thumb|Kolej wąskotorowa w Ełku Koleje wąskotorowe w Polsce – sieć linii kolejowych na terenie Polski, których rozstaw toru jest mniejszy niż 1435 mm.

Historia Koleje wąskotorowe na ziemiach polskich budowane były od XIX wieku. Na kolejach wąskotorowych można stosować większe pochylenia oraz łuki o mniejszym promieniu niż na liniach kolei normalnotorowych. Zastosowanie takich rozwiązań technicznych powoduje znaczne obniżenie zdolności przewozowej, ale jednocześnie daje niższe koszty budowy oraz możliwości realizacji infrastruktury w trudnym terenie. W związku z tym linie wąskotorowe budowane były głównie na potrzeby lokalnego przemysłu: wydobywczego, hutnictwa, leśnictwa oraz obsługi dużych majątków ziemskich. Ważną rolę w powstawaniu sieci kolei wąskotorowych odegrała również I wojna światowa, gdy na terytorium ziem polskich powstało wiele linii przeznaczonych do obsługi zaopatrzenia niemieckich wojsk okupacyjnych i frontowych.

W Polsce na przestrzeni lat używano około 20 prześwitów wąskotorowych, od 435 do 1050 mm, z tego najpowszechniejsze były: 600 mm, 750 mm, 785 mm i 1000 mm. Najbardziej rozpowszechnionym i zarazem najmniejszym prześwitem na kolejach użytku publicznego był 600 mm. Od 1928 r. Ministerstwo Komunikacji rozpoczęło przebudowę kolei o torze 600 mm na szerokość 750 mm. Prace te postępowały powoli i kontynuowano je po wojnie, w latach 50. i 60. XX wieku.

W 1939 roku w Polsce było 350 km linii kolejowych użytku publicznego o szerokości 1000 mm (prywatnych lub samorządowych)Bogdan Pokropiński, Muzealne parowozy wąskotorowe na tor 1000 mm, „Świat Kolei” nr 8/2010, s. 29.. Po znacjonalizowaniu tych linii i przejęciu 543 km linii na byłych terenach niemieckich po II wojnie światowej, PKP zarządzały 914 km linii o szerokości 1000 mm. Przed wojną istniało również przynajmniej 50 km linii przemysłowych o tej szerokości toru, a po wojnie – 120 km.

Od początku lat 50. do końca XX w. wszystkie koleje użytku publicznego były uznawane za własność Polskich Kolei Państwowych i funkcjonowały w strukturach PKPMarek Malczewski Wąskim torem w XXI wiek, s. 35.. Koleje wąskotorowe w Polsce podzielone były na trzy kategorie, prędkość maksymalna na liniach kategorii 1 wynosiła 40 km/h, kategorii 2 – 30–40 km/h, a kategorii 3 – poniżej 30 km/h; odpowiednio mniejsze też było roczne obciążenie linii.

W 1950 r. długość linii wąskotorowych użytku publicznego pod zarządem Polskich Kolei Państwowych wynosiła 4146 km, z tego 1293 km o prześwicie 600 mm. Z nich 811 km przebudowano następnie na szerokość 750 mm. Spośród kolei przemysłowych, w 1950 r. było 951 km kolei leśnych i 724 km kolei cukrowniczychBogdan Pokropiński, Muzealne parowozy wąskotorowe w Polsce (dla toru szerokości 600 i 630 mm), Muzeum Ziemi Pałuckiej, Żnin, 2000, ..

W 1999 r. pod zarządem Polskich Kolei Państwowych były 24 wąskotorowe linie kolejowe podlegające Dyrekcji Kolei Dojazdowych o łącznej długości 1572 km, w tym 968 km linii czynnych. Koleje podlegające zamiejscowemu wydziałowi Kolei Dojazdowych w Poznaniu w 1998 roku przewiozły jeszcze 285 004 t towarów i 303 021 osób. Po 2000 r. w związku z restrukturyzacją Polskich Kolei Państwowych zarząd nad kolejami wąskotorowymi użytku publicznego przeszedł na samorządy lokalne. Zdecydowały się one przejąć na własność 12 linii o łącznej długości 968 km.

Jako wyjątek, w 2013 roku powstała zbudowana od podstaw nowa parkowa Krośnicka Kolej Wąskotorowa.

Najstarszą istniejącą sieć kolei wąskotorowych na ziemiach polskich i zarazem najstarszą nieprzerwanie działającą sieć takich kolei na świecie stanowią Górnośląskie Koleje Wąskotorowe, których początek datuje się na 1853 rok. Największym zarządcą kolei wąskotorowych w Polsce jest Stowarzyszenie Kolejowych Przewozów Lokalnych.

W XXI wieku koleje wąskotorowe w Polsce spełniają w przeważającym zakresie jedynie funkcje turystyczne, kursując na ogół w weekendy od maja do października, ewentualnie codziennie w lipcu i sierpniu, kiedy przypada szczyt przewozów. Jako wyjątek całoroczny ruch publiczny nadal prowadziła Pleszewska Kolej Dojazdowa (stan na 2020 rok – 7,1 tys. pasażerów). Łączna liczba pasażerów kolei wąskotorowych od 2007 roku nie spadała poniżej 480 tysięcy rocznie, z tendencją wzrostową od 2014 roku. W rekordowym 2016 roku przewieziono 975,2 tysiąca pasażerów, a w 2019 roku 916,9 tysiąca. W 2020 roku w Polsce funkcjonowało 25 wydzielonych czynnych linii wąskotorowych o łącznej długości 420,3 km, a dalsze cztery były nieczynne.

+ Przewozy turystyczne kolei wąskotorowych w Polsce Rok Liczba pasażerów 2013 482,0 tys. 2014 691,5 tys. 2015 725,1 tys. 2016 975,2 tys. 2017 856,1 tys. 2018 892,9 tys. 2019 916,9 tys. 2020 564,6 tys. 2021 890,3 tys. 2022 880,9 tys. 2023 948,0 tys.

Infrastruktura Infrastruktura kolei wąskotorowych cechuje się bardzo dużym zróżnicowaniem, związanym m.in. z historycznym tłem powstania danej linii. W latach 2014–2016 łączna długość takich linii wyniosła 649 km. W 2016 r. eksploatowano blisko 395 km. Znacznie mniejsza długość użytkowanych linii wynika najczęściej ze złego stanu technicznego infrastruktury uniemożliwiającego wykorzystanie dawnych szlakówKolej wąskotorowa w Polsce, Urząd Transportu Kolejowego, s. 9..

Linie kolejowe thumb|Lxd2, Żuławska Kolej Dojazdowa thumb|Wagon silnikowy MBxd2-212 w Jantarze thumb|Wąskotorowa lokomotywa spalinowa Lxd2-315 Żuławskiej Kolei Dojazdowej na stacji końcowej Sztutowo thumb|Wąskotorowy spalinowóz Lxd2-266 w Robaczynie. Śmigielska Kolej Dojazdowa thumb|Bieszczadzka Kolejka Leśna thumb|Żnińska Kolej Powiatowa

Lista kolei publicznych Nazwa obecna Stan Rozstaw obecny (mm) Otwarcie Zawieszenie ruchu Likwidacja Długość czynnego odcinka (km) Ełcka Kolej Wąskotorowa czynna 750 1913 15 Gnieźnieńska Kolej Wąskotorowa czynna 750 1883 25.09.2015 – 08.09.2019 Górnośląskie Koleje Wąskotorowe czynna 785 1853 21 (Bytom) + 6 (Rudy) Hrubieszowska Kolej Dojazdowa nieczynna 750 1901 1991 1993 Kaliska Kolej Dojazdowa czynna 750 1914 30 Koszalińska Kolej Wąskotorowa czynna 1000 1898 20 Krośniewicka Kolej Dojazdowa nieczynna 750 Krotoszyńska Kolej Dojazdowa czynna 750 (oraz 1435) 1900 3 Nadmorska Kolej Wąskotorowa czynna 1000 1896 41 Mławska Kolej Dojazdowa nieczynna 750 Nadwiślańska Kolejka Wąskotorowa czynna 750 15 Piaseczyńska Kolej Wąskotorowa czynna 1000 14 Przeworska Kolej Dojazdowa czynna 750 1904 46 Rogowska Kolej Wąskotorowa czynna 750 1915 7 Sochaczewska Kolej Muzealna czynna 750 18 Starachowicka Kolej Wąskotorowa czynna 750 1950 6 (Starachowice) + 7 (Iłża) Śmigielska Kolej Dojazdowa czynna 750 1901 2011 17 Średzka Kolej Dojazdowa czynna 750 14 Świętokrzyska Kolej Dojazdowa czynna 750 1915 18 Wyrzyska Kolej Powiatowa czynna 600 11 Żnińska Kolej Powiatowa czynna 600 1894 12 Żuławska Kolej Dojazdowa czynna 750 30 Zwierzyniec – Biłgoraj zlikwidowana 750 1914 1971 po 1971 Wrocławska Kolej Dojazdowazlikwidowana750189919911991

Lista kolei leśnych Nazwa obecna Stan Rozstaw obecny (mm) Otwarcie Zawieszenie ruchu Likwidacja Długość czynnego odcinka (km) Bieszczadzka Kolejka Leśna czynna 750 1895 33 Kolej Leśna Puszczy Białowieskiej czynna 600 17Kolej Leśna Puszczy Kampinoskiejzlikwidowana600191619611961 Kolej leśna Puszczy Kozienickiej zlikwidowana 600 1916 1983 2010 Kolej Leśna w Lasach Janowskich zlikwidowana 600 1941 1984 1988 Wigierska Kolej Wąskotorowa czynna 600 10Kolej leśna OTL Zagnańskzlikwidowana600191619601977

Lista kolei parkowych i wojskowych Nazwa obecna Stan Rozstaw obecny (mm) Otwarcie Zawieszenie ruchu Likwidacja Długość czynnego odcinka (km) Rodzaj kolejki Kolejka Muzeum Obrony Wybrzeża w Helu czynna 600 parkowa (dawna wojskowa) Krośnicka Kolej Wąskotorowa czynna 750 2013 3 parkowa Kolejka Parkowa Maltanka czynna 600 1972 3,5 parkowa Kolej parkowa w Parku Śląskim nieczynna 785 1958/2014 2011, 2017 1,05 parkowa Kolejka parkowa w Cichowie „Grześ” czynna 241 2012 0,28 lilipucia Kolejka parkowa w Ostrowie Wielkopolskim nieczynna 600 parkowa Kolejka w Parku Kolejowym na Jurze Krakowsko-CzęstochowskiejPark Kolejowy na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej. czynna 184 0,652 lilipucia Myślęcińska Kolej Parkowa zlikwidowana 600 1996 2011 2011 parkowa Kolejka w Skansenie Maszyn Parowych w Tarnowskich GórachPaweł Korcz Tarnowskie Góry – nowa kolejka lilipucia, Świat Kolei nr 10/2015. czynna 184 2015 0,5 lilipucia Poligonowa kolej wąskotorowa w Toruniu zlikwidowana polowaŻuławska Kolej Ogrodowaczynna4002014ok 0,5lilipucia

Koleje przemysłowe Kolej wąskotorowa Cementowni Odra w Opolu Kolej wąskotorowa cukrowni w Brześciu Kujawskim Kolej wąskotorowa cukrowni w Zbiersku Kolej wąskotorowa Częstochowskiego Obszaru Rudonośnego Kolej wąskotorowa Huty Pokój w Rudzie Śląskiej Kolej wąskotorowa kopalni miedzi w Lubinie Kolej wąskotorowa kopalni miedzi w Polkowicach Kolej wąskotorowa kopalni węgla KWK Kazimierz-Juliusz w Sosnowcu Kolej Cukrowni Ostrowite

Przypisy

Bibliografia

Stalowe Szlaki, nr specjalny S1/2012, Wyd. Luxtorpeda Ekspres.pl, Warszawa 2012 Stalowe Szlaki, nr specjalny S2/2013, Wyd. Luxtorpeda Ekspres.pl, Warszawa 2013 Paweł Korcz, „Atlas wąskotorówek”, wydawca: Poznański Klub Modelarzy Kolejowych, Poznań 2006, . Judyta Kurowska-Ciechańska, „Kolekcja Nasza Polska. Koleje Wąskotorowe”, wydawca: De Agostini Polska Sp. z o.o., 2011, .

Linki zewnętrzne

Koleje wąskotorowe w Polsce (nierozwijana) Koleje wąskotorowe na stronach UTK Forum miłośników kolei wąskotorowych