thumb|right|250px|Znaki zodiaku na ścianie zachodniej synagogi w Łańcucie Znaki zodiaku w wystroju malarskim synagog – jeden z wielu motywów wystroju malarskiego synagogi, stosowany od starożytności do czasów współczesnych. W Polsce popularnie stosowane od XVII wieku, głównie w bożnicach drewnianych, w okresie późniejszym także w murowanych. Najstarszy zachowany przykład na terenie Polski znajduje się w Inowłodzu i pochodzi prawdopodobnie z drugiej połowy XIX wieku. Znaki zodiaku zaliczają się do motywów astralnych, jakie przedstawiano w synagogach.

Znaki zodiaku thumb|right|220px|Strzelec przedstawiony w postaci napiętego łuku i podpisany miesiącem kislew, synagoga w Warszawie thumb|right|220px|Bliźnięta przedstawione w postaci dwóch gołębi i podpisany miesiącem siwan, synagoga w Niebylcu thumb|right|220px|Rak przedstawiony w postaci żuka jelonka i podpisany miesiącem tamuz, synagoga w Niebylcu thumb|right|220px|Symbole plemion Izraela na sklepieniu synagogi Mizrachi w Będzinie Znaki zodiaku malowano w kolejności kalendarzowej przeważnie na sklepieniach, na ścianach tuż pod sufitem lub na belkowaniu galerii dla kobiet w postaci fryzu. W niektórych przypadkach zodiak umieszczano w innej lokalizacji, co spowodowane mogło być architekturą sali lub istniejącym wystrojem.

Każdy znak był podpisany nazwą żydowskiego miesiąca: Baran – nisan Byk – ijar Bliźnięta – siwan Rak – tamuz Lew – aw Panna – elul Waga – tiszri Skorpion – cheszwan Strzelec – kislew Koziorożec – tewet Wodnik – szwat Ryby – adar

W większości znaków to, co przedstawiano, było zgodne z nazwą konstelacji. W czterech przypadkach: bliźniąt, panny, strzelca oraz wodnika, stosowano wyjątki, ponieważ judaizm zabrania przedstawiania ludzkiej postaci. Tak wykształciły się symbole zastępcze. W miejsce: bliźniąt – stosowano parę ptaków, np. gołębi lub dwie abstrakcyjne, wolutowe formyBliźnięta przedstawione w postaci abstrakcyjnych, wolutowych form znajduje się w synagodze w Inowłodzu. panny – stosowano kwiat, bukiet kwiatów lub kosz z kwiatami, w niektórych przypadkach trzymany w kobiecej ręce. strzelca – stosowano napięty łuk lub kuszę ze strzałą, w niektórych przypadkach z ukazaniem trzymającej go ręki. wodnika – stosowano lejącą się wodę z wiadra czy dzbana lub łódkę na wodzie.

Ludzkie postacie przedstawiono w dwóch przypadkach. W sandomierskiej synagodze zostały one przedstawione bez główTaki sposób przedstawienia ludzkich postaci w synagogach stosowano najczęściej. Natomiast w synagodze Kupa w Krakowie przedstawienia są bardzo śmiałe: bliźnięta – to dwaj chłopcy z pochodniami. panna – to dziewczyna trzymająca snop zboża. strzelec – to centaur trzymający napięty łuk. wodnik – to mężczyzna wylewający wodę z wiadra.

W niektórych przypadkach, przedstawienia znaków były bardzo humorystyczne: skorpiona – przedstawiano jako jaszczurkę lub krokodylaSkorpion przedstawiony w postaci jaszczurki lub krokodyla znajduje się w synagogach w Dąbrowie Tarnowskiej, Niebylcu i Sandomierzu. raka – przedstawiano jako krokodylaRak przedstawiony w postaci krokodyla znajduje się w synagodze w Łańcucie lub żuka jelonkaRak przedstawiony w postaci żuka jelonka znajduje się w synagodze w Niebylcu.

Synagogi z zachowanymi znakami zodiaku w Polsce Obecnie w Polsce zachowało się 8 synagog z zachowanym pełnym lub tylko częściowym cyklem zodiakalnym. Są to: Synagoga Mizrachi w Będzinie – brak jednego symbolu – strzelca Synagoga w Dąbrowie Tarnowskiej – pełny Synagoga w Inowłodzu – częściowy Synagoga Kupa w Krakowie – pełny Synagoga w Łańcucie – pełny Synagoga w Niebylcu – pełny Synagoga w Sandomierzu – pełny Synagoga przy Targowej 50/52 w Warszawie – pełny

Galeria

Bibliografia Andrzej Trzciński, Zachowane wystroje malarskie bożnic w Polsce, Studia Judaica 4: 2001 nr 1-2(7-8) s. 67-95

Przypisy

Kategoria:Architektura synagogalna