor zwiedził katedrę i oglądał groby królewskie, zaowocował stworzeniem projektu nowej, nigdy niedokończonej opery Rokiczana, pisanej do słów libretta Józefa Korzeniowskiego. Miała to być opera historyczna o królu Kazimierzu Wielkim, który zresztą miał się pojawić na scenie tylko raz, w końcowej części przedstawienia. O zaniechaniu pracy nad Rokiczaną miały podobno zdecydować względy polityczne (nieprzychylne Czechom fragmenty libretta) i artystyczne (rzekomo nieodpowiednia dla monarchy partia barytonowa).

W Paryżu powstała opera Flis, dzieło o charakterze komiczno-ludowym, wykonane w Warszawie 24 września 1858. Natomiast 7 lutego 1860 odbyła się premiera Hrabiny. 1 stycznia 1861 w Teatrze Narodowym Moniuszko wystawił Verbum nobile, a w grudniu tegoż roku udał się ponownie do Paryża. thumb|Scena z Verbum nobile (rys. z 1861) W latach 1862–1864 pracował nad Strasznym dworem, który został wystawiony przez operę warszawską 28 września 1865. W tym też roku 7 października odbyło się setne przedstawienie Halki, a Moniuszko pojechał do Lwowa. Do Krakowa kompozytor przybył ponownie w 1866. Pobyt ten trwał miesiąc. Krakowski teatr zaproponował artyście przekazanie na jego rzecz dochodu z przedstawienia Halki, ale z powodu choroby primadonny spektakl musiano odwołać. W zamian zorganizowano trzy koncerty. W jednym z nich wzięła udział Helena Modrzejewska. Sam Moniuszko dyrygował osobiście wykonaniem kantaty Widma i uwertury koncertowej Bajka.

Podczas pobytu w Krakowie kompozytor na 5 dni wyjechał do Pragi, aby spotkać się z Bedřichem Smetaną i omówić sprawy związane z wystawieniem Halki. Teatr w Pradze wystawił tę operę w 1868, a inscenizacją kierował sam Smetana.

W 1869 odbyła się w Warszawie premiera Parii, a w Moskwie wystawiono Halkę. 16 lutego 1870 w Petersburgu miała miejsce premiera Halki, na której obecny był Moniuszko.

W 1871 ukazał się Pamiętnik do nauki harmonii. 2 lutego 1872 Teatr Wielki wystawił ostatnie już dzieło operowe Moniuszki – BeatęMarek Żukow-Karczewski, Moniuszko w Krakowie, „Echo Krakowa”, 28,29,30 IV – 1 V 1989, nr 84 (12893)..

Zmarł na atak serca w 1872, zmęczony pracą, stałymi trudnościami materialnymi i niepochlebnymi recenzjami ostatnich dzieł. Pogrzeb artysty, w którym mogło uczestniczyć nawet 60 do 100 tysięcy osób, stał się manifestacją narodową. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. W 1908 roku Warszawskie Towarzystwo Muzyczne ufundowało „tuż za kościołem cmentarnym pod wezwaniem św. Karola Boromeusza” nowy grobowiec. 29 października przeniesiono do niego trumny ze zwłokami Stanisława i Aleksandry MoniuszkówNowy grób Moniuszki w Warszawie. Nowości Illustrowane 1908 nr 45 s. 4.Na Powązkach Kurier Warszawski 1908 nr 300 z 29 października s. 6. (kwatera 9-3-8).

Większość pamiątek po kompozytorze przechowuje Warszawskie Towarzystwo Muzyczne im. Stanisława Moniuszki.

Wybrane dzieła Dzieła sceniczne Opery: Halka (premiera wersji 2-aktowej 1848, wersji 4-aktowej 1858) libretto: Włodzimierz Wolski Sen Wieszcza (nieukończona, pisana w latach 1852–1853) libretto: Władysław Syrokomla Flis (premiera 1858) libretto: Stanisław Bogusławski Rokiczana (nieukończona, pisana w latach 1858–1859) libretto: Józef Korzeniowski Hrabina (premiera 1859) libretto: Włodzimierz Wolski Verbum nobile (premiera 1861) libretto: Jan Chęciński Straszny dwór (premiera 1865) libretto: Jan Chęciński Paria (premiera 1868) libretto: Jan Chęciński Trea (nieukończona, pisana w roku 1872) libretto: J.S. Jasiński Balety: Monte Christo (1865) Na kwaterunku (1868) Figle szatana (1870) balet w sześciu obrazach, muzykę do trzech obrazów skomponował Stanisław Moniuszko do trzech obrazów Adama Münchheimera; zaginiony, zrekonstruowany w 1984 przez Rafała Augustyna. Operetki: Loteria (ok. 1840) libretto: Oskar Korwin-Milewski Żółta szlafmyca (1841) libretto: Franciszek Zabłocki Jawnuta (1850) libretto: W.L. Anczyc (pierwowzór: Cyganie) Bettly (1852) libretto: Franciszek Szober Beata (1870 lub 1871) libretto: Jan Chęciński Nocleg w Apeninach (1839) libretto: Aleksander Fredro Ideał (1840) libretto: Oskar Korwin-Milewski Karmaniol, czyli Francuzi lubią żartować (1841, premiera 1842) libretto: Oskar Korwin-Milewski

Utwory wokalne Kantaty: Cztery Litanie Ostrobramskie (1843-1855) Milda (tekst – fragm. „Witoloraudy” Józefa Ignacego Kraszewskiego) 1848 Nijoła (tekst j.w.) po 1848 Widma (tekst – „Dziadów część II” Adama Mickiewicza) ok. 1852 Sonety krymskie (tekst – wybrane 8 sonetów Adama Mickiewicza) 1867 Msze: Msza łacińska na cztery głosy z towarzyszeniem organów, Des-dur (1870) Msza żałobna na cztery głosy z towarzyszeniem organów, g-moll (1871) Msza Piotrowińska na czterogłosowy chór mieszany solistów z towarzyszeniem organów, B-dur, słowa Justyna Wojewodzkiego (1872) Pieśni: 268 pieśni zebranych w cyklu 12 zeszytów Śpiewników domowych, m.in.: Ojcze z niebios, Boże Panie Dziad i baba Pieśń wieczorna Znasz-li ten kraj (2 wersje) Trzech budrysów Prząśniczka Złota rybka Krakowiaczek Kozak Świtezianka Czaty Lirnik Wioskowy Pieśń wojenna (słowa Józefa Kościelskiego) Czarny krzyżyk (słowa Brunona Bielawskiego) Jednym z najlepiej znanych zbiorów jego utworów drobnych jest cykl dwunastu Śpiewników domowych, zawierających pieśni do słów różnych poetów polskich i obcych (w tłumaczeniu polskim) oraz do słów ludowych – łącznie 268 pieśni. Sześć śpiewników zostało wydanych za życia kompozytora, a sześć po jego śmierci.

Utwory symfoniczne Uwertury koncertowe: Bajka Kain Uwertura wojenna

Utwory instrumentalne Utwory fortepianowe: Walce Fraszki Polonezy Nokturn As-dur Polka Pieśń włóczęgi (na cztery ręce)

Upamiętnienie 26 października 1908 na gmachu przy ul. Mazowieckiej 3 w Warszawie odsłonięto tablicę upamiętniającą zmarłego tam Stanisława Moniuszkę. Oprócz ulic nazwanych jego nazwiskiem w Polsce, jest też ulica Moniuszki w MińskuВуліца Станіслава Манюшкi w Решение Минского городского исполнительного комитета №1520 от 30.07.2004 г. «Аб найменаванні і перайменаванні вуліц г. Мінска».. Na fasadzie budynku Węgierskiej Opery Narodowej w Budapeszcie (ul. Andrássy 22) zwieńczonej balustradową półką znajduje się rzeźba Stanisława Moniuszki, wykonana z kamienia wapiennego. Autorem rzeźby jest Károly AntalWikipedia Commons. File: Hungarian State Opera House. Monument ID 695.. Wizerunek Moniuszki widniał na banknocie o nominale 100 000 zł, będącym w obiegu w latach 1990–1996. Poczta Polska upamiętniła Stanisława Moniuszkę następującymi znaczkami: 15 listopada 1951 – Festiwal Muzyki Polskiej (2 znaczki, nr kat. 571-572), 25 listopada 1958 – Stanisław Moniuszko (znaczek o nr kat. 932), 15 września 1972 – 100. rocznica śmierci St. Moniuszki (seria 8 znaczków, nr kat. 2026-2033), 5 maja 2019 – 200. rocznica urodzin Stanisława Moniuszki (znaczek nr kat. 4962). W 1993 roku powołano do życia Centrum Kultury Polskiej na Litwie im. Stanisława Moniuszki W związku z 200. rocznicą urodzin kompozytora, zarówno uchwałą Sejmu RP z 20 lipca 2018., jak i uchwałą Senatu RP z 19 grudnia 2018., rok 2019 został ustanowiony Rokiem Stanisława Moniuszki. 5 stycznia 2019 imię Stanisława Moniuszki nadano Dworcowi Centralnemu w Warszawie. W kwietniu 2019 zachodniopomorskie Przewozy Regionalne wprowadziły do użytku pociąg Moniuszko, opatrzony wizerunkiem kompozytora oraz informacjami dotyczącymi jego osoby. W Kudowie–Zdroju od 1962 r. odbywa się corocznie Międzynarodowy Festiwal MoniuszkowskiMiędzynarodowy Festiwal Moniuszkowski w Kudowie-Zdroju. OKiS . W Warszawie ma miejsce Międzynarodowy Konkurs Wokalny im. Stanisława MoniuszkiStrona festiwalu na stronie Teatru Wielkiego .

Galeria

Przypisy

Bibliografia Stanisław Moniuszko. Opracował Jan Prosnak. Kraków, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1968. Liczne ilustracje, dyskografia. Witold Rudziński: Moniuszko. Kraków, 1972. Elżbieta Dziębowska, Krystyna Duszyk: Moniuszko Stanisław, [w:] Elżbieta Dziębowska (red.) Encyklopedia muzyczna PWM t. 6. Kraków, 2000, s. 303–335.