thumb|Urządzenie do hemodializy Dializa (gr. diálysis = „rozpuszczanie”, „rozdzielanie”) – metoda oczyszczania roztworów koloidalnych z elektrolitów przy użyciu błony półprzepuszczalnej.
W nefrologii stosuje się zabiegi dializacyjne u pacjentów ze schyłkową niewydolnością nerek, którzy nie kwalifikują się do zabiegu przeszczepienia nerki albo oczekują na ten zabieg.
Zabieg ten umożliwia usunięcie większości szkodliwych produktów przemiany materii, w tym mocznika.
Poza tym zabiegi hemodializy wykorzystywane są w leczeniu niektórych zatruć, wówczas celem zabiegu jest usunięcie toksycznej substancji znajdującej się we krwi. Przykładem może być hemodializa w leczeniu zatrucia glikolem etylenowym.
Najczęściej stosowane są dwie metody zabiegu dializy: hemodializa dializa otrzewnowa
Jest to najczęstsza w Polsce metoda leczenia stosowana w chorobie nerek wymagającej terapii nerkozastępczej; co roku dializowanych pacjentów jest ponad 130/mln.
Wskazania Wśród wskazań do dializy w ostrym uszkodzeniu nerek wymienia się następujące zaburzenia:
przeładowanie płynami niereagujące na leczenie lekami moczopędnymi, hiperkaliemia oporna na leczenie zachowawcze, kwasica metaboliczna oporna na leczenie zachowawcze, objawowa mocznica (mocznicowe zapalenie osierdzia, encefalopatia mocznicowa, mocznicowa skaza krwotoczna) zatrucie substancją toksyczną podlegającą dializie
Podobne wskazania do rozpoczęcia dializ dotyczą osób w ostatnim stadium przewlekłej choroby nerek. Zgodnie z wytycznymi KDIGO 2024 wskazania obejmują: objawy mocznicowe (w tym uporczywy świąd i objawy neurologiczne), mocznicowe zapalenie osierdzia, zaburzenia elektrolitowe i kwasowo-zasadowe oporne na inne metody leczenia, niemożność kontroli objętości płynów ustroju (np. masywne obrzęki) lub ciśnienia tętniczego (nadciśnienie tętnicze oporne), a także postępujące pogorszenie stanu odżywienia lub funkcji poznawczych. W wytycznych wskazano, że zwykle wskazania te występują przy GFR równym 5–10 ml/min/1,73 m2.
Powikłania Powikłania leczenia nerkozastępczego zależą od stosowanej metody dializoterapii:
Do powikłań leczenia nerkozastępczego metodą hemodializy lub hemodiafiltracji należą:
Hipotensja (hipotonia) śróddializacyjna Powikłania związane z profilaktyką przeciwkrzepliwą: w przypadku heparyn: małopłytkowość poheparynowa i krwawienie w przypadku cytrynianu sodu: hipokalcemia, hipernatremia, zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej Powikłania hematologiczne: trombocytopenia niedokrwistość Zaburzenia elektrolitowe: hipofosfatemia, hiponatremia, hipokalemia Zespół niewyrównania (ang. dialysis disequilibrium syndrome) – określenie zbioru neurologicznych objawów podmiotowych (takich jak nudności, wymioty, uczucie pobudzenia, dezorientacji, zawrotów głowy, skurczy i drżeń mięśni [najczęściej bolesne zlokalizowane w kończynach dolnych]) i przedmiotowych (ilościowe zaburzenia świadomości) występujących w trakcie lub krótko po procedurze dializy, najczęściej podczas rozpoczęcia leczenia przy wysokiej osmolalności wyjściowej. Objawy powstają prawdopodobnie w wyniku nagłego spadku osmolalności osocza, prowadzącego do wzrostu objętości płynu tkankowego mózgowia, prowadzące do obrzęku mózgu i wzrostu ciśnienia śródczaszkowego. Powikłania związane z system dializacyjnym zwężenie dostępu naczyniowego, zablokowanie przez zakrzep, osłonkę włóknisto-nabłonkową, zakażenie ujścia cewnika lub zakażenie otrzewnej (w przypadku dializ otrzewnowych), wycieki płynu dializacyjnego Zespół pierwszego użycia dializatora (ang. first use syndrome) – rzadko występujący zespół objawów o charakterze nadwrażliwości na materiały używane do produkcji i sterylizacji dializatorów. Nazwa „zespół pierwszego użycia” odwołuje się do faktu, że objawy rozwijały się znacznie częściej podczas użycia po raz pierwszy nowego dializatora niż w przypadku korzystania ze zregenerowanych dializatorów. Ze względów higienicznych odchodzi się od regeneracji dializatorów, zastępując je systemami jednorazowymi. Zespół bywa dzielony na dwa typy: typ A (zależne od IgE) – objawy zwykle w ciągu pierwszych 20–30 minut zabiegu; typowo świąd, pokrzywka, duszność (skurcz oskrzeli), nieżyt nosa, spadek ciśnienia tętniczego, wymioty typ B (zależne od układu dopełniacza) – objawy występujące później, o mniejszym nasileniu; typowo ból w klatce piersiowej lub pleców, ból brzucha
Powikłania dializy otrzewnowej zostały opisane w osobnym artykule, należą do nich:
Powikłania infekcyjne zapalenie otrzewnej odczyn miejscowy (ból, zaczerwienienie, ucisk, wysięk) Powikłania nieinfekcyjne zablokowanie przepływu przez cewnik (przez skrzeplinę, przemieszczenie cewnika) przepukliny (najczęściej w miejscu blizny pooperacyjnej, pępkowa, pachwinowa) wyciek z systemu (najczęściej w okolicach cewnika) stwardniające zapalenie otrzewnej (ang. encapsulating peritoneal sclerosis)
Substancje podlegające dializie Skuteczność dializoterapii w oczyszczaniu krwi jest odmienna dla różnych substancji. Substancje skutecznie usuwane podczas dializy charakteryzują się niską masą cząsteczkową, dobrą rozpuszczalnością w wodzie i słabym wiązaniem z białkami. Dodatkowo efektywność dializy jest wyższa dla substancji o małej objętości dystrybucji.
Wśród substancji skutecznie usuwanych w trakcie dializy wymienia się m.in. alkohole (metanol, etanol, glikol etylenowy, izopropanol), długo działające barbiturany i lit. Farmakokinetyka większości leków u pacjentów poddawanych dializoterapii nie została dotąd przebadana.
Metody dializoterapii różnią się między sobą w skuteczności oczyszczania krwi z poszczególnych substancji. Metronidazol, ofloksacyna i tazobaktam są przykładami antybiotyków podlegających hemodializie, ale nie dializie otrzewnowej.
Historia dializoterapii w Polsce W Polsce pierwszy zabieg hemodializy przeprowadzono 8 listopada 1958 roku w II Klinice Chorób Wewnętrznych w Poznaniu. Początkowo leczeniem hemodializami obejmowano wyłącznie pacjentów z ostrym uszkodzeniem nerek, znajdujących się w stanie bezpośredniego zagrożenia życia. Już w styczniu 1959 roku zabiegi te rozpoczęto także w I Klinice Chorób Wewnętrznych w Warszawie. Oba te ośrodki dializoterapii zostały zobowiązane do leczenia pacjentów z ostrą niewydolnością nerek z połowy kraju, zamieszkałej przez około 15 milionów obywateli.
W kolejnych latach rozwój dializoterapii postępował. W 1961 roku dołączyła Klinika Chorób Wewnętrznych WAM w Łodzi, a w 1962 roku II Klinika Chorób Wewnętrznych AM w Krakowie. Wówczas zabiegi przeprowadzano na sztucznej nerce skonstruowanej w 1946 roku przez Nilsa Alwalla w Szwecji. Dopiero w 1964 roku, w II Klinice Chorób Wewnętrznych w Gdańsku, wprowadzono nowocześniejszy model – nerkę zwojową skonstruowaną przez Bruno Watschingera i Willhema Kolffa, który w 1943 roku opracował pierwszy funkcjonujący dializator oraz przeprowadził w Holandii pierwszy, zakończony sukcesem, zabieg dializacyjny.
Lata 60. przyniosły również istotne postępy w zakresie dostępu naczyniowego dla hemodializ. Wprowadzenie zewnętrznej przetoki tętniczo-żylnej przez zespół B. Scribnera umożliwiło wielokrotne przeprowadzanie zabiegów. Dzięki temu możliwe stało się przedłużone leczenie hemodializami u pacjentów ze przewlekłą niewydolnością nerek. Przełomem okazało się wprowadzenie w 1966 roku wewnętrznej przetoki tętniczo-żylnej, tak zwanej przetoki Cimino-Brescii, która umożliwiała wielokrotne wkłuwanie igły dostarczającej krew do aparatu dializacyjnego i drugiej, odprowadzającej oczyszczoną krew do układu żylnego pacjenta.
Rok 1984 oznaczał kolejny ważny etap w historii dializoterapii w Polsce – powołano Krajowy Zespół Konsultanta Medycznego, który opracował i wdrożył „Program poprawy i rozwoju dializoterapii w Polsce”. Realizacja tego programu znacząco zwiększyła dostępność leczenia hemodializami, czyniąc je powszechną procedurą medyczną.
Pod koniec lat 80. w Poznaniu powstała pierwsza ambulatoryjna stacja dializ, co zapoczątkowało nową erę w opiece nad pacjentami wymagającymi dializoterapii. W 1999 roku otwarto pierwszą niepubliczną ambulatoryjną stację dializ w Warszawie na Bielanach, której inwestorem był Polski Czerwony Krzyż.
Polscy naukowcy mieli również wkład w rozwój dializy otrzewnowej. W 1925 roku Marceli Landsberg i Henryk Gnoiński opublikowali wyniki pionierskich badań na królikach, w których wykazali skuteczność usuwania mocznika za pomocą dializy otrzewnowej (nazywanej przez nich wiwidializą), choć uznali ją za nieodpowiednią do długoterminowego stosowania u ludzi. W późniejszych latach, znaczącą rolę odegrał Zbylut Twardowski, pracujący w USA, który w międzynarodowej grupie współtworzył nową metodę dializy otrzewnowej, uczestniczył w opracowaniu i opatentowaniu nowych cewników oraz testu ekwilibracji otrzewnej (PET) używanego do oceny błony otrzewnej do dziś. Twardowski był także jednym z założycieli Międzynarodowego Towarzystwa Dializy Otrzewnowej w 1984 roku, wraz z Kazimierzem Bączykiem i Przemysławem Hirszlem.
Obecnie, w 2025 roku, w Polsce działa łącznie 274 stacji dializhttps://swiatprzychodni.pl/swiadczenia/stacja-dializ/.. Według danych na koniec 2023 roku, w Polsce w tym roku dializowano łącznie 20536 osób, z czego 19770 metodą hemodializy, a 766 metodą dializy otrzewnowej.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Global Dialysis
Kategoria:Nefrologia Kategoria:Technologia membran