Stanisław Mackiewicz

Stanisław Mackiewicz, pseudonim „Cat” (Cat-Mackiewicz; ur. w Petersburgu, zm. 18 lutego 1966 w Warszawie) – polski prawnik, wydawca i pisarz, konserwatywny publicysta polityczny. Związany z nieformalnym ugrupowaniem ziemiańskim tzw. żubrów kresowych, monarchista. W latach 1922–1939 redaktor dziennika „Słowo” w Wilnie. W 1939 opuścił kraj i przez Litwę udał się do Francji. W latach 1954–1955 premier rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie. W sierpniu 1955 został zarejestrowany przez Departament I Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego jako kontakt operacyjny Rober. Dzięki pomocy bezpieki wydał broszurę Od małego do wielkiego Bergu. Od marca do czerwca 1956 otrzymywał pieniądze oficera wywiadu z Departamentu ISławomir Cenckiewicz: Pomiędzy kompromisem a zdradą. Stanisława Mackiewicza powroty do Polski, w: Śladami bezpieki i partii, Łomianki 2009, s. 246.. Również w czerwcu 1956 przyjechał na stałe do PRL.

Życiorys Przed 1918 Pochodził ze zubożałej polskiej rodziny ziemiańskiej pieczętującej się herbem Bożawola. Jego ojciec Antoni był dyrektorem i współwłaścicielem petersburskiej firmy importującej wina „Fochts i Spółka”. Matka, Maria z Pietraszkiewiczów, pochodziła z Krakowa, była stryjeczną wnuczką Onufrego Pietraszkiewicza. Był starszym bratem pisarza Józefa Mackiewicza. Jest dziadkiem Piotra Niemczyka. Jego siostra Seweryna była matką pisarza Kazimierza Orłosia oraz babką aktora i dziennikarza Macieja Orłosia. Od 1905 uczęszczał do elitarnej Peterschule, założonej przez cesarza Piotra I. W 1907 rodzina Mackiewiczów przeniosła się do Wilna, gdzie Stanisław uczęszczał do Gimnazjum im. Cara Aleksandra I, a od 1910 do prywatnego Gimnazjum im. N.A. Winogradowa. W 1913 przerwał naukę w gimnazjum i wyjechał do Krakowa, gdzie był wolnym słuchaczem Uniwersytetu Jagiellońskiego. W maju 1914 powrócił do Wilna. Studiował także prawo na Uniwersytecie Warszawskim oraz Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, zdobywając tytuł magistra.

Od 1916 był członkiem Związku Młodzieży Polskiej „Zet”, w 1917 związał się z Polską Organizacją Wojskową. Podczas wojny polsko-bolszewickiej (1919–1920) wstąpił ochotniczo do partyzanckiego oddziału jazdy mjr. Władysława Dąbrowskiego (późniejszy 13 pułk Ułanów Wileńskich).

II Rzeczpospolita W 1920 ożenił się z Wandą Krahelską, z którą miał dwie córki: Barbarę Rzepecką i Aleksandrę Niemczykową. W latach 1922–1939 był założycielem, wydawcą i redaktorem naczelnym wydawanego w Wilnie dziennika „Słowo”, popieranego i finansowanego przez kresowe środowisko ziemiańskie, głównie przez Jana Tyszkiewicza.

thumb|upright=0.8|Stanisław Mackiewicz, ok. 1930 Stanisław Mackiewicz był zwolennikiem Józefa Piłsudskiego; po przewrocie majowym (1926) doprowadził do spotkania Józefa Piłsudskiego z arystokracją na zamku w Nieświeżu 25 października 1926. W okresie od 1928 do 1935 był posłem na Sejm z ramienia BBWR. W 1931 odbył podróż po Związku Radzieckim, której owocem była publicystyczna książka Myśl w obcęgach, rzetelnie opisująca i krytykująca tamtejsze stosunki.

Po śmierci Józefa Piłsudskiego znajdował się w pewnej opozycji wobec ostatnich rządów sanacji. W wyborach parlamentarnych 6 listopada 1938 bez powodzenia kandydował do Sejmu RP V kadencji z okręgu wyborczego nr 45 w Wilnie. Startował jako kandydat niezależny (obok gen. Lucjana Żeligowskiego) i był zwolennikiem m.in. uchwalenia nowej ordynacji wyborczej, zniesienia obozu w Berezie Kartuskiej, amnestii dla Adama Doboszyńskiego oraz skazanych w procesie brzeskim, a także ideologii mocarstwowej. Jego głównym rywalem w wyborach był gen. Stanisław Skwarczyński, lider rządzącego OZN, co czyniło wybory w Wilnie istotne na poziomie ogólnokrajowym. Ostatecznie zajął 3. miejsce uzyskując 19% głosów (gen. Żeligowski – 30%; gen. Skwarczyński – 27%; Wiktor Maleszewski – 16%).

Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Pragi i upadku Drugiej Republiki Czechosłowackiej, a także wysunięciu przez III Rzeszę ultimatum wobec Litwy, 22 marca 1939, na łamach „Słowa” opublikował artykuł „Dwie doktryny polityczne w Polsce a praktyka polityczna min. Becka”, w którym skonfrontował dwie doktryny polskiej polityki zagranicznej: antyniemiecką (reprezentowaną przez endecję i Front Morges m.in. prof. Stanisława Strońskiego) oraz antyrosyjską (reprezentowaną przez sanację i konserwatystów m.in. Eustachego Sapiehę, ale także samego Mackiewicza). Opisywał w nim m.in., że wybór jednej z tych doktryn powinien był być poprzedzony próbą likwidacji wszystkich sporów z Niemcami. W przypadku powodzenia tej próby należało wybrać doktrynę antyrosyjską, a w przypadku niepowodzenia należało wybrać doktrynę antyniemiecką. Konkludował, że neutralna, a niekiedy życzliwa polityka ministra Becka wobec Niemiec, z którymi nie uzgodnił spraw spornych, jest niebezpieczna, a jej bilans za ostatnie lata jest wybitnie ujemny.

Tego samego dnia o godzinie 15, na schodach przed własnym mieszkaniem, został aresztowany i osadzony w Miejscu Odosobnienia w Berezie Kartuskiej pod zarzutem osłabiania ducha obronnego PolakówAndrzej Paczkowski: Stanisław Mackiewicz i jego Historia Polski w: Stanisław Mackiewicz: Historia Polski od 11 listopada 1918 r. do 17 września 1939 r., London 1992, Wydawnictwo Puls, , s. 18–19.. W Berezie poddawany był torturom. Po 17 dniach, podczas których m.in. minister Beck podpisał polsko-brytyjski układ sojuszniczy, w Wielką Sobotę, został wypuszczony na wolność. Ogłosił jednocześnie, że do 24 września rezygnuje z działalności publicystycznej, dziennikarskiej i politycznej.

II wojna światowa Po agresji ZSRR na Polskę, wobec zbliżania się Armii Czerwonej do Wilna i opuszczenia miasta przez polski garnizon, przekroczył 18 września 1939 w mundurze oficera rezerwy granicę polsko-litewską i znalazł się na uchodźstwie. Przez Estonię odpłynął do Francji, gdzie znalazł się 31 października 1939. We Francji mianowany przez prezydenta RP Władysława Raczkiewicza członkiem Rady Narodowej RP – substytutu parlamentu przy władzach RP na uchodźstwie. Funkcję członka Rady pełnił do 3 września 1941 – rozwiązania I Rady Narodowej RP w związku z jej sprzeciwem wobec układu Sikorski–Majski. Był ostrym i wytrwałym przeciwnikiem polityki gen. Władysława Sikorskiego, a później Stanisława Mikołajczyka, uważając ją za kapitulancką wobec Józefa Stalina i ZSRR. Po klęsce Francji starał się nakłonić prezydenta Władysława Raczkiewicza do podpisania separatystycznego pokoju z III Rzeszą.

Okres powojenny W latach 1946–1950 wydawał w Londynie emigracyjny tygodnik „Lwów i Wilno”. Był premierem rządu RP na uchodźstwie w okresie od 7 czerwca 1954 do 21 czerwca 1955. Pełniąc tę funkcję był jednym z najważniejszych zwolenników prezydenta Augusta Zaleskiego. Pełniąc swoją funkcję nie zrealizował do końca żadnego z postawionych sobie celów: ani nie zorganizował opieki nad skarbami wawelskimi przechowywanymi po wojnie w Kanadzie, ani nie zrobił wiele w sprawie afery Bergu (przyjmowania pieniędzy przez polską emigrację na cele partyjne od wywiadu amerykańskiego w zamian za informacje z Polski).

W sierpniu 1955 został zarejestrowany przez Departament I Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego jako kontakt operacyjny Rober. Dzięki pomocy bezpieki wydał broszurę Od małego do wielkiego Bergu. Od marca do czerwca 1956 otrzymał od oficera wywiadu z Departamentu I 1085 GBP, później jeszcze 300 USDSławomir Cenckiewicz: Pomiędzy kompromisem a zdradą. Stanisława Mackiewicza powroty do Polski, w: Śladami bezpieki i partii, Łomianki 2009, s. 246..

thumb|Grób Mackiewicza na cmentarzu Powązkowskim (2010) 14 czerwca 1956 powrócił do kraju (możliwość tę rozważał już od 1947)Sławomir Cenckiewicz: Polski Londyn na celowniku służb, „Nowe Państwo” III 2006.. Na lotnisku Okęcie został przywitany przez Jerzego Putramenta, prezesa Związku Literatów Polskich oraz Zygmunta Przetakiewicza, członka prezydium Stowarzyszenia Pax. Po powrocie do Polski Stanisław Mackiewicz pisał do „Słowa Powszechnego”, „Przeglądu Kulturalnego” oraz „Kierunków”. Był obecny na paksowskich kiermaszach książki, jeździł także po całym kraju z wykładami (prowadził również wykłady z zakresu literatury rosyjskiej na Wydziale Polonistyki UW). W 1957 został członkiem Związku Literatów Polskich oraz Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (SDP). Publikował głównie w Instytucie Wydawniczym „Pax”. Od początku lat 60 XX w. pisywał też, pod pseudonimem „Gaston de Cerizay”, do paryskiego miesięcznika „Kultura”. W 1964 został sygnatariuszem Listu 34 intelektualistów protestujących przeciwko cenzurze i polityce kulturalnej władz PRL. Mackiewicz odmówił wycofania podpisu pod protestem. W konsekwencji planowano wytoczyć mu proces o działalność na szkodę socjalistycznego państwa poprzez publikacje w „Kulturze”. W listopadzie 1965 został usunięty z SDP. Do procesu politycznego nie doszło z uwagi na śmierć Mackiewicza. Sprawę następnie umorzono.

W swych książkach wydanych w Polsce atakował londyńską emigrację. Krytykował także polityków emigracyjnych w swej publicystyce, np. wicedyrektora Sekcji Polskiej Radia Wolna Europa Tadeusza Żenczykowskiego nazywał ozonowskim GoebbelsemSławomir Cenckiewicz: Pomiędzy kompromisem a zdradą. Stanisława Mackiewicza powroty do Polski, w: Śladami bezpieki i partii, Łomianki 2009, s. 247.. Powrót Cata do Polski wywołał gwałtowny atak na jego osobę w prasie emigracyjnej.

Zmarł 18 lutego 1966 w Warszawie, po długotrwałej chorobie. Pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 90-3-27).

Od 15 lutego 1920 był żonaty z Wandą Krahelską (1902–1974), żołnierzem AK, z którą miał dwie córki: Barbarę Rzepecką (1921–1994) – matkę Ryszarda Rzepeckiego i Aleksandrę Niemczykową (1924–2011).

Pseudonim Cat (ang. kot) zaczerpnął z opowiadania Rudyarda Kiplinga O kocie, który chadzał własnymi drogami. Wedle innej wersji pseudonim miał być wyrazem jego katolicyzmuWalerian Meysztowicz: Gawędy o czasach i ludziach, wyd. LTW, Łomianki [b.d.], s. 220.. Posługiwał się również pseudonimami: Gallieni Gallus, Quand meme, Gaston de Cerizay. Jego znajomi stwierdzali także jego skłonności do pojedynkowania się i kłótliwości. Powszechnie znane było jego zamiłowanie do kobiet oraz dobrego jedzenia.

Poglądy Konserwatyzm Mackiewicz był antysocjalistą oraz zwalczał idee demoliberalne. Podstawowymi składnikami konserwatyzmu („zachowawczości”) były według niego: „renesans uczuć religijnych” „państwowość”, czyli oparcie patriotyzmu na przywiązaniu nie do narodowości, lecz do ojczyzny-państwa praworządność tradycjonalizm, czyli miłość do tradycji i jej kultywowanie zerwanie z teorią suwerenności ludu regionalizm solidarność wszystkich klas obrona produkcji i pracyZachowawczość, „Słowo”, 30 X 1927. Ważnym punktem jego myśli były również arystokratyzmWyznanie wiary, „Słowo”, 19 IV 1923. i antydemokratyzm. Opowiadał się także za szeroką decentralizacją, regionalizacją (Koła Ziemskie, czyli sejmiki ziem historycznych Rzeczypospolitej) i samorządnością.

Monarchizm