Jedysan (rum. Edisan, ukr. Єдисан) – kraina historyczna na południowo-zachodniej Ukrainie i Mołdawii, położona nad Morzem Czarnym. Centrami tego regionu były Chadżybej (współcześnie Odessa) i Oczaków.
Nazwa Nazwa pochodzi od zniekształconej tureckiej nazwy twierdzy „Yeni Dünya” (Nowy Świat), leżącej na terenie późniejszej wioski Chadżybej. Nazwy „Jedysan” w oznaczeniu regionu w dawnej Polsce raczej do XVIII wieku nie używano, stosując nazwę Pole Oczakowskie.
Granice Region położony jest pomiędzy dwiema granicznymi rzekami: Dniestrem i Dnieprem. Od północy graniczy z położonym na Podolu Pobereżem poprzez rzeki Kodymę i Jahorłyk, od zachodu poprzez Dniestr graniczy z Mołdawią (Budziakiem i Besarabią), a od wschodu z Krymem i Zaporożem.
Historia mały|Mapa Polski i Litwy za panowania króla Władysława II Jagiełły W starożytności na wybrzeżu Morza Czarnego istniały greckie kolonie, m.in. Olbia i Nikonion. W IX-X wieku obszaru późniejszego Jedysanu sięgały północne granice Bułgarii. We wczesnym średniowieczu ziemie Jedysanu zamieszkiwały koczownicze plemiona Pieczyngów, Połowców i grupy osiadłych Słowian. Po mongolskiej inwazji w XIII wieku teren ten był przydzielony Złotej Ordzie.
W 1397 roku tereny te wraz z brzegiem Morza Czarnego opanowali Władysław Jagiełło i Witold Kiejstutowiczhttp://www.rcin.org.pl/Content/5015/WA303_4048_KH103-r1996-R103-nr3_Kwartalnik-Historyczny_02_Dziubinski.pdf. Region stanowił część Wielkiego Księstwa LitewskiegoRoman Grodecki, Stanisław Zachorowski, Jan Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej, Universitas, Kraków 2011, s.625-626, . W 1492 roku tereny te opanowali Tatarzy krymscy. W 1538 roku Jedysan stał się częścią Imperium Osmańskiego i włączony do ejaletu Silistra. Przez kilkanaście następnych lat był plądrowany przez polskich rotmistrzów z Baru, Jazłowca i Trembowli. Wkrótce w Jedysanie osiadali Tatarzy krymscy oraz Nogajowie tworzący tu ordę jambolucką (oczakowską) i po 1720 roku ordę jedysańską (odłam Małej Ordy Nogajskiej). W zachodniej części regionu zamieszkiwali Mołdawianie (np. w Dubosarach i ).
mały|Mapa Jedysanu z 1791 r. W lipcu 1774 roku Rosja i Turcja podpisały traktat w Küczük Kajnardży i położona pomiędzy Dnieprem i Bohem część Jedysanu przeszła pod władzę Rosji. Kolejną wojnę turecko-rosyjską zakończył traktat w Jassach, na mocy którego pozostała część Jedysanu po Dniestr przypadła Rosji. Katarzyna II nakazała przesiedlenie Nogajów za Ural, w związku z czym podnieśli bunt stłumiony przez Aleksandra Suworowa. W 1794 roku założono miasto Odessa, które stało się największym rosyjskim portem nad Morzem Czarnym. Od 1803 roku włączony do guberni chersońskiej.
Od 1922 w ZSRR. W 1924 roku część zachodnich terenów Jedysanu weszła w skład Mołdawskiej Autonomicznej SRR, a pozostała część w skład Ukraińskiej SRR. W 1941 zachodnia część Jedysanu między Dniestrem i Bohem znalazła się pod zarządem Rumunii jako część Transnistrii ze stolicą w Odessie, a wschodnia między Bohem a Dnieprem była okupowana przez Niemcy. W 1944 całość Jedysanu ponownie znalazła się w granicach Związku Radzieckiego, w Mołdawskiej SRR i Ukraińskiej SRR. Od 1991 roku Jedysan znajduje się na terytorium Republiki Ukrainy oraz Naddniestrza w Mołdawii.
Miasta mały|Odessa mały|Mikołajów mały|Chersoń Największe miasta na obszarze Jedysanu współcześnie: miastopopulacja(2014)http://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2016/zb/06/zb_chnnu2016pdf.zippaństwojednostkaadministracyjnarepublika radziecka(1924–1940)1.Odessa1 014 900Obwód odeski2.Mikołajów494 638Obwód mikołajowski3.Chersoń324 400Obwód chersoński4.Tyraspol133 807/miasto wydzielone5.PerwomajskCzęściowo położony na Podolu i Zaporożu.66 687Obwód mikołajowski6.Czarnomorsk59 817Obwód odeski7.Podilśk40 700Obwód odeski8.Wozniesieńsk36 094Obwód mikołajowski9.Piwdenne31 814Obwód odeski10.Dubosary25 060/Rejon Dubosary11.BałtaCzęściowo położona na Podolu.19 082Obwód odeski12.Rozdilna17 930Obwód odeski13.Slobozia14 618/Rejon Slobozia14.Oczaków14 566Obwód mikołajowski15.Wełykodołynśke13 378Obwód odeski16.Berysław13 044Obwód chersoński17.Snihuriwka12 992Obwód mikołajowski18.Antoniwka12 807Obwód chersoński19.Nowa Odessa12 253Obwód mikołajowski20.Bielajewka11 993Obwód odeski21.Owidiopol11 887Obwód odeski22.Dnestrovsc10 436/Rejon Slobozia23.Tepłodar10 227Obwód odeski24.Berezówka9 778Obwód odeski25.Biłozerka9 738Obwód chersoński
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Krainy historyczne Ukrainy Kategoria:Geografia Naddniestrza Kategoria:Historia Litwy